Nadwórna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Nadwórna
Надвірна
Ilustracja
Kościół pw. Wniebowzięcia NMP
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo  Ukraina
Obwód iwanofrankowski
Rejon nadwórniański
Data założenia przed 1589
Prawa miejskie 1591
Powierzchnia 25,53 km²
Wysokość 427 m n.p.m.
Populacja (2016)
• liczba ludności
• gęstość

22 281[1]
860 os./km²
Nr kierunkowy +380 3475
Kod pocztowy 78400 – 78409
Położenie na mapie obwodu iwanofrankiwskiego
Mapa lokalizacyjna obwodu iwanofrankiwskiego
Nadwórna
Nadwórna
Położenie na mapie Ukrainy
Mapa lokalizacyjna Ukrainy
Nadwórna
Nadwórna
Ziemia48°38′05″N 24°34′06″E/48,634722 24,568333
Portal Portal Ukraina

Nadwórna (daw. Nadworna[2], ukr. Надвірна, jid. ‏נאַדוואָרנאַ‎, ros. Надворная, Nadwirna) – miasto na zachodniej Ukrainie, w obwodzie iwanofrankowskim, stolica rejonu nadwórniańskiego. Historycznie leży na pograniczu Huculszczyzny i Pokucia, na Galicji Wschodniej.

Według danych na 2016 miasto było zamieszkane przez 22 281 osób[1].

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Miasto leży na prawym brzegu rzeki Bystrzycy Nadwórniańskiej, u podnóża Ukraińskich Karpat. Jest podzielone na dwie części przez rzeczkę Strymbę.

Na północny wschód od Nadwórnej znajdują się wsie Nazawizów i Przerośl, na południowy wschód Majdan Górny i Krasna, na południe Strymba i Łojowa, na zachód Bitków, na północny zachód Mołotków, na północ Hwozd, na południowy zachód Pniów i Pasieczna.

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Ruiny budynku fortyfikacyjnego w parku miejskim

Według historyka R. Gandziuk nazwa Nadwórna pochodzi od ludności służebnej obsługującej dwór. Jego zdaniem nie mógł to być zamek w Pniowie, ponieważ jest zbyt daleko (2 km). Sugeruje on inny budynek fortyfikacyjny, którego ruiny zachowały się w parku miejskim. Najprawdopodobniej była to placówka chroniąca okolicznych mieszkańców podczas wrogich ataków. Badacz nie uważa też założycieli miasta za rodzinę Kuropatwów lub Potockich.

Inni historycy przypuszczają, że nazwa miasta pochodzi od nazwy rzeki Worona, która zaczyna się w pobliżu Nadwórnej (miasto nad Woroną, ukr. misto nad Voronoyu).

Autorzy „Słownika geograficznego Królestwa Polskiego” uważali, że Nadwórna wzięła swoją nazwę od służby nadwornej możnych Potockich[2]:

...Nazwisko Nadworna pochodzi od licznej służby nadwornej możnych Potockich, która w zamku, nie mająс miejsca, około tego w pryrządzonych domach została osadzona, z których poźniej miasteczko powstało...

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom VI, s. 866

Historia[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Historia Nadwórnej.

Prehistoria[edytuj | edytuj kod]

Ślady pobytu człowieka na terenie obecnego miasta Nadwórna, potwierdzone badaniami archeologicznymi, sięgają drugiego tysiąclecia p.n.e. Osadę z epoki brązu odkryto na wzgórzu, na którym zbudowano pniowski zamek. Z powodu braku źródeł nie można dokładnie ustalić, jakie plemiona żyły w okolicy.

XVI–XX wiek[edytuj | edytuj kod]

Zamek w Pniowie
Rynek (1909)
Nadwórna i jej okolice na mapie z 1911
Ratusz (1914)

Pierwsza wzmianka o Nadwórnej pochodzi z 1589 z dokumentu złożonym w sądzie przez M. Kuropatwę. Odnosił się on do ataku Tatarów na Galicję, podczas którego doszło do zniszczenia jego mienia we wsiach Pniów, Bitków i Nadwórna.

W ostatnich latach historycy odkryli dokumenty archiwalne, które wspominał o Nadwórnej w 1578[3], jednak dane te nadal wymagają szczegółowej weryfikacji.

W 1591 Nadwórna została lokowana na prawie magdeburskim.

Od czasów księstwa halicko-wołyńskiego przez Nadwórną przebiegał szlak handlowy. Herb rodziny Kuropatwów przedstawiał tarczę na niebieskim tle, z podkową odwróconą do góry nogami, na środku której znajdował się krzyż. Nad tarczą, na koronie umieszczonej nad hełmem rycerza z opuszczonym daszkiem, znajdował się jastrząb obrócony w prawo względem tarczy ze skrzydłami podniesionymi do lotu. Od XVI wieku herb ten był używany jako herb Nadwórnej.

W sierpniu 1589 tatarskie wojsko niespodziewanie zaatakowało Karpaty. Wspomniany protest M. Koropatwy nie powiedział, czy Nadwórna została zniszczona, ale w latach 1589–1595 nie była wymieniana w dokumentach archiwalnych, co oznacza, że mogła zostać spalona. W 1596 miasto zostało odbudowane.

W 1601 w Nadwórnej wybudowano ratusz, w którym mieściła się administracja. W mieście utworzono dwie kolegia: ławę i radę złożoną z wybranych urzędników państwowych, którzy pełnili funkcje administracyjne i sądowe.

W 1648 w regionie karpackim doszło do buntu polskiej szlachty. Mikołaj Kuropatwa dowodził jednostką walczącą z buntownikami. Jesienią 1648 zamek w Pniowie odparł dwutygodniowe oblężenie Kozaków Chmielnickiego pod dowództwem Maksyma Krzywonosa.

W XVII wieku Nadwórna stało się ważnym ośrodkiem gospodarczym i znaczącym ośrodkiem rzemiosła. Początkowo duży rozwój zyskały zawody budowlane (konieczna była przebudowa miasta po częstych najazdach tatarskich). Później rozwinęło się także kuśnierstwo, garbarstwo, krawiectwo i bednarstwo.

Od XVII do XVIII wieku miasto stawało się centrum handlu. Na początku XVII wieku kupcy z Węgier zaczęli podróżować przez Nadwórną. Co roku odbywały się dwa jarmarki i cotygodniowe aukcje.

Hrabia Ignacy Cetner (1728–1787) założył pod Nadwórną plantację tytoniu i eksploatował złoża solne, oraz sprowadził kolonistów niemieckich.

Od 1805 w mieście działała administracja izby. Głównym organem była rada, a naczelnik kierował teraz tylko sądem miejskim.

Austriacki arcyksiążę Jan Habsburg w 1846 kupił majątek w Nadwórnej[4].

W 1843 w Nadwórnej zbudowano jedną z największych fabryk maszyn piekarniczych. W 1870 uruchomiono fabrykę zapałek Simona Hubnera i browar Wilhelma Buchmillera, a w 1877 tartak.

W XIX wieku powstała linia kolejowa łącząca WorochtęDelatynKołomyję oraz LwówStanisławówCzerniowce. Wydarzenia te spowodowały znaczny rozwój miasta.

I wojna światowa i dwudziestolecie międzywojenne[edytuj | edytuj kod]

Dworzec kolejowy (1929)
Ulica Trzeciego Maja (1929)
Herb Nadwórnej z czasów II Rzeczypospolitej
Śródmieście (1932)

Nadwórna była celem taktycznym II Brygady Legionów Polskich podczas Bitwy pod Rafajłową. W zimie 1914 nowo sformowana polska brygada stawiała czoła armii carskiej, która po pokonaniu Austriaków planowała przełęczami karpackimi ruszyć na Węgry. Ramię w ramię z Polakami stanęli do walki także i miejscowi Huculi – oddział kapitana Edwarda Szerauca[5], który stanowił zalążek późniejszego 49 Huculskiego Pułku Strzelców.

W II Rzeczypospolitej miasto było stolicą powiatu nadwóriańskiego w województwie stanisławowskim.

W okolicznej wsi Starunia w 1929 odkryto w pokładach wosku ziemnego (ozokerytu) zachowanego niemal w całości nosorożca włochatego, to unikatowe, jedyne tego typu znalezisko na świecie jest obecnie przechowywane w Krakowskim Muzeum Przyrodniczym. Ogółem w okresie od 1907 do 1932 na terenie wsi znaleziono pozostałości czterech nosorożców i jednego mamuta. Mamut oraz pierwszy z wydobytych nosorożców włochatych po wojnie wraz z innymi bezcennymi trofeami z dawnego polskiego Muzeum Przyrodniczym im. Dzieduszyckich we Lwowie pozostały we Lwowie (gdzie zostały pierwotnie złożone) i znajdują się tam do dnia dzisiejszego (mamut jako główny eksponat).

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

W czerwcu 1941 roku, po rozpoczęciu niemieckiej inwazji na ZSRR, NKWD zamordowało około 80 więźniów z miejscowego aresztu, w tym kobiety i dzieci. Ofiary zabijano m.in. przy użyciu tępych narzędzi[6]. Zwłoki ofiar, spoczywające w zbiorowej mogile nad brzegiem Bystrzycy Nadwórniańskiej, odnaleziono w lipcu 1941 roku[7]. Miasto zostało zdobyte przez wojska radzieckie 26 lipca 1944[8].

W wyniku włączenia południowo-wschodnich obszarów II Rzeczypospolitej do Związku Radzieckiego polscy mieszkańcy Nadwórnej zostali przymusowo wysiedleni ze swoich majątków i przesiedleni głównie do Prudnika i jego okolic na Górnym Śląsku, oraz częściowo do Opola[9][10].

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Gmach starostwa powiatowego
  • ruiny zamku[11] w Pniowie gdzie zachowały się: ruiny murów, baszty oraz brama wjazdowa. Tutejszy pniowski zamek wzniósł w drugiej połowie XVI wieku stolnik halicki, Paweł Kuropatwa, jako rezydencję dla swojej rodziny. Zamek, choć nadwątlony przez okolicznych zbójników Hrynia Kardasza w 1621, oparł się Kozakom Chmielnickiego w 1648 oraz wojskom tureckim w 1676 W XVIII w. opuszczony, stopniowo popadł w ruinę. Obecnie pozostałe ruiny zamku ulegają dalszej degradacji, w czerwcu 2010 zawaliła się kolejna z baszt kątowych. Zamek pniowski miał ponoć podziemne połączenie z Nadwórną.
  • gmach starostwa powiatowego

Oświata[edytuj | edytuj kod]

Na terenie Nadwórnej działa: 4 szkoły średnie, liceum fizyki i matematyki, szkoła z internatem[12], 7 przedszkoli, szkoła zawodowa nr 11, kolegium, dział korespondencji Ukraińskiego Instytutu Finansowo-Gospodarczego, szkoły muzyczne i artystyczne i karpackie liceum sportowo-wojskowe.

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Od 1995 w Nadwórnej funkcjonuje Muzeum Historii Rejonu Nadwórniańskiego (Музей історії Надвірнянщини).

Religia[edytuj | edytuj kod]

Na terenie miasta znajduje się rzymskokatolicka parafia pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny[13], należąca do archidiecezji lwowskiej oraz do dekanatu iwano-frankowskiego. Została ona erygowana w 1499. Kościół parafialny został zbudwany w 1599, a następnie rozbudowany w 1937. Konsekracja świątyni odbyła się w 1838.

Judaica[edytuj | edytuj kod]

Historia osiedlania się Żydów w Nadwórnej sięga roku 1765, miejscowość dobrze znana jest również dziś w środowisku pobożnych chasydów, a to dzięki kontynuatorom dynastii cadyków nadwórnieńskich żyjących obecnie w Izraelu. Według spisu ludności z roku 1880, na ogólną liczbę 6552 mieszkańców, 4182 (tj. 64%) stanowili Żydzi. W roku 1890, na ogólną liczbę 7227 mieszkańców, 3618 (50%) Żydów, natomiast w roku 1921, na liczbę 6062 mieszkańców, było 2042 (34%) Żydów. Od roku 1942 rozpoczęły się na szeroką skalę morderstwa popełniane przez hitlerowców na osobach narodowości żydowskiej, wielu Żydów trafiło wówczas do getta utworzonego w mieście, natomiast pozostali zostali zgładzeni w obozie koncentracyjnym w Bełżcu.

Sport[edytuj | edytuj kod]

W latach 1927–1939 w mieście działał polski klub piłkarski Bystrzyca Nadwórna. Współcześnie siedzibę ma tu klub Beskyd Nadwórna.

Osoby związane z miastem[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie związani z Nadwórną.

Współpraca międzynarodowa[edytuj | edytuj kod]

Miasta i gminy partnerskie
Miasto Kraj Data podpisania umowy
  Prudnik  Polska 2000
  Karniów / Krnów (Krnov)  Czechy 2011

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b http://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2016/zb/06/zb_chnnu2016pdf.zip
  2. a b Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom VI – wynik wyszukiwania – DIR, dir.icm.edu.pl [dostęp 2020-05-02].
  3. Wojciech Walczak, Karol Łopatecki, Stan badań nad wielokulturowym dziedzictwem dawnej Rzeczypospolitej, tom 4, Instytut Badań nad Dziedzictwem Kulturowym Europy, 1 grudnia 2013, ISBN 978-83-934920-7-7 [dostęp 2020-05-03] (pol.).
  4. J.T. Petrus, Kościół parafialny p. w. Wniebowzięcia Najświętszej Panny Marii w Nadwórnej, s. 95.
  5. Aleksander Smoliński, Ciekawe dzieje barwy 49 Huculskiego Pułku Strzelców z lat 1937–1939.
  6. Krzysztof Popiński, Aleksandr Kokurin, Aleksandr Gurjanow: Drogi śmierci. Ewakuacja więzień sowieckich z Kresów Wschodnich II Rzeczypospolitej w czerwcu i lipcu 1941. Warszawa: Wydawnictwo „Karta”, 1995, s. 14. ISBN 83-900676-9-2.
  7. Jerzy Węgierski: Lwów pod okupacją sowiecką 1939–1941. Warszawa: Editions Spotkania, 1991, s. 278. ISBN 83-85195-15-7.
  8. ВОВ-60 – Сводки.
  9. Moje kresy. Nadwórna – brama Gorganów, nto.pl, 2 października 2010 [dostęp 2019-04-22] (pol.).
  10. Prudnik nadal wspiera Ukraińców z partnerskiej Nadwórnej, Onet Opole, 17 marca 2015 [dostęp 2019-04-22] (pol.).
  11. Pniów. [dostęp 27.8.13].
  12. ПВСЛІ – Івано-Франківська область. ІСУО, if.isuo.org [dostęp 2020-05-02].
  13. Nadwórna, www.rkc.lviv.ua [dostęp 2018-11-19].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]