Sporysz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy grzyba. Zobacz też: wieś o tej nazwie w województwie pomorskim oraz Sporysz (dzielnica Żywca).
Sporysz w kłosie żyta.
Sporysz w ziarnach żyta

Sporysz (sporysz zbóż) – przetrwalnik (łac. Secale cornutum) pasożytniczego grzyba buławinki czerwonej (łac. Claviceps purpurea) z rodziny gruzełkowatych (Hypocreaceae). Grzyb ten atakuje zboża, np. żyto, jęczmień, pszenicę i ryż[1].

Sporysz zawiera wiele alkaloidówergotaminę, ergobazynę, ergotoksynę, aminokwasy: tyrozynę, tryptofan, histydynę, leucynę, kwas asparaginowy, betainę i aminy biogeniczne: histaminę i tyraminę, i inne.

Dawniej domieszka sklerot (przetrwalników) sporyszu w ziarnach zbóż i dalej w mące stosowanej do spożycia była przyczyną halucynacji, przykurczów mięśni, prowadzących z powodu niedokrwienia do martwicy tkanek (w szczególności kończyn). Zatrucie sporyszem, czyli ergotyzm, było dawniej określane jako „ogień świętego Antoniego” lub „święty ogień” i prowadziło wielokrotnie do masowych halucynacji i zgonów[2], np. w 994 r. w Akwitanii zmarło z tego powodu ok. 40 tys. ludzi[2][3][4][5], a w roku 1951 u wielu mieszkańców francuskiej wsi Pont-Saint-Esprit wystąpiły halucynacje, a śmierć poniosło 7 osób[3]. Był i jest również stosowany jako środek wczesnoporonny i przeciwmigrenowy. Obecnie sporysz prawie nie występuje w zbożach dzięki programom ochrony roślin i oczyszczeniu materiału siewnego.

Dziś wykorzystuje się go przy produkcji LSD, jako źródło ergotaminy.

Zobacz też[edytuj]

  • spor (sporysz) – demon z mitologii słowiańskiej, będący personifikacją płodności i plenności

Przypisy

  1. Słownik botaniczny. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1996, s. 76. ISBN 83-214-0140-6.
  2. a b PW. van Dongen, AN. de Groot. History of ergot alkaloids from ergotism to ergometrine. „Eur J Obstet Gynecol Reprod Biol”. 60 (2), s. 109-116, 1995. DOI: 10.1016/0028-2243(95)02104-Z. PMID: 7641960. 
  3. a b Michael I. Greenberg: Disaster! A Compendium of Terrorist, Natural, and Man-Made Catastrophes. Jones & Bartlett Learning, 2006, s. 89–90. ISBN 9780763739898.
  4. W. Migdał. Od zatruć pokarmowych do bezpiecznej żywności. „Przegląd hodowlany”, s. 22-27, 2010. 
  5. Aleksander Drygas: „Święty Ogień” – ciężka choroba średniowiecza. Swiat-Zdrowia.pl. [dostęp 2015-10-08].

Bibliografia[edytuj]

  • HW. Eisfelder. Secale cornutum and the hallucinogenic drugs. „J Am Inst Homeopath”. 60 (5). s. 143-148. PMID: 5630444. 
  • PW. van Dongen, AN. de Groot. History of ergot alkaloids from ergotism to ergometrine. „Eur J Obstet Gynecol Reprod Biol”. 60 (2), s. 109-116, 1995. DOI: 10.1016/0028-2243(95)02104-Z. PMID: 7641960.