Stanisław Tołwiński

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Stanisław Tołwiński
Ilustracja
Stanisław Tołwiński (z prawej) odbierający z rąk Bolesława Bieruta urnę z sercem Fryderyka Chopina wywiezioną w czasie powstania warszawskiego do Milanówka (1945)
Data i miejsce urodzenia 11 października 1895
Strzemieszyce
Data i miejsce śmierci 25 lutego 1969
Warszawa
Prezydent m.st. Warszawy
Okres od 5 marca 1945
do 23 maja 1950
Przynależność polityczna Polska Zjednoczona Partia Robotnicza
Poprzednik Marian Spychalski
Następca Jerzy Albrecht
Poseł I kadencji Sejmu PRL
Okres od 20 listopada 1952
do 20 listopada 1956
Przynależność polityczna Polska Zjednoczona Partia Robotnicza
Odznaczenia
Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski Złoty Krzyż Zasługi Medal za Warszawę 1939–1945 Sprawiedliwy wśród Narodów Świata
Grób Stanisława Tołwińskiego na cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie

Stanisław Tołwiński (ur. 11 października 1895 w Strzemieszycach, zm. 25 lutego 1969 w Warszawie)[1] – inżynier, polski działacz społeczny i spółdzielczy, polityk, w latach 1945–1950 prezydent m.st. Warszawy, Sprawiedliwy wśród Narodów Świata.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Rodzina jego ojca pochodziła ze zubożałej podlaskiej szlachty z powiatu drohiczyńskiego, gdzie znajdował się zaścianek Tołwin[2]. Ojciec Kazimierz, inżynier mechanik, w poszukiwaniu pracy przeniósł się wraz z rodziną do Zagłębia Donieckiego a później do Słowiańska, gdzie Stanisław Tołwiński spędził młodość[3].

W latach 1912–1915 studiował na Wydziale Mechanicznym Instytutu Technologicznego w Petersburgu. Działał w tym czasie w nielegalnym Związku Młodzieży Postępowo-Niepodległościowej („Filarecji”) oraz Polskiej Partii Socjalistycznej-Frakcji Rewolucyjnej, za co w latach 1915–1917 był więziony przez władze carskie[4].

Z więzienia został zwolniony tuż przed wybuchem w Rosji w 1917 rewolucji lutowej. Po powrocie do Słowiańska działał w Zjednoczeniu Socjalistycznym Polskim a następnie w lokalnej sekcji Polskiej Partii Socjalistycznej. W czasie rewolucji październikowej uczestniczył w II Konferencji Sekcji PPS w Kijowie, która poparła dokonany przez bolszewików przewrót. Był członkiem Rady Delegatów Robotniczych w Słowiańsku i pełnił funkcję komisarza do spraw narodowościowych zajmując się pomocą dla uchodźców wojennych. W kwietniu 1918 opuścił Słowiańsk, przekroczył linię frontu i dotarł do Warszawy[5].

Po powrocie do kraju działał w Polskiej Partii Socjalistycznej[1]. Równolegle był zaangażowany w tworzenie (1919) i działalność Związku Robotniczych Stowarzyszeń Spółdzielczych (późniejszego Związku Robotniczego Spółdzielni Spożywców). W latach 1919–1921 i 1924 był członkiem zarządu Związku[6]. Współtworzył Warszawską Spółdzielnię Mieszkaniową (WSM) i związane z nią Społeczne Przedsiębiorstwo Budowlane (SPB)[7]. W latach 1925–1939 był członkiem zarządu WSM[6].

Podczas obrony Warszawy we wrześniu 1939 po apelu Romana Umiastowskiego opuścił miasto[8]. Po powrocie zaangażował się w działalność Robotniczej Partii Polskich Socjalistów. Uczestniczył w pracach Komisji Planowania podziemnej Krajowej Rady Narodowej[7]. Podczas powstania warszawskiego był pomysłodawcą utworzenia na Żoliborzu Samorządu Mieszkańców, na którego czele zarządu stanął; był także twórcą Republiki Żoliborskiej, która pomagała mieszkańcom i osobom potrzebującym[9].

W czasie okupacji niemieckiej wykorzystywał swoje stanowisko dyrektora SPB do niesienia pomocy Żydom szukającym schronienia po stronie „aryjskiej”[10]. Zatrudnił ich w SPB, zdobył „aryjskie“ dowody tożsamości, wymagane dokumenty poświadczające doświadczenie zawodowe oraz znalazł zakwaterowanie[10]. W sierpniu 1944 wysłał swoich żydowskich pracowników do oddziałów przedsiębiorstwa znajdujących się poza Warszawą[10]. W kwietniu 1997 Instytut Jad Waszem nadał mu pośmiertnie tytuł Sprawiedliwego wśród Narodów Świata[10].

W 1945 był wiceministrem administracji publicznej[11], w latach 1945–1947 posłem do Krajowej Rady Narodowej, a następnie posłem na Sejm Ustawodawczy i na Sejm I kadencji z województwa bydgoskiego[1][12]. Od 5 marca 1945 do 23 maja 1950 był prezydentem miasta stołecznego Warszawy i jednocześnie przewodniczącym Rady Narodowej m.st. Warszawy[13] (na mocy ustawy z dnia 20 marca 1950 r. o terenowych organach jednolitej władzy państwowej urząd prezydenta został zniesiony na rzecz organu kolegialnego, tj. Prezydium Rady Narodowej m.st. Warszawy)[14]. Był entuzjastą samorządu terytorialnego i decentralizacji władzy w mieście[15].

W latach 1950–1952 dyrektor generalny do spraw rad narodowych w Prezydium Rady Ministrów[1]. W latach 1953–1967 zastępca szefa Urzędu Rady Ministrów[1].

Od 1946 członek PPR, później PZPR[7]. Był działaczem Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Szwedzkiej, pełniąc przez pewien czas funkcję jego przewodniczącego[16]. Dużo publikował w specjalistycznych czasopismach[17].

Został pochowany w Alei Zasłużonych na cmentarzu Wojskowym na Powązkach[18]. Pośmiertnie, w 1970, ukazały się jego wspomnienia z lat 1895–1939[6].

Ordery i odznaczenia[edytuj | edytuj kod]

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

W 1970 imię Stanisława Tołwińskiego nadano ulicy na Żoliborzu[23].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e Encyklopedia Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 888. ISBN 83-01-08836-2.
  2. Stanisław Tołwiński: Wspomnienia 1895–1939. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1970, s. 5.
  3. Zofia Chyra-Rolicz, Stanisław Tołwiński, Warszawa 1971, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, s. 15-20.
  4. Zofia Chyra-Rolicz, Stanisław Tołwiński, Warszawa 1971, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, s. 22-28.
  5. Stanisław Tołwiński, Wspomnienia 1895-1939, Warszawa 1987, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, s. 113-124
  6. a b c Wielka Encyklopedia PWN. Tom 27. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005, s. 461. ISBN 83-01-14362-2.
  7. a b c Warszawa stolica Polski Ludowej. Zeszyt 2. Przemówienia sprawozdawcze prezydenta Stanisława Tołwińskiego w latach 1946–1950 (nota biograficzna). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1972, s. 155.
  8. Tomasz Pawłowski, Jarosław Zieliński: Żoliborz. Przewodnik historyczny. Warszawa: Rosner i Wspólnicy, 2008, s. 279. ISBN 978-83-60336-27-4.
  9. Tomasz Pawłowski, Jarosław Zieliński: Żoliborz. Przewodnik historyczny. Warszawa: Rosner i Wspólnicy, 2008, s. 332–333, 335. ISBN 978-83-60336-27-4.
  10. a b c d e Księga Sprawiedliwych wśród Narodów Świata. Ratujący Żydów podczas Holokaustu. Polska. Tom II. Kraków: Fundacja Instytut Studiów Strategicznych, 2009, s. 759. ISBN 978-83-87832-59-9.
  11. Juliusz Jerzy Malczewski (red.): Cmentarz komunalny (dawny Wojskowy) na Powązkach. Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1989, s. 65. ISBN 83-217-2641-0.
  12. Zofia Chyra-Rolicz: Stanisław Tołwiński. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1987, s. 235. ISBN 83-01-06882-5.
  13. Encyklopedia Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 700. ISBN 83-01-08836-2.
  14. Encyklopedia Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 699. ISBN 83-01-08836-2.
  15. Jan Górski: Drugie narodziny miasta. Warszawa 1945. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1976, s. 249.
  16. Zofia Chyra-Rolicz: Stanisław Tołwiński. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1987, s. 238. ISBN 83-01-06882-5.
  17. Zofia Chyra-Rolicz: Stanisław Tołwiński. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1987, s. 241. ISBN 83-01-06882-5.
  18. Juliusz Jerzy Malczewski (red.): Cmentarz komunalny (dawny Wojskowy) na Powązkach. Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1989, s. 64. ISBN 83-217-2641-0.
  19. M.P. z 1946 r. nr 26, poz. 43
  20. Zofia Chyra-Rolicz: Stanisław Tołwiński. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1987, s. 244. ISBN 83-01-06882-5.
  21. M.P. z 1947 r. nr 71, poz. 477.
  22. M.P. z 1947 r. nr 74, poz. 490
  23. Kwiryna Handke: Słownik nazewnictwa Warszawy. Warszawa: Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy, 1998, s. 393. ISBN 83-86619-97X.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Zofia Chyra-Rolicz: Stanisław Tołwiński. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1971.
  • Stanisław Tołwiński: Wspomnienia 1895–1939. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1970.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]