Tęczak (ptak)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Tęczak
Tachuris rubrigastra[1]
(Vieillot, 1817)
Tęczak
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Nadrząd ptaki neognatyczne
Rząd wróblowe
Podrząd tyrankowce
Rodzina Tachurididae
Ohlson, Irestedt, Ericson & Fjeldså, 2013
Rodzaj Tachuris
Lafresnaye, 1835
Gatunek tęczak
Synonimy
  • Sylvia rubrigastra[2][3]
  • Regulus azarae[3]
  • R. omnicolor[3]
  • R. lyronensis[3]
  • Cyanotis azarae[4][5]
  • Cyanotis rubrigaster[4]
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[6]
Status iucn3.1 LC pl.svg

Tęczak (Tachuris rubrigastra) – gatunek małego ptaka z monotypowej rodziny tęczaków (Tachurididae). Występuje w Ameryce Południowej. Nie jest zagrożony wyginięciem.

Taksonomia[edytuj]

Po raz pierwszy gatunek opisał Louis Jean Pierre Vieillot w 1817 roku. Przydzielił mu nazwę Sylvia rubrigastra. Holotyp pochodził z Paragwaju[2]. Obecnie Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny (IOC) uznaje tęczaka za przedstawiciela monotypowego rodzaju Tachuris[7]. Przynależność do rodziny nie jest pewna w przypadku tego gatunku. Wedle IOC należy on do rodziny tyrankowatych (Tyrannidae), podczas gdy autorzy The Howard and Moore Complete Checklist of the Birds of the World umieszczają go w monotypowej rodzinie tęczaków (Tachurididae)[8]. Opisana została w 2013 (Ohlson et al.), a wyodrębniona na podstawie wyników badań molekularnych. Według autorów rodzina ta spokrewniona jest z tyrankowatymi oraz Rhynchocyclidae (nieuznana przez IOC rodzina) i tworzy odrębną linię rozwojową datowaną na wiek 25–28 mln lat[9]. IOC wyróżnia 4 podgatunki[7], autorzy Handbook of the Birds of the World także[2].

Nazwa rodzajowa Tachuris pochodzi od słów Tachurí i Tarichú, które w języku guarani oznaczają różne małe ptaki (dosłownie oznaczają „zjadacza mrówek” lub „zjadacza larw”). Nazwa gatunkowa rubrigastra oznacza z łaciny „czerwonobrzuchy” (ruber – „ czerwony” i gaster – „brzuch”)[10].

Podgatunki i zasięg występowania[edytuj]

IOC wyróżnia następujące podgatunki[7]:

Morfologia[edytuj]

Tęczak to drobny, smukły ptak mierzący 11–11,5 cm długości (osobniki, które zbadał Taczanowski były większe i mierzyły 12 cm[11]). Sylwetką zbliżony do pokrzewki. Wyróżnia się długimi, wysmukłymi skokami oraz bardzo wąskim i ostro zakończonym dziobem[9]. Masa ciała: 6,5 do 8 g[2].

Wymiary kilku osobników podane w milimetrach:

Lokalizacja Skrzydło Ogon Skok Dziób
[11] Peru (Junin, bez dokładniejszej jednostki, i prowincja Pacasmayo) 55 45 19 13
[11] 47 39 18 13
nn[12] La Plata 50 35 8
[3]¹ – podg. nominatywny La Plata 50 46 21 8 (inny osobnik)
♂♂[13] – podg. alticola zach. Boliwia 54,5–59,5

¹Oryginalne wymiary podano w calach; zamieszczone tu stanowią przybliżenie

Dalszy opis dotyczy samca podgatunku nominatywnego. Wierzch ciała brązowozielony; barwa na głowie przechodzi w czerń z domieszką niebieskiego, co jest szczególnie widoczne na pokrywach usznych. Brew płowa, lekko zielonkawa; na szczycie głowy szkarłatna plamka. Skrzydła i sterówki czarniawe. Wewnętrzne chorągiewki lotek (zewnętrzne w przypadku najbardziej wewnętrznych, lotek trzeciorzędowych) i część pokryw skrzydłowych większych przybiera barwę białą, podobnie jak i para zewnętrznych sterówek, zewnętrzne krawędzie kolejnych ich par i zakończenia części z nich. Spód ciała pokrywają pióra ochrowożółte, na gardle bielsze. Okolice kloaki czerwone. Od zgięcia skrzydła do zgięcia drugiego skrzydła ciągnie się spodem ciała czarny pas, w środku przerwany przez żółte pióra. Dziób i nogi czarne[3]; podeszwy stóp pomarańczowe. Philip Lutley Sclater podaje, że samce mają tęczówki niebieskie („w kolorze nieba”), zaś samice tęczówki białe[5].

Ekologia[edytuj]

Gniazdo tęczaka

Środowiskiem życia tęczaka są rozległe trzcinowiska, bagna oraz trawiaste obrzeża jezior. Rzadko pozostawia trzcinowiska na rzecz przybrzeżnych zarośli. Spotykany od poziomu morza po 4200 m n.p.m. Żeruje na owadach, samotnie lub w grupach rodzinnych, wśród gęstego sitowia. Często kurczowo przylega do łodygi rośliny lub zwisa z niej do góry nogami. Niekiedy biega lub skacze po ziemi, błocie albo pływającej roślinności[2]. Odzywa się podobnymi do owadzich (lub do stukania nożem o talerz[3]) dźwiękami tik. Poza tym odzywa się bulgoczącym lub brzęczącym piwup bzzzzt albo piwup piwuprrrrp[2].

Lęgi[edytuj]

W Peru jaja obserwowano w październiku, pisklęta we wrześniu, zaś opierzające się pisklęta w lutym. W południowo-wschodniej Brazylii ptaki z powiększonymi gonadami stwierdzano we wrześniu i październiku, opierzające się młode w lutym[2]; w Argentynie na Cape San Antonio gniazduje w okresie koniec października–początek stycznia[14]. Tęczaki budują charakterystyczne zwarte gniazda o kształcie stożka, które bokiem przytwierdzone są do łodygi trzciny. Budulec stanowią mokre liście trzcin które po wyschnięciu mają fakturę kartonu[2]; P.L. Sclater podaje, że po zaschnięciu gotowa konstrukcja może nawet wyglądać jak odlana w formie[5]. W zniesieniu 3 lub 4 jaja[2] (według Sclatera[5] i Ernesta Gibsona[14] także i dwa). Okazy znajdujące się w Muzeum Historii Naturalnej w Londynie (dawniej British Museum) mierzą około 16–18 na 11–13 mm, barwa skorupki opisana jako od jasnej po ciemną kremową; część jaj jest gładka, zaś część ma przy szerszym końcu kropki barwy jasnordzawej i liliowej[4]. Poza tym brak danych[2].

Status zagrożenia[edytuj]

Przez IUCN T. rubrigastra klasyfikowany jest jako gatunek najmniejszej troski (LC, Least Concern) nieprzerwanie od 1988 (stan w 2015). BirdLife International szacuje całkowity zasięg na 2,2 mln km². Nie wymienia żadnych ostoi ptaków IBA, w jakich występuje tęczak[15]. Gatunek zasiedla wiele obszarów chronionych, w tym Rezerwat Costanera Sur w Argentynie[2].

Przypisy

  1. Tachuris rubrigastra, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. a b c d e f g h i j k l m n o Clock, B. (2004): Many-coloured Rush-tyrant (Tachuris rubrigastra). W: del Hoyo, J., Elliott, A., Sargatal, J., Christie, D.A. & de Juana, E. (eds.). Handbook of the Birds of the World Alive [on-line]. 2014. [dostęp 21 lutego 2015].
  3. a b c d e f g J.B. Hatcher & William B. Scott. Reports of the Princeton University Expeditions to Patagonia. . s. 805–806. 
  4. a b c Eugene W. Oates & Savile G. Reid: Catalogue of the collection of birds's eggs in the British Museum. T. 3. 1903, s. 195.
  5. a b c d Philip Lutley Sclater & W. H. Hudson: Argentine ornithology. T. 1. 1888, s. 142–144.
  6. Tachuris rubrigastra. Czerwona księga gatunków zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.).
  7. a b c F. Gill & D. Donsker: Tyrant flycatchers. IOC World Bird List (v5.4). [dostęp 2015-10-25].
  8. Paweł Mielczarek, Marek Kuziemko: Rodzina: Tachurididae Ohlson, Irestedt, Ericson & Fjeldså, 2013 - tęczaki - Rush Tyrant. W: Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2015-10-25].
  9. a b Jan I. Ohlson, Martin Irestedt, Per G. P. Ericson & Jon Fjeldså: Phylogeny and classification of the New World suboscines (Aves, Passeriformes). 2013. s. 1–35.
  10. James A. Jobling: Helm Dictionary of Scientific Bird Names. Christopher Helm Publishers Ltd, 2009, s. 339 i 377. ISBN 1408125013.
  11. a b c Władysław Taczanowski: Ornithologie du Pérou. 1884. s. 243–244.
  12. Alcide d'Orbigny: Voyage dans l'Amérique Méridionale. T. 4, p.3: Oiseaux. 1839, s. 333–334.
  13. Niethammer, G.. Zur Vogelwelt Boliviens (Teil II: Passeres). . 7–8, s. 111, 1956. 
  14. a b E. Gibson. On the ornithology of Cape San Antonio, Buenos Ayres. „Ibis”. ser. 10 v. 6, s. 403, 1918. 
  15. Many-coloured Rush-tyrant Tachuris rubrigastra. BirdLife International. [dostęp 21 lutego 2015].

Linki zewnętrzne[edytuj]