Jezupol

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Jezupol
Єзупіль
Ilustracja
Pałac Dzieduszyckich w Jezupolu
Herb
Herb
Państwo  Ukraina
Obwód iwanofrankiwski
Powierzchnia 28,220 km²
Wysokość 260 m n.p.m.
Populacja (2004)
• liczba ludności
• gęstość

3 026
107,230 os./km²
Nr kierunkowy +380 3436
Kod pocztowy 77411
Położenie na mapie obwodu iwanofrankiwskiego
Mapa lokalizacyjna obwodu iwanofrankiwskiego
Jezupol
Jezupol
Położenie na mapie Ukrainy
Mapa lokalizacyjna Ukrainy
Jezupol
Jezupol
Ziemia49°02′40″N 24°47′25″E/49,044444 24,790278
Portal Portal Ukraina
Kościół katolicki w Jezupolu, 2016
Kościół greckokatolicki w Jezupolu

Jezupol (ukr. Єзупіль; w latach 1939-1991 Żowteń, ukr. Жовтень) – miasteczko (osiedle typu miejskiego) na zachodniej Ukrainie. Jezupol znajduje się w obwodzie iwanofrankiwskim, w rejonie tyśmienickim, w międzyrzeczu rzek Dniestr i Bystrzyca. W II Rzeczypospolitej miejscowość była siedzibą gminy wiejskiej Jezupol w powiecie stanisławowskim województwa stanisławowskiego. Miasteczko liczy sobie ok. 870 gospodarstw (3 tys. mieszkańców).

Historia[edytuj]

Jezupol uznawane jest za jedną z najstarszych osad Naddniestrza Galicyjskiego[1]. Pierwszy zapis pisemny o wsi (łac. villa), które wtedy nosiło nazwę pogańską Czeszybiesy, datowany 7 listopada 1435 r. pod nr 32 "Najstarszych zapisów sądów Galicyjskich 1435-1475 roku"[2].

W tamtym czasie wioska była obwarowana twierdzą z drewna i ziemi (w pobliżu strategicznie ważnej przeprawie przez Dniestr). Pierwszym znanym właścicielem wsi Czeszybiesy był szlachcic Jan Rozumek z Kleczowa, który wraz z żoną Anną sprzedał majątek w 1435 szlachcicu, krakowskiemu chorążemu Marcinowi z Wrocimowic h. Półkozic, którego nieruchomości w 1437 nabył Michał Buczacki[3]. Posiadłość Buczackich, a po ślubie Anny (córki Piotra, wnuczki Michała Buczackiego) przeszła na własność do Jana Kamienieckiego. Następnym właścicielem był Marcin Zborowski, a po jego śmierci, jego syn Krzysztof.

20 stycznia 1591 r. król Zygmunt III Waza w Warszawie wydał przywilej, który potwierdził, że anulowanie banicji szlachcica Krzysztofa Zborowskiego nie oznaczało przywrócenie praw własności na Czeszybiesy od Jakuba Potockiego[4].

W Czeszybiesach był drewniany zamek, w którym jego właściciel Jakub Potocki bronił się przed Tatarami[5].

Po spaleniu osady przez Tatarów wioska odrodziła się i w 1597 r. przyjęła nazwę polsko brzmiącą Jezupol. Według legendy, hrabia Potocki uciekając przed licznymi wojskami tatarskimi, rzucił się do rzeki Dniestr z okrzykiem Panie Jezusie daj mi pole (czyli drogę). Przepływając przez Dniestr modlił się Jezus... Maria... Udało się mu uratować i z wdzięczności Bogu, wojewoda obiecał założyć na obu brzegach rzeki Dniestr miasta. Od tamtego czasu miasteczko na prawym brzegu Dniestru nazywa się Jezupol, a na lewym brzegu Mariampol. W 1597r. Potocki zbudował w miejscu spalonej świątyni tymczasową małą drewnianą kapliczkę i założył parafię.

16 czerwca 1608 r. Stefan Potocki, młodszy brat Jakuba Potockiego, podarował Dominikanom miejsce na budowę kościoła i klasztoru w Potoku Złotym[6].

Właścicielem (dziedzicem) Jezupola był Mikołaj Potocki, syn Jakuba Potockiego, więc niektóre dokumenty podpisywał jako Mikołaj na Jezupol Potocki[7] i był potem pochowany w grobu rodzinnym w kościele dominikańskim Jezupola.

W 1671 Ulrich von Werdum przedstawił następujący opis miasteczka: Miasto znajduje się na Pokuciu. Należy do generała ziem podolskich Mikołaja Potockiego, a przed 1671 należał do jego brata - pisarza koronnego Jakuba Potockiego. W pobliżu Jezupola jest zamek z kamienia; Klasztor Dominikanów z dobrze zbudowanym kościołem murowanym, otoczony rowem obronnym. Miasto otoczone wałami i fosą z małymi bastionami. W mieście i przedmieściu są trzy ruskie cerkwi. Miasto zbudowane przeważnie z drewnianych domów.

19 września 1676 miasto zostało zdobyte przez wojsko turecko-tatarskie w czasie wojny polsko-tureckiej z 1672-1676[8].

Później, w XVI-XVII wieku został zbudowany zamek. Teraz w jego miejscu znajduje się dawny kościół dominikański. Istnieją dowody na to, że był także obronny klasztor dominikanów, założony przez dziedzica Jakuba Potockiego, gdzie został pochowany[9]. W budowie zamku z kamienia (na miejscu zamku z drewna) oraz kościoła prawdopodobnie uczestniczył lwowski architekt Paweł Rzymianin[10]. Dopiero w 1843 roku ukończono budowę kościoła. Kościół został nazwany na cześć Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny (ukr. Костел Успіння Діви Марії)[11].

Według jednej z wersji, urodził się tutaj Pamwo Berynda.

Od 1772 r. Jezupol w zaborze austriackim. W XIX wieku miasto należało do powiatu stanisławowskiego. W tym czasie miasto miało swoją własną pieczęć ze złożonymi symbolami: głowa byka, pod którą pług na kółkach, po obu stronach pługa - siekiera i bijak, a poniżej - skrzyżowane grabie i kosa.

I wojna światowa zniszczyła Kościół, ale w latach 1920-1923 został ponownie przebudowany i uświęcony. Tysiąc pięćset parafian zgromadziły środki na szybką budowę nowej świątyni.

Ustawą z 3 grudnia 1920 roku zjednoczono administracyjny ustrój Galicji z tym wprowadzonym w byłym zaborze rosyjskim, tworząc 23 grudnia 1920 roku województwa: krakowskie, lwowskie, stanisławowskie i tarnopolskie[12]. Jezupol został włączony do powiatu stanisławowskiego województwa stanisławowskiego. 1 sierpnia 1934 r. dokonano nowego podziału powiatu na gminy wiejskie [13]. Miasteczko zostało siedzibą Gminy Jezupol[14].

Od września 1939 r., kiedy zostało okupowane przez wojsko sowieckie, włączono do granic Związku Radzieckiego. Władza komunistyczna zmieniła nazwę miasteczka na Żowteń (ukr. Жовтень - oznacza miesiąc październik kojarzony z rewolucją 1917 r.). W 1944 roku dominikanie opuścili Kościół i wyjechali do Polski, zabierając ze sobą najbardziej cenną własność kościelną, łącznie z cudownym obrazem Matki Boskiej. Kościół został przeznaczony przez władzę sowiecką na magazyn obrony cywilnej.

Po odzyskaniu niepodległości przez Ukrainę w 1991 r. miasteczko z powrotem zmieniło nazwę na Jezupol. Decyzją Rady Najwyższej Ukrainy w dniu 9 lipca 2003 roku oficjalnie przywrócono pierwotną nazwę Jezupol (de facto wcześniej od 1991).

Katolikom w 2003 roku zwrócono Kościół, który był w bardzo złym stanie. Po kilku latach udało się wyremontować budowlę.

Pod koniec lipca 2008 roku Jezupol ucierpiał od wielkiej powodzi.

Miasteczko jest znane ze słynnej hodowli koni w Stadninie koni w Jezupolu.

Zabytki[edytuj]

  • zamek[15], w XVI-XVII w. w Jezupolu został wybudowany zamek - teraz w tym miejscu znajduje się kościół dominikański
  • kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny; wcześniej istniał tu obronny klasztor dominikański założony przez Jakuba Potockiego w 1598 r.
  • cerkiew greckokatolicka, ponownie wybudowana w 1902 r.
  • pałac, w którym mieszkał ostatni właściciel Jezupola hrabia Wojciech Dzieduszycki jun. wraz z rodziną został wybudowany jako dwór w 1840 r. przez Kajetana Jana Dzieduszyckiego. W 1894 r. Władysław Dzieduszycki przebudował dwór na reprezentacyjny pałac, który został spalony w 1914 r.; później odbudowany w 1925 r.[16]. Obecnie w pałacu znajduje się sanatorium dla dzieci z zaburzeniami nerwowymi.

Znane osoby[edytuj]

  • Jan II Kazimierz Waza, król Polski, był w mieście podczas pogrzebu hetmana Mik. Potockiego
  • Wojciech Dzieduszycki (ur. 13 VII 1848 r. w Jezupolu k. Stanisławowa, zm. 23 III 1909 r. w Wiedniu) - hrabia, konserwatywny polityk galicyjski, dramato- i powieściopisarz, tłumacz, krytyk literacki, publicysta, filozof. Studiował we Lwowie, był prezesem organizacji studenckiej "Ognisko". Gospodarował w Olszanicy w pow. tłumackim, potem w Jezupolu. Poseł na sejm galicyjski, zastępca prezesa Koła Literacko-Artystycznego we Lwowie. Profesor nadzwyczajny na Uniwersytecie Lwowskim
  • Wojciech Dzieduszycki hrabia, polski aktor, śpiewak, dyrygent, dziennikarz, autor tekstów kabaretowych, działacz kulturalny, recenzent muzyczny i teatralny oraz inżynier. Od lat czterdziestych XX wieku współpracownik UB, a później SB. Urodził się 5 czerwca 1912 r. w Jezupolu, zmarł 2 maja 2008 r. we Wrocławiu.

Przypisy

  1. ВІКНА - Маріямпіль і Єзупіль визнані найдавнішими поселеннями Галицького Придністров’я (ukr.)
  2. Akta grodzkie i ziemskie. — Lwów, 1887. t. 12. — str. 3 (pol. • łac.)
  3. Aleksander Czołowski, Z przeszłości Jezupola i okolicy — str. 7
  4. Akta grodzkie i ziemskie. — Lwów, 1884. t. 10. — str. 162 (pol. • łac.)
  5. M.Baliński, T.Lipiński. Dawna Polska… — Warszawa, 1845. t. ІІ, cz. 2. — str. 720
  6. T.H.Skrzypecki. Potok Złoty na tle historii polskich kresów południowo-wschodnich. — Opole: Solpress, 2010. — с. 20. ISBN 978-83-927244-4-5
  7. Akta grodzkie i ziemskie. — Lwów, 1931. t. 24.- str. 296, 517] (pol. • łac.)
  8. T. H. Skrzypecki, Potok Złoty na tle historii polskich kresów południowo-wschodnich, Opole: Solpress 2010, str. 66, ISBN 978-83-927244-4-5
  9. Zaucha T. Kościół parafialny p. w. Narodzenia Najśw. Panny Marii i Św. Szczepana pierwszego męczennika w Potoku Złotym // Kościoły i klasztory rzymskokatolickie dawnego województwa ruskiego. — Kraków: «Antykwa», drukarnia Skleniarz, 2010. — Cz. I, tom 18. str. 193 ISBN 978-83-89273-79-6
  10. В. Вуйцик, Зодчий Павло Римлянин w Вісник інституту «Укрзахідпроектреставрація», № 14, 2004. str. 46. (ukr.)
  11. Костел Успіння Діви Марії, Єзупіль — фото, опис. Костел Успіння Діви Марії, Єзупіль, Тисменицький: адреса, на карті (ukr.)
  12. Dz. U. z 1920 r. Nr 117, poz. 768 – Ustawa z dnia 3 grudnia 1920 r. o tymczasowej organizacji władz administracyjnych II instancji (województw) na obszarze b. Królestwa Galicji i Lodomerji z W. Ks. Krakowskiem oraz na wchodzących w skład Rzeczypospolitej Polskiej obszarach Spisza i Orawy
  13. Dz. U. z 1934 r. Nr 64, poz. 564
  14. Dz. U. z 1934 r. Nr 64, poz. 564
  15. Jezupol. [dostęp 15.8.13].
  16. Roman Aftanazy: Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej. Województwo ruskie, Ziemia Halicka i Lwowska, T. 7, wyd. 2 przejrzane i uzupełnione, Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Wrocław, Warszawa: 1995, s. 78-81.

Bibliografia[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]