To jest dobry artykuł

Tanagrzec

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Tanagrzec
Rhodinocichla rosea[1]
(Lesson, 1832)
Ilustracja
Zdjęcie wykonane w Muzeum Historii Naturalnej w Wiedniu, styczeń 2015
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Infragromada ptaki neognatyczne
Rząd wróblowe
Podrząd śpiewające
Rodzina tanagrzce
Ridgway, 1902
Rodzaj Rhodinocichla
Hartlaub, 1853
Gatunek tanagrzec
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2]
Status iucn3.1 LC pl.svg

Tanagrzec[3] (Rhodinocichla rosea) – gatunek średniej wielkości ptaka z rodziny tanagrzców (Rhodinocichlidae), której jest jedynym przedstawicielem; reprezentuje również monotypowy rodzaj Rhodinocichla. Występuje w północnej Ameryce Południowej i południowej Ameryce Północnej. Nie jest zagrożony wyginięciem.

Tanagrzec mierzy około 19–20 cm, przy masie ciała 43–52 g. Znamienną jego cechą są barwne gardło i pierś – zwykle barwy różanej u samca, a żółtobrązowej lub brązowej u samicy – oraz biała brew, niezaznaczona jednak wyraźnie u wszystkich spośród 5 podgatunków. R. rosea można spotkać w Meksyku, Panamie, Kostaryce oraz północnych: Kolumbii i Wenezueli; zasięg jest jednak mocno rozrzucony i nieciągły. Zarówno zagadnienie rozrodu, jak i odżywania się tego ptaka nie zostały jak dotąd dobrze poznane. Wiadomo, że tanagrzce odżywiają się głównie bezkręgowcami (prócz nich zjadają ziarno), a składają 1 lub 2 jaja. Mimo ubytku lasów w zamieszkiwanych przezeń krajach w ciągu ostatnich lat, tanagrzec uchodzi za gatunek najmniejszej troski, a stan populacji oceniony został przez BirdLife International na stabilny.

Taksonomia[edytuj | edytuj kod]

Ilustracja załączona do pierwszego opisu

Gatunek opisał po raz pierwszy René Primevère Lesson w 1832; opis ukazał się w Illustrations de zoologie, załączona była tablica barwna (po lewej). Nadał nowemu gatunkowi nazwę Furnarius roseus. Choć miejsce zebrania holotypu oznaczył jako Brazylię[4], jest to błędem a holotyp pochodził w rzeczywistości z Caracas w Wenezueli[5].

Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny umieszcza tanagrzca (2016) w rodzinie tanagr, w monotypowym rodzaju Rhodinocichla[6]. Kwestia przynależności tanagrzca do określonej rodziny była długo przedmiotem kontrowersji[7]. Pierwotnie Lesson uznał go za garncarza (Furnarius), Hartlaub w 1853 wydzielił go do osobnego rodzaju Rhodinocichla i przy okazji przeniósł z podrzędu pierwowróblowców do śpiewających; swoje spostrzeżenia opublikował na łamach Journal für Ornithologie[8]. Tanagrzec bywał uznawany za strzyżyka, przedrzeźniacza[7][9] i lasówkę (Parulinae)[10] (dawniej Mniotilidae[9][11]). Clark w 1913 zasugerował, że może on być spokrewniony z tanagrami ze względu na podobieństwo do Mitrospingus[12] (który to rodzaj należy nie do tanagrów, a tanagrzyków[3][7]). Skutch w 1962 zasugerował, że być może tanagrzec wymaga umieszczenia w osobnej osobnej rodzinie[13]. Eisenmann (również 1962) opowiedział analizą systematyczną, wg której tanagrzec miał należeć do tanagr (Thraupidae)[14]. Nie jest to jednak analiza przekonująca, zważywszy na to, że wiele gatunków określonych przez niego jako spokrewnionych z tanagrzcem nie należy już do tanagr[7]. Seutin i Birmingham w 1997 po przebadaniu MtDNA gatunku zasugerowali, że należy do rodziny trznadlowatych (Emberizidae)[15]. W 2014 ukazał się artykuł, w którym autorzy również opierają systematykę tanagrzca na badaniach DNA. Autorzy wydzielili rodzinę Rhodinocichlidae, blisko spokrewnioną z poświerkami (Calcariidae) i należącą do nadrodziny Emberizoidea[16].

Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny wyróżnia 5 podgatunków[6], przy czym R. schistacea został pierwotnie opisany jako osobny gatunek[17][9]. Autorzy Handbook of the Birds of the World wyróżniają te same podgatunki[5]. Chronologicznie najnowszym opisanym jest R. r. beebei, którego holotyp zebrano 27 lutego 1940 roku w stanie Zulia (Wenezuela) na wysokości 1300 m n.p.m.[18] Wcześniej, w 1918, ukazał się opis R. r. harterti autorstwa Charlesa Hellmayra; holotyp pochodził z okolic Bogoty[19]. Podgatunek R. r. schistacea został opisany w 1878 przez Roberta Ridgwaya; autor nie wskazał holotypu, swój opis oparł na badaniu 4 okazów muzealnych. Przedstawicieli nowego podgatunku porównał do osobników z Panamy, uznając je za reprezentantów „formy typowej”[17]. Ten kraj zamieszkują jednak przedstawiciele podgatunku nie nominatywnego, a R. r. eximia, który został opisany dopiero 24 lata później, również przez Ridgwaya[9].

Odizolowana populacja żyjąca w okolicach Acapulco w Meksyku była w 2004 reprezentowana przez 19 okazów muzealnych[10]; autorzy Handbok of the birds of the World uznają ją za przedstawiciela R. r. schistacea[5].

Nazewnictwo[edytuj | edytuj kod]

Nazwa rodzajowa Rhodinocichla pochodzi od greckich słów rhodinos (ῥοδινος) – różowy (rhodon, ῥοδον – róża) oraz kikhle (κιχλη) – drozd. Bywała zapisywana również jako Rhodinocincla lub Rhodocincla. Epitet gatunkowy rosea oznacza z łaciny „różany” (rodzaj żeński rzeczownika roseus)[20]. Alexander Skutch nazywał ptaka queo, co miało nawiązywać do jego głosu; nazwy tej używają również niemieccy i francuscy ornitolodzy[11].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Podgatunek R. r. eximia – samiec
Podgatunek R. r. eximia – samica

Długość ciała u tanagrzców wynosi 19[5][11]–21,9 cm[9], natomiast masa ciała około 43–52 g[5]. U samca wierzch głowy i jej boki oraz wierzch ciała (grzbiet, kuper, skrzydła i sterówki) mają kolor ciemnoszary lub czarniawy (u przedstawicieli R. r. rosea łupkowoszary u ptaków obu płci[10]). Kantarek ma barwę różaną, pióra bieleją ku tyłowi, przechodząc w jasną brew, sięgającą do górnej części pokryw usznych. Gardło i spód ciała w środkowych partiach mają kolor różany, zaś boki piersi i brzucha – czarniawy. Tęczówka brązowa. Górna szczęka ma kolor czarny, zaś żuchwa jasnoszary; zarówno górna szczęka, jak i żuchwa niekiedy mają ślady żółtego, jest to cecha zmienna wśród poszczególnych osobników[11]. R. r. beebei wyróżnia się brakiem lub niepozornością białej brwi[18], podobnie niepozorna jest u R. r. harterti[10]. Występuje dymorfizm płciowy w upierzeniu; samicę odróżnia głównie kolor barwnej plamy na piersi[11]. W przypadku podgatunku nominatywnego pierś przybiera kolor różowoczerwony u samca, a żółtobrązowy u samicy. U R. r. schistacea pierś samca ma kolor intensywnie różowy (określony przez autorów jako electric pink), zaś samic – ciepły, żółtobrązowy odcień. U samic podgatunku R. r. eximia pierś wyróżnia barwa brązowa[10] (patrz: ilustracja po prawej).

Tanagrzca cechuje silny dziób niemal tak długi jak głowa; znajduje się na nim charakterystyczne wycięcie. Jego górna krawędź (culmen) przez pierwszą połowę dzioba biegnie prosto, następnie nieco zgina się. Podcięcie żuchwy nieznacznie wypukłe. Nozdrza mają niemal kolisty kształt. Pióra szczeciniaste u nasady dzioba występują w szczątkowej ilości. Skrzydła bardzo wyraźnie zaokrąglone[9]. Tanagrzec ma 9 lotek I rzędu[9][16]. W przypadku lotek I rzędu stosunek ich długości ma się następująco: 7≈6≈5≈4>8>≈1>9; ostatnia z lotek I rzędu, 9., jest krótsza od lotek II rzędu[9]. Ridgway odnotował osobnika o nietypowej licznie sterówek (13, u R. r. schistacea)[17]. Ptaki z izolowanej populacji z okolic Apaculco cechuje przeciętnie płytszy dziób i, w przypadku samców, krótszy skok[10].

Szczegółowe wymiary przedstawiono w sekcji Podgatunki.

Zasięg występowania[edytuj | edytuj kod]

Tanagrzec występuje w kilku niepołączonych ze sobą obszarach na terenie południowo-zachodniego Meksyku, Ameryce Centralnej od Panamy po Kostarykę oraz w północnej Kolumbii i Wenezueli[11]. BirdLife International szacuje zasięg na 148 tys. km²[21]. Do środowisk zamieszkiwanych przez R. rosea należą suche i półsuche lasy[11], ciernisty scrub (thorn forest), trzcinowiska, podszyt w różnych typach lasu. W Meksyku odnotowywany do 1000 m n.p.m., od 250 do 900 m n.p.m. w Kostaryce, od poziomu morza do 1200 m n.p.m. w Panamie, od około 100 m do 1700 m n.p.m. w Kolumbii i 100–1450 m n.p.m. w Wenezueli[5].

Pożywienie[edytuj | edytuj kod]

Odżywianie się tanagrzca jest słabo poznane. Wiadomo, że przedstawiciele gatunku żywią się owadami i, w mniejszym stopniu, materią roślinną[11]. Żołądki dwóch ptaków odłowionych w lutym w okolicach Kanału Panamskiego zawierały twarde nasiona[22]. Dwa inne żołądki ptaków z Panamy, należących do R. r. eximia, zawierały chrząszcze (przynajmniej 4 gatunki), nasiona (w tym twarda niełupka nieokreślonego ciborowatego) oraz duże, nieregularne i obłe na krawędziach ziarna piasku. Może to wskazywać na naziemny tryb życia[12]. Wiadomo również, że do zjadanych przezeń chrząszczy należą Acalles (ryjkowcowate), tarczówkowate, prócz tego zjada mrówki, pajęczaki, a w żołądku jednego z ptaków znaleziono kość płaza bezogonowego[11]. Skutch wspominał o tanagrzcach, które obserwował podczas pory suchej; przetrząsały one suche liście i inne elementy ściółki, zwracając na siebie uwagę szeleszczącymi dźwiękami[13].

Tryb życia i zachowanie[edytuj | edytuj kod]

Przeważnie tanagrzce przebywają w gęstych zaroślach, żerując, i niełatwo jest je ujrzeć[11]. Poruszają się samotnie lub w parach[5]. Według Skutcha na obecność tych ptaków wskazują najpierw głosy, a jego utrudnione przez gęste krzewy obserwacje ograniczały się do przelotnych spojrzeń[13]. Według Eisenmanna tanagrzce trzymają się gęstego podszytu w cienistych lasach[14]. Według Skutcha odzywają się one niekiedy rano, lecz przeważnie po południu, szczególnie podczas zachmurzenia[13]. Pieśń tanagrzca to urozmaicone gwizdy, zapisanie przez Eisenmanna jako cho-oh, chowee lub wheeo-cheehoh, chweeoo i chee-oo[14] (transkrypcja angielska). Skutch opisał pieśń jako krótką i zróżnicowaną, do tego sam głos jako pełny, miękki i niezwykle słodki. Nadmienił również, że ptak często powtarza pieśń kilka razy z rzędu w krótkich odstępach, tak jak to czynią niektóre przedrzeźniacze. Pieśni bywają również wykonywane w duecie przez ptaki z pary, często w stylu antyfonalnym[13]. Zawołania są często cichsze, mogą być zapisane jako chowk lub hu-weep[11].

Lęgi[edytuj | edytuj kod]

Rozród słabo poznany. Według znanych doniesień, lęgi w Meksyku mają miejsce w czerwcu, w Kostaryce od stycznia do września, zaś w północnej Wenezueli w maju i czerwcu[11]. Skutch opisał jedno gniazdo, które znalazł 16 kwietnia. Było umieszczone około metr nad ziemią na krzewie, między splątanymi gałęziami i winoroślami. Podstawę gniazda stanowiły patyki, reszta gniazda była zbudowana z głównych nerwów liści Calliandra similis. Wewnątrz znajdowały się dwa jaja o głównie białej skorupce; jedno miało u szerszego końca wianuszek z ciemnych plamek i kresek, zaś drugie upstrzone było ciemnymi kropkami rozlokowanymi w przypadkowych miejscach skorupki (poza cieńszym końcem). Wymiary jaj: 25,4 na 18,7 mm i 24,6 na 19,1 mm. Skutch obserwował również parę z dwoma młodymi w połowie lutego[13]. Gniazdo odnalezione w Meksyku zawierało nie dwa, a trzy w połowie wyrośnięte pisklęta. Młodym opiekują się oba ptaki z pary[11]. Brak informacji o okresie wysiadywania czy przebywania młodych w gnieździe[5].

Podgatunki[edytuj | edytuj kod]

Podgatunki zostały zaprezentowane w kolejności uznawanej przez Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny[6].

Podgatunek Synonimy Zasięg[5] Morfologia
R. r. schistacea
Ridgway, 1878
  • Rhodinocichla schistacea (Ridgway, 1878)
zachodni Meksyk od południowego stanu Sinaloa na południe po zachodni Michoacán, izolowana populacja w Laguna Tres Palos (okolice Acapulco) Wyglądem przypomina podgatunek R. r. eximia, jednak czerń na grzbiecie zastąpiona jest przez kolor łupkowy, na bokach zaś łupkowoszary. Skrzydła i ogon dłuższe, stopy mniejsze (długość środkowego palca 17–19 mm vs 18–21 mm u R. r. eximia).
  • Długość skrzydła: ♂♂ 86–90 mm, ♀♀ 83–85 mm; długość dzioba: ♂♂ 20–22 mm, ♀♀ 18–19 mm; długość ogona: ♂♂ 86,5–93 mm, ♀♀ 83–86 mm; długość skoku ♂♂ 24–26 mm, ♀♀ 25 mm[9]
R. r. eximia
Ridgway, 1902
zachodnia Kostaryka (wschodnia prowincja San José) na południe po centralną Panamę (głównie u wybrzeża Pacyfiku, lokalnie u wybrzeży Morza Karaibskiego w prowincjach Coclé i Colón) W porównaniu do podgatunku nominatywnego ptaki są większe, z mocniejszym dziobem i zdecydowanie ciemniejszym upierzeniem.
  • Długość skrzydła: ♂♂ 83–88 mm, ♀♀ 77–82,5 mm; długość dzioba: ♂♂ 19,5–21,8 mm, ♀♀ 19–21,5 mm; długość ogona: ♂♂ 81–89 mm, ♀♀ 77–84 mm; długość skoku ♂♂ 26–28,5 mm, ♀♀ 26–29,5 mm[9]
R. r. harterti
Hellmayr, 1918
Kolumbia (północna i zachodnia, u nasady Sierra Nevada de Santa Marta i zachodni departament La Guajira); do tego wschodnie stoki centralnych Andów w północnej części departamentu Tolima oraz zachodnie zbocza od Norte de Santander na południe do Cundinamarca U obu płci wierzch ciała porastają pióra szare, zaś brew jest nieco zredukowana w stosunku do innych podgatunków; do tego dziób, ogon i skrzydła są stosunkowo krótkie[19].
  • Długość skrzydła: ♂♂ 86–89 mm, ♀♀ 79–82 mm; długość dzioba: ♂♂ 19,5–21 mm, ♀♀ 18,5–19,5 mm; długość ogona: ♂♂ 85,5–88,5 mm, ♀♀ 80–82 mm[19]
R. r. beebei
Phelps & Phelps Jr., 1949
zbocza gór Serranía del Perijá (zarówno wschodnie, jak i zachodnie) na granicy kolumbijsko-wenezuelskiej R. r. beebei odróżnia od wszystkich innych podgatunków R. rosea brak lub bardzo niepozorny wygląd białej brwi. Wymiarami podgatunek podobny do nominatywnego[18].
  • (5♂♂, 1♀) Długość skrzydła: ♂♂ 80–83 mm, ♀ 78 mm; długość dzioba: ♂♂ 22–24 mm, ♀ 22 mm; długość ogona: ♂♂ 76–82 mm, ♀ 76 mm[18]
R. r. rosea
(Lesson, 1832)
  • Furnarius roseus (Lesson, 1832)[4]
  • Turdus vulpinus (Hartlaub, 1849)[23]
  • R. rosea vulpina (Hartert, 1916)[23]
północna Wenezuela w Sierra de San Luis, północnym stanie Lara i nadbrzeżnych kordylierach (od Yaracuy na wschód po Dystrykt Stołeczny) Opisana w sekcji Morfologia.
  • Długość skrzydła: ♂♂ 81–84 mm, ♀♀ 77, 79 mm; długość dzioba: ♂♂ 19–20,5 mm, ♀♀ 20 mm; długość ogona: ♂♂ 83–88 mm, ♀♀ 77 mm[19]

Status zagrożenia[edytuj | edytuj kod]

IUCN uznaje tanagrzca za gatunek najmniejszej troski (LC, Least Concern) nieprzerwanie od 1988. Trend populacji oceniany jest przez BirdLife International jako stabilny ze względu na brak widocznych zagrożeń. Populacja wynosi, według szacunków Partners in Flight, mniej niż 50 tys. osobników[21]. Według raportu FAO z 2011 (State of the World's Forests) powierzchnia lasów we wszystkich państwach, w których występuje tanagrzec, zmniejszała się przez ostatnie 20 lat[11]. Tanagrzec występuje w kilku niewielkich obszarach chronionych, m.in. parkach narodowych Guatopo i Henri Pittier (Wenezuela)[5].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Rhodinocichla rosea, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. Rhodinocichla rosea. Czerwona księga gatunków zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.).
  3. a b Paweł Mielczarek, Marek Kuziemko: Rodzina: RHODINOCICHLIDAE Ridgway, 1902 - TANAGRZCE - THRUSH TANAGER (wersja: 2015-05-27). W: Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 6 stycznia 2016].
  4. a b René Primevère Lesson: Illustrations de zoologie. Paryż: 1832, s. pl. 5 (tekst).
  5. a b c d e f g h i j Hilty, S.: Rosy Thrush-tanager (Rhodinocichla rosea). W: del Hoyo, J., Elliott, A., Sargatal, J., Christie, D.A. & de Juana, E. (eds.). Handbook of the Birds of the World Alive [on-line]. 2016. [dostęp 6 stycznia 2016].
  6. a b c F. Gill & D. Donsker: Tanagers, flowerpiercers & tanager-finches. IOC World Bird List (v5.4). [dostęp 6 stycznia 2016].
  7. a b c d John H. Boyd III: Rhodinocichlidae: Rosy Thrush-Tanager. Taxonomy in Flux: Version 3.00e, November 22, 2015. [dostęp 6 stycznia 2016].
  8. G. Hartlaub. Beiträge zur exotischen Ornitologie. „Journal für Ornithologie”. 1, s. 3–4, 1853. 
  9. a b c d e f g h i j Robert Ridgway: The birds of North and Middle America. T. 2. 1902, s. 769–773.
  10. a b c d e f A. Townsend Peterson; Nathan H. Rice & Adolfo G. Navarro-Sigüenza. Geographic variation in the rosy thrush-tanager (Rhodinocichla rosea) complex of mesoamerica (Aves: passeriformes). „Biota Neotropica”. 4 (2), 2004. ISSN 1676-0603. 
  11. a b c d e f g h i j k l m n M. Webb: Rhodinocichla rosea. Identification, Distribution, Life History. W: Neotropical Bird Online [on-line]. Cornel Lab of Ornithology, 2014. [dostęp 7 stycznia 2016].
  12. a b Clark, H.L.. Notes on the Panama Thrush-warbler. „Auk”. 30, s. 11-15, 1913. 
  13. a b c d e f Skutch, A.F.. On the habits of the Queo, Rhodinocichla rosea. „Auk”. 79, s. 633-639, 1962. 
  14. a b c Eisenmann, E.. On the systematic position of Rhodinocichla rosea. „Auk”. 79, s. 640-648, 1962. 
  15. Seutin, G., & E. Birmingham. Rhodinocichla rosea is an emberizid (Aves; Passeriformes) based on mitochondrial DNA analyses. „Molecular Phylogenetics and Evolution”. 8, s. 260-274, 1997. 
  16. a b Barker, F.K., K.J. Burns, J. Klicka, S.M. Lanyon & I.J. Lovette. Going to Extremes: Contrasting Rates of Diversification in a Recent Radiation of New World Passerine Birds. „Syst. Biol”. 62, s. 298-320, 2013. 
  17. a b c Robert Ridgway. Descriptions of several news species and geographical races of birds contained in the collection of the United States National Museum. „Proceedings of the United States National Museum”. 1, s. 247–248, 1878. 
  18. a b c d William H. Phelps & William H. Phelps. Seven New Subspecies of Birds from Venezuela. „Proceedings of the Biological Society of Washington”. 62, s. 191–192, 1949. 
  19. a b c d Charles E. Hellmayr. VIII. Die Formen von Rhodinocichla rosea. „Verhandlungen der Ornithologischen Gesellschaft in Bayern”. 13 (3), 1918. 
  20. James A. Jobling: Helm Dictionary of Scientific Bird Names. Christopher Helm Publishers Ltd, 2009, s. 334, 338. ISBN 1-4081-2501-3.
  21. a b Rosy Thrush-tanager Rhodinocichla rosea. BirdLife International. [dostęp 8 stycznia 2016].
  22. Hallinan, T.. Notes on some Panama Canal Zone birds with special reference to their food. „Auk”. 41, s. 304-326, 1924. 
  23. a b Charles E. Hellmayr: Catalogue of birds of the Americas and the adjacent islands in Field Museum of Natural History. T. IX: Tersinidae – Thraupidae. Field Museum of the Natural History, 1936, s. 354–357, seria: Zoological Series.