Kodeina

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Kodeina
Niepodpisana grafika związku chemicznego; prawdopodobnie struktura chemiczna bądź trójwymiarowy model cząsteczki
Niepodpisana grafika związku chemicznego; prawdopodobnie struktura chemiczna bądź trójwymiarowy model cząsteczki
Ogólne informacje
Wzór sumaryczny C18H21NO3
Masa molowa 299,36 g/mol
Wygląd bezwonny biały proszek lub bezbarwne kryształy o gorzkim smaku[2]
Identyfikacja
Numer CAS 76-57-3
PubChem 5284371[3]
DrugBank APRD00120[4]
Jeżeli nie podano inaczej, dane dotyczą
stanu standardowego (25 °C, 1000 hPa)
Klasyfikacja
Legalność w Polsce środek odurzający grupII-N i III-N

Kodeina, metylomorfina (łac. Codeinum) – organiczny związek chemiczny z grupy alkaloidów fenantrenowych, wchodzący w skład opium (0,7–2,5%). Jest zaliczana do grupy substancji opioidowych i ma silny depresyjny wpływ na ośrodkowy układ nerwowy; w swojej grupie jest druga pod tym względem po morfinie. Jest metylową pochodną morfiny, chemicznie z niej otrzymywaną, i wykazuje podobne działanie[5]. Znosi odczuwanie bólu (w większych dawkach całkowicie)[potrzebny przypis], wywołuje euforię, senność, błogą apatię, wprowadza w stan niewrażliwości na przykre doznania, spowalnia perystaltykę żołądka i jelit, powoduje zanik odczuwania głodu[6].

Metabolizm[edytuj]

Kodeina (podobnie jak większość leków) w organizmie metabolizowana jest przez kompleks enzymów wątrobowych cytochromu P450. W ciągu pierwszych 24 godzin po przyjęciu wydalane jest z moczem około 90% przyjętej dawki, z czego około 85% w postaci zmetabolizowanej. Ważniejsze metabolity[7][8]:

  • morfina (ok. 5–10% dawki) – powstaje poprzez demetylację kodeiny przy udziale cytochromu CYP2D6 (należącego do rodziny cytochromów P450). Uważa się, że to ona w głównej mierze odpowiada za działanie przeciwbólowe wywołane przez kodeinę; stąd osoby, które mają zmniejszoną wydajność tego enzymu, mogą odczuwać słabsze działanie przeciwbólowe
  • norkodeina (około 10% dawki) – powstaje przy udziale izoenzymu CYP3A4
  • ok. 80% sprzęgane jest z kwasem glukuronowym do 6-glukuronidu kodeiny; postuluje się, że związek ten odpowiada za działanie przeciwbólowe kodeiny u osób ze słabą aktywnością cytochromu CYP2D6[8].

U niektórych osób (zwłaszcza dzieci) występuje tzw. ultraszybki metabolizm kodeiny, który prowadzi do znacznie większego niż normalnie stężenia morfiny we krwi po przyjęciu kodeiny. Związany jest on z wysoką aktywnością cytochromu CYP3A4. Częstość występowania ultraszybkiego metabolizmu kodeiny uzależniona jest od rasy i grupy etnicznej, np. dla rasy białej stanowi ok. 10% populacji[9][10].

Kodeina w lecznictwie[edytuj]

W lecznictwie stosowany jest fosforan kodeiny, który łatwo wchłania się z przewodu pokarmowego – czas przechodzenia do krwi to około 60 minut[potrzebny przypis].

Okres działania kodeiny wynosi 2 do 6 godzin. W śladowych ilościach przedostaje się do mleka matek karmiących. Rzadziej od morfiny prowadzi do uzależnienia, przeważnie po dłuższym i częstszym podawaniu.

Kodeina wchodzi w skład wielu leków złożonych – najczęściej z kwasem acetylosalicylowym, paracetamolem, ibuprofenem, sulfogwajakolem i kofeiną. Najsilniejszym lekiem dostępnym bez recepty jest Antidol 15[11]. Jest on lekiem opioidowym i zawiera 15 mg kodeiny w połączeniu z paracetamolem. Jako lek OTC (bez recepty) z tak dużą dawką kodeiny jest stosowany w wyjątkowych sytuacjach bólowych: po urazach, zabiegach chirurgicznych, operacyjnych, silnych bólach kostno-stawowych, po ekstrakcji zęba oraz bólach nowotworowych[potrzebny przypis]. Kodeina obecnie jest substancją ogólnie dostępną w Polsce.

Działanie wykorzystywane w lecznictwie[edytuj]

  • przeciwbiegunkowe
  • przeciwkaszlowe – w dawkach mniejszych niż mających działanie przeciwbólowe (standardowo 8–15 mg); działanie przeciwkaszlowe utrzymuje się około 3 godzin, a wywołane jest przez oddziaływanie substancji na ośrodek mózgowy odpowiedzialny za oddychanie
  • przeciwbólowe

Szerzej stosowana od czasów II wojny światowej jako substytut coraz trudniej dostępnej morfiny. W dużych dawkach przeciwbólowych objawy niepożądane (narkotyczne) kodeiny są zbyt nasilone[potrzebny przypis], więc zwykle stosuje się ją w dawkach jednorazowych 15–30 mg razem z niesteroidowymi lekami przeciwzapalnymi[potrzebny przypis].

Interakcje[edytuj]

Działania niepożądane[edytuj]

  • Apatia, poprawa nastroju, senność, otępienie, zawroty głowy, zaparcie, spowolnienie rytmu oddechowego (najczęściej u osób w wieku podeszłym i dzieci), euforia, nadmierne uspokojenie – po zażyciu kodeiny nie powinno się prowadzić samochodu ani wykonywać czynności wymagających skupienia.
  • Reakcje alergiczne, wysypka, swędzenie skóry.
  • Tolerancja farmakologiczna i uzależnienie (typu morfinowego).
  • Depresja oddechowa, zwłaszcza u dzieci poniżej 12 roku życia i u osób ultraszybkim metabolizmem kodeiny[9][10].

W latach 2013–2015 Europejska Agencja Leków wprowadziła zakaz stosowania kodeiny u dzieci poniżej 12 roku życia, zarówno jako środka przeciwkaszlowego, jak i przeciwbólowego. U dzieci w wieku 12–18 lat kodeinę można stosować przeciwbólowo jedynie w leczeniu ostrego bólu, który nie ustępuje po podaniu innych środków. W tej grupie wiekowej nie zaleca się stosowania przeciwkaszlowo, jeśli występują problemy z oddychaniem[9][10].

Zalecenia te wynikają ze stwierdzenia kilku ciężkich przypadków depresji oddechowej u dzieci leczonych kodeiną (w tym śmiertelnych) oraz śmierci dziecka karmionego piersią, którego matka przyjmowała kodeinę[9].

Przeciwwskazania[edytuj]

Przeciwwskazania wprowadzone w Unii Europejskiej w latach 2013–2015[9][10]:

  • wiek poniżej 12 lat
  • trudności z oddychaniem w wieku 12–18 lat
  • po zabiegu usunięcia migdałka/migdałków w celu leczeniu obturacyjnego bezdechu sennego u dzieci do 18 roku życia
  • ultraszybki metabolizm kodeiny
  • karmienie piersią.

Uzależnienie[edytuj]

Kodeina wywołuje uzależnienie zarówno psychiczne, jak i fizyczne. Uzależnienie psychiczne rozwija się bardzo szybko, najczęściej w ciągu kilku lub kilkunastu dni w związku z chęcią przeżywaniu stanu, jaki daje kodeina[potrzebny przypis]. Uzależnienie fizyczne rozwija się w okresie około 6–12 miesięcy, po którym jej odstawienie powoduje typowe objawy zespołu abstynencyjnego: drażliwość, brak chęci do działania, problemy ze snem, bóle głowy i silną potrzebę zażycia narkotyku[12].

Przypisy[edytuj]

  1. a b Polskie Towarzystwo Farmaceutyczne: Farmakopea Polska VI. Warszawa: Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych, 2002, s. 1176. ISBN 83-88157-18-3.
  2. a b Podręczny słownik chemiczny. Romuald Hassa, Janusz Mrzigod, Janusz Nowakowski (redaktorzy). Wyd. I. Katowice: Videograf II, 2004, s. 191. ISBN 8371832400.
  3. Kodeina – podsumowanie (ang.). PubChem Public Chemical Database.
  4. a b c d Kodeina (APRD00120) – informacje o substancji aktywnej (ang.). DrugBank.
  5. Kodeina. Farmakognozja Online. [dostęp 2011-08-02].
  6. Wielki leksykon leków. Wydawnictwo Amber.
  7. publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać ZR. Chen, AA. Somogyi, G. Reynolds, F. Bochner. Disposition and metabolism of codeine after single and chronic doses in one poor and seven extensive metabolisers. „Br J Clin Pharmacol”. 31 (4), s. 381-390, 1991. DOI: 10.1111/j.1365-2125.1991.tb05550.x. PMID: 2049245. PMCID: PMC1368322. 
  8. a b TB. Vree, RT. van Dongen, PM. Koopman-Kimenai. Codeine analgesia is due to codeine-6-glucuronide, not morphine. „Int J Clin Pract”. 54 (6), s. 395-398, 2000. PMID: 11092114. 
  9. a b c d e Ograniczenia dotyczące stosowania kodeiny w łagodzeniu bólu u dzieci. EMA/385716/2013. Europejska Agencja Leków, 28 czerwca 2013 r..
  10. a b c d Zakaz stosowania kodeiny na kaszel i przeziębienie u dzieci do 12 roku życia. Europejska Agencja Leków, 24 kwietnia 2015.
  11. Obwieszczenie Prezesa Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych z dnia 31 marca 2011 r. w sprawie ogłoszenia Urzędowego Wykazu Produktów Leczniczych Dopuszczonych do Obrotu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. [dostęp 2011-11-03].
  12. Marzena Pasek: Narkotyki przy tablicy. Warszawa: Toret, 2000, s. 74. ISBN 83-907315-9-2.

Star of life.svg Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.