Wojciech Smarzowski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Wojciech Smarzowski
Ilustracja
Wojciech Smarzowski podczas XXV Pol’and’Rock Festival
Data i miejsce urodzenia 18 stycznia 1963
Korczyna
Zawód reżyser, scenarzysta i operator
Odznaczenia
Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski Srebrny Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”

Wojciech Smarzowski, Wojtek Smarzowski (ur. 18 stycznia 1963 w Korczynie) – polski reżyser filmowy i teatralny, scenarzysta oraz operator filmowy, kawaler Orderu Odrodzenia Polski.

Popularność zdobył przede wszystkim dzięki drastycznym widowiskom filmowym takich jak Wesele, Dom zły, Róża, Wołyń, w których punktował przywary polskiej prowincji oraz relacje historyczne pomiędzy Polakami a Mazurami (Róża) oraz Ukraińcami (Wołyń). Wielokrotny laureat Orłów za najlepszą reżyserię (2005, 2010, 2012, 2017), odbiorca nagrody FIPRESCI za film Kler na Transilvania International Film Festival w Klużu-Napoce.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Młodość i wykształcenie[edytuj | edytuj kod]

Jego rodzina została w 1944 przesiedlona z obszaru Kresów Wschodnich[1][2]. Wychowywał się w Jedliczu, gdzie uczęszczał do szkoły podstawowej i liceum[3]. W młodości trenował piłkę nożną w klubie Nafta Jedlicze[4][5]. Interesował się też fotografią[6].

Studiował filmoznawstwo na Uniwersytecie Jagiellońskim, a w 1986 roku rozpoczął studia na Wydziale Operatorskim Państwowej Wyższej Szkoły Filmowej, Telewizyjnej i Teatralnej w Łodzi, ukończone w 1990 roku. Smarzowski jednak źle wspominał studia w łódzkiej szkole filmowej[6]. Początkowo zajmował się filmem dokumentalnym, reklamowym i teledyskami[4]. Zwłaszcza teledysk do singla grupy MyslovitzTo nie był film” został nagrodzony Fryderykiem za rok 1998[6].

Kariera filmowa[edytuj | edytuj kod]

W 1998 roku Smarzowski nakręcił swój pierwszy film pełnometrażowy, Małżowinę (1998). Bohater filmu (Marcin Świetlicki) wynajmuje mieszkanie, by w spokoju napisać własną książkę, jednak jego izolacja wcale nie sprzyja wenie twórczej. Film nie miał premiery kinowej, albowiem odpowiedzialna za jego produkcję Telewizja Polska traktowała Małżowinę jako kameralny spektakl Teatru Telewizji[6]. W 2000 roku Smarzowski napisał scenariusz do Sezonu na leszcza w reżyserii Bogusława Lindy, rok później wyreżyserował kolejny spektakl Teatru Telewizji Kuracja (2001)[6]. Obawiając się, że nie stworzy własnego debiutu za pieniądze państwowe, zdecydował się na zaplanowanie „filmu offowego”[6].

Wesele (2004), które zaistniało w obiegu międzynarodowym za sprawą Stefana Laudyna[6], jest satyrą na polską prowincję, gdzie za pieniądze ogrodnika (Marian Dziędziel) nękanego przez mafię organizuje się przaśne wesele. Krytycy początkowo byli sceptyczni wobec filmu; przykładowo Katarzyna Jabłońska z „Więzi” pisała, że „obraz Polski, który w nim przedstawiono, ma rzeczywiście siłę rażenia, jest jednak nie tylko przerysowany – to zresztą świadomy zabieg twórczy – ale i nieprawdziwy”[7]. Wesele otrzymało jednak między innymi nagrodę jury młodzieżowego na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Locarno, Wyróżnienie Specjalne Jury na MFF w Karlowych Warach oraz Nagrodę Dziennikarzy na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych[8].

Kolejny film reżysera, osadzony w realiach późnej Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej Dom zły (2009), traktował o zootechniku i wdowcu (Arkadiusz Jakubik), który w drodze do PGR-u zatrzymuje się u bimbrownika (Dziędziel). Nad ranem dochodzi do tragedii, a zootechnik zostaje aresztowany przez Milicję Obywatelską i wplątany w ukartowane śledztwo. Tadeusz Sobolewski z „Gazety Wyborczej” pisał, iż „zaszczytne porównanie Domu złego Wojciecha Smarzowskiego do Fargo braci Coen wydaje się bardzo na miejscu […] Podobna jest estetyka zła, »luksus obrzydzenia«, na jaki pozwalają sobie autorzy”[9]. Za Dom zły Smarzowski otrzymał nagrodę za scenariusz (wespół z Łukaszem Kośmickim) oraz reżyserię na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych[9].

Róża (2011), której scenarzystą był Michał Szczerbic, stanowi próbę rozrachunku z okresem tuż po II wojnie światowej. Bohaterem filmu jest były powstaniec warszawski (Marcin Dorociński), który opiekuje się nękaną przez sowieckich żołnierzy, tytułową owdowiałą Mazurką (Agata Kulesza). „Tak tworzy się historia, raniąca zawsze najsłabszych, najbardziej bezbronnych. Róża pokazuje tę potworność historii, nie oszczędzając w najmniejszym stopniu widza” – pisał Zdzisław Pietrasik dla „Polityki[10]. Pomimo wielkiego sukcesu festiwalowego w Polsce (7 Orłów, w tym nagroda dla Smarzowskiego za reżyserię; Grand Prix Warszawskiego Festiwalu Filmowego)[11], Róża została jednak zignorowana przez krytykę międzynarodową[12].

Następne dwa filmy Smarzowskiego toczyły się już w czasach współczesnych. Drogówka (2012) skupiała się na losach policjanta (Bartłomiej Topa), który zostaje wplątany w spisek kolegów przeciwko niemu. Film był sukcesem kasowym, jednak część krytyków odbierała go sceptycznie. Jakub Popielecki z portalu Filmweb pisał: „Nieustanne czarnowidztwo i powtarzanie, że »tutaj jest jak jest« odbiera filmowi reżysera dynamikę, element myślowej prowokacji. Mówiąc wciąż to samo, przestaje on mówić cokolwiek”[13]. Podobnie umiarkowany był odbiór Pod Mocnym Aniołem (2013) na podstawie prozy Jerzego Pilcha, z Robertem Więckiewiczem w pierwszoplanowej roli alkoholika. Marta Michalska z „Kultury Liberalnej” twierdziła, że: „Pochwała kunsztu idzie w parze z zarzutami pustej grafomanii. A laudacja nowatorstwa i odwagi – z opiniami o sadystycznej błazenadzie”[14].

Do roztrząsania historii Polski reżyser wrócił w filmie Wołyń (2016), drastycznym studium przyczyn i następstw rzezi wołyńskiej, ludobójstwa Polaków dokonanego przez Ukraińców w latach 1943–1944. Nagrodzony 9 Orłami (w tym dla Smarzowskiego za reżyserię) Wołyń wzbudził spolaryzowaną reakcję. Jakkolwiek większość ocen filmu w Polsce była pozytywna (na przykład Marek Kozubal pisał dla „Rzeczpospolitej” o Wołyniu jako filmie „przełomowym i do bólu prawdziwym”)[15], pojawiały się zarzuty, iż „fascynacja rzeziami z przeszłości, nie jako pamięć o ofiarach, ale rekonstrukcja, w 2016 roku ma w sobie coś niesmacznego” („Kultura Liberalna”)[16].

Następne dwa filmy pełnometrażowe Smarzowskiego stanowiły powrót do współczesności. Kler (2018), traktujący o trzech księżach katolickich (Jakubik, Więckiewicz, Jacek Braciak) naruszających obyczajność, wpisywał się w ówczesną dyskusję dotyczącą skandali pedofilskich oraz protestów antykościelnych. Kler był krytykowany za jednostronne przedstawienie duchowieństwa[17], ale też przeinaczenia historyczne; zdaniem księdza Andrzeja Lutra Kler sugeruje, że sojusz Kościoła katolickiego z opozycją antykomunistyczną z czasów stanu wojennego „skutkuje dzisiejszą skorumpowaną symbiozą władzy prawicowej i Kościoła”[18]. Wesele (2021) – drastyczniejsza wariacja na temat filmu Smarzowskiego z 2004 roku – było odbierane już negatywnie, zarówno przez lewicę („w dwie godziny ukiszono w Weselu całe kilkanaście lat publicystyki »Gazety Wyborczej«”)[19], jak i prawicę („[reżyser] przedstawił nas wszystkich bardziej pogardliwie niż reżyserzy filmowi Josepha Goebbelsa”)[20].

Życie prywatne[edytuj | edytuj kod]

Ma dwóch synów[4]. Zadeklarował się jako ateista[21][22].

Styl filmowy[edytuj | edytuj kod]

Rafał Christ z portalu Spider’s Web następująco podsumowywał twórczość reżysera:

Wojciech Smarzowski to twórca niepokorny, który od początku swojej kariery nie ma litości dla Polski i Polaków. Bezpardonowo punktuje nasze narodowe przywary i nie boi się podejmować kontrowersyjnych tematów, przez co jego filmy często stają się obiektem burzliwych dyskusji tak społecznych, jak i politycznych[23].

Michał Piepiórka pisał, że „Smarzowski ukazuje ludzi w skrajnych sytuacjach, zamyka ich w matni, z której nie ma wyjścia. Zagęszcza na ekranie rzeczywistość, w której jest i absurd, i czarny humor[24]. Zdaniem Piepiórki reżyser operuje groteską i hiperbolą przy portretowaniu swych bohaterów. W konsekwencji kino Smarzowskiego „jest ekstremalne – mocne jak alkohol, który piją jego bohaterowie”[24].

Twórczość Smarzowskiego była interpretowana w kategoriach postpamięci i kondycji postkolonialnej. Interpretacje takie pojawiały się często w artykułach o odchyleniu konserwatywnym; przykładowo, Dariusz Skórczewski stawiał dzieła Smarzowskiego w opozycji do hollywoodzkich antyutopii przesyconych „marksistowską ideologią[25], a Łukasz Jasina na łamach „Rzeczpospolitej” przekonywał, że Wołyń reżysera nawiązuje do tradycji brytyjskiego kina postkolonialnego[26]. Postkolonialne odczytania twórczości Smarzowskiego zdarzały się jednak także w artykułach o orientacji feministycznej[27], gdzie były nawet rozstrzygane na niekorzyść reżysera. Magdalena Podsiadło zwracała uwagę, że choć Smarzowski kwestionował w Wołyniu „fantazmat o multikulturowej arkadii” z literatury kresowej, reżyser wciąż odwoływał się do motywów „tradycyjnego ładu i katastrofy oraz przewagi cywilizacyjnej Polaków nad Ukraińcami”, typowych dla tożsamości kresowej Polski[28].

Sebastian Smoliński klasyfikował Smarzowskiego – obok Władysława Pasikowskiego – do reżyserów czyniących swym znakiem rozpoznawczym „fabrykowanie okrucieństwa”[29]. Zdaniem Smolińskiego Smarzowski był współodpowiedzialny za wprowadzenie do polskiej kinematografii „nieznanego wcześniej poziomu brutalności, odpowiadając […] na rzekome zapotrzebowanie na przemoc ze strony widowni”[29]. Paulina Gorlewska diagnozowała kino Smarzowskiego jako przepełnione elitaryzmem, albowiem „reżyser pozycjonuje siebie gdzieś ponad tą brudną, brzydką i niemoralną wspólnotą (czy stąd to tradycyjne zakończenie każdego filmu: odjazd kamery i spojrzenie z dystansu?)”[30] Gorlewska stwierdzała, że Smarzowski nie potrafi „zaproponować żadnego pozytywnego projektu; czegoś, co byłoby wartościową alternatywą wobec odsądzanej od czci i wiary rzeczywistości”[30]. Marcin Stachowicz twierdził, że „polskość Smarzowskiego praktycznie nigdy nie przekracza granic prowincjonalności […] rozumianej w kategoriach lokalnej geografii”, a filmy reżysera epatują podskórną „pogardą klasową” wobec polskiej prowincji[19].

Filmografia[edytuj | edytuj kod]

Filmy kinowe

Reżyseria
Scenariusz
  • Sezon na leszcza (2000)
  • Wesele (2004)
  • Dom zły (2009)
  • Drogówka (2012)
  • Pod Mocnym Aniołem (2014)
  • Wołyń (2016)
  • Kler (2018)
  • Wesele (2021)
Zdjęcia
Współpraca operatorska

Produkcje telewizyjne

  • Małżowina (1998), reżyseria, scenariusz – Teatr Telewizji TVP
  • Kuracja (2001), adaptacja, reżyseria – Teatr Telewizji TVP
  • Na Wspólnej (2003–2008) (odcinki: 26-30, 47-51, 67-71, 82-86, 97-101, 162-166, 192-196, 212-216, 237-241, 252-256, 277-281, 311-315, 336-340, 361-365, 391-395, 441-445, 466-470, 706-710, 791-795, 811-815, 856-860, 876-880, 911-915, 931-935, 976-980)
  • Klucz (2004), reżyseria – Teatr Telewizji TVP
  • Cztery kawałki tortu (2006), adaptacja, reżyseria – Teatr Telewizji TVP
  • BrzydUla (2008) (odcinki: 1-20, 61-65)
  • Londyńczycy 2 (2009) (odcinki: 9-16)
  • Ksiądz (2017)[32]

Film o Smarzowskim[edytuj | edytuj kod]

Podczas powstawania filmu Pod Mocnym Aniołem kręcono film dokumentalny Pod Mocnym Smarzolem, którego reżyserem był Adam Lewandowski, a współscenarzystą i producentem[33] Jacek Rzehak (także producent Pod Mocnym Aniołem i Kleru)[34].

Współpraca z aktorami[edytuj | edytuj kod]

Reżyser często współpracuje przy kolejnych filmach z tymi samymi aktorami, przewijającymi się choćby w epizodycznych scenach lub na drugim planie. Poniżej lista osób pojawiających się co najmniej trzykrotnie w jego produkcjach:

Aktor Kuracja Małżowina Wesele
(2004)
Dom zły Róża Drogówka Pod Mocnym Aniołem Wołyń Kler Wesele
(2021)
Marian Dziędziel T T T T T T T
Arkadiusz Jakubik T T T T T T T T T
Robert Wabich T T T T T T T T
Lech Dyblik T T T T T T T
Bartłomiej Topa T T T T T T
Andrzej Zaborski T T T
Jerzy Rogalski T T T T
Marcin Dorociński T T T
Robert Więckiewicz T T T T
Eryk Lubos T T T T T
Agata Kulesza T T T T
Kinga Preis T T T
Jacek Braciak T T T T T
Krystyna Rutkowska-Ulewicz T T T T
Izabela Kuna T T T T

Nagrody[edytuj | edytuj kod]

Wojciech Smarzowski podczas 14. ceremonii wręczenia Orłów w Warszawie (2012)

Ordery i odznaczenia[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Tomasz Kubaszewski: Wojciech Smarzowski: Michalina była najlepsza do tej roli. wspolczesna.pl, 2016-10-17. [dostęp 2018-10-12].
  2. Smarzowski o „Wołyniu”: Boję się, że część widzów może odebrać ten film wprost. newsweek.pl, 2018-02-21. [dostęp 2018-10-12].
  3. Katarzyna Zuchowicz: To tu wychował się Wojciech Smarzowski i... widać to w jego filmach. Dlaczego Podkarpacie go nie honoruje?. natemat.pl, 2018-10-04. [dostęp 2018-10-12].
  4. a b c Magdalena Żakowska, Weronika Kostyra: Wojciech Smarzowski: „Wszystkie moje filmy są o miłości”. Najważniejszy reżyser naszych czasów kończy 53 lata. viva.pl, 2016-01-08. [dostęp 2018-10-12].
  5. Katarzyna Grzebyk: „Drogówka”, pochodzącego z Jedlicza Wojtka Smarzowskiego, w kinach. biznesistyl.pl, 2013-01-31. [dostęp 2018-10-12].
  6. a b c d e f g Wojciech Smarzowski | Życie i twórczość | Artysta, Culture.pl [dostęp 2021-10-20] (pol.).
  7. Katarzyna Jabłońska, Nikifor i... inni, „Więź”, XLVI (553), 2004, s. 121, ISSN 0511-9405 [dostęp 2021-10-20].
  8. Wesele (2004) w bazie filmpolski.pl
  9. a b Konrad J. Zarębski, „Dom zły”, reż. Wojciech Smarzowski, Culture.pl, październik 2009 [dostęp 2021-10-20] (pol.).
  10. Zdzisław Pietrasik, Recenzja filmu: „Róża”, reż. Wojciech Smarzowski, polityka.pl, 2012 [dostęp 2021-10-20] (pol.).
  11. Róża w bazie filmpolski.pl
  12. Natalia Piórczyńska, Recenzja filmu Róża Wojciecha Smarzowskiego, Liberté!, 28 lutego 2012 [dostęp 2021-10-20] (pol.).
  13. Jakub Popielecki, Smarzowszczyzna – Recenzja filmu Drogówka (2013), Filmweb, 2013 [dostęp 2021-10-20] (pol.).
  14. Serca alkoholowe. „Pod Mocnym Aniołem” Wojciecha Smarzowskiego, Kultura Liberalna, 21 stycznia 2014 [dostęp 2021-10-20] (pol.).
  15. Recenzja filmu „Wołyń” Wojciecha Smarzowskiego, Rzeczpospolita [dostęp 2021-10-20] (pol.).
  16. Jarosław Kuisz, Karolina Wigura, Kicz zła. Recenzja filmu „Wołyń”, Kultura Liberalna, 11 października 2016 [dostęp 2021-10-20] (pol.).
  17. Marcin Cichoński, „Kler” Smarzowskiego. Grzechy Kościoła, grzechy reżysera, Dziennik.pl, 25 września 2018 [dostęp 2021-10-20] (pol.).
  18. Andrzej Luter, Drogówka w sutannach, Więź, 18 września 2018 [dostęp 2021-10-20] (pol.).
  19. a b Marcin Stachowicz, „Wesele” Smarzowskiego: Polska jest garem, w którym kipi Obrzydliwość, Krytyka Polityczna, 16 października 2021 [dostęp 2021-10-19] (pol.).
  20. Jakub Maciejewski, „Wesele” Smarzowskiego. Ekranizacja Grossa i Grabowskiego, wPolityce.pl, 18 października 2021 [dostęp 2021-10-20].
  21. Tadeusz Sobolewski: Smarzowski o „Klerze” i grzechach Kościoła. „Księża w Polsce są poza prawem, choć różnią się od nas tylko noszeniem sutanny”. wyborcza.pl, 2018-09-28. [dostęp 2018-10-12].
  22. Grzegorz Szymanik: Wojciech Smarzowski o filmie „Kler”: Kilku aktorów mi odmówiło. Nie chowam żalu. wysokieobcasy.pl, 2018-09-27. [dostęp 2018-10-12].
  23. Rafał Christ, „Wesele może być w Polsce zakazane” – mówi Smarzowski. Opublikowany fragment filmu to potwierdza, Spider’s Web, 4 października 2021 [dostęp 2021-10-04] (pol.).
  24. a b Michał Piepiórka, Świat zły, czyli kino Wojciecha Smarzowskiego, „Kino”, luty 2012, s. 21.
  25. Dariusz Skórczewski, Strach jako kategoria języka postkolonialności (wokół filmów Wojciecha Smarzowskiego: „Wesele”, „Dom zły”, „Róża”, „Drogówka”), „Porównania”, 16, 2017, s. 143, DOI10.14746/p.2015.16.10868 [dostęp 2021-10-27] (ang.).
  26. Łukasz Jasina, Polskie „Bękarty wojny”, Rzeczpospolita, 1 października 2016 [dostęp 2021-10-27].
  27. Joanna Szydłowska, Aside word and memory. Narration about sexual violence towards women from East Prussia in Polish memory discourse after the 1945, „Anthropos?” (25 Na uboczu), 2016, s. 80–81, ISSN 1730-9549 [dostęp 2021-10-27] (pol.).
  28. Magdalena Podsiadło, Wiek klęski. Kino Wojciecha Smarzowskiego, Ekrany, 20 stycznia 2017 [dostęp 2021-10-27].
  29. a b Sebastian Smoliński, Amatorzy zła. Polskie kino przemocy, „Więź”, LIX (666), 2016, s. 211, ISSN 0511-9405 [dostęp 2021-10-19].
  30. a b Paulina Gorlewska, Polityka wstrętu, moralność obrzydzenia, „Kino”, październik 2018, s. 55.
  31. Wojciech Smarzowski w bazie film.wp.pl, wp.pl [dostęp 2010-09-22].
  32. „Ksiądz”. Nowy film Smarzowskiego nie wejdzie do kin. Gdzie będzie można go zobaczyć?, newsweek.pl [dostęp 2018-02-28].
  33. Pod Mocnym Smarzolem w bazie filmpolski.pl
  34. Jacek Rzehak w bazie filmpolski.pl
  35. Wojciech Smarzowski, solanin-film.pl [dostęp 2018-10-12].
  36. Rozdanie Dorocznych Nagród Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, MKiDN, 27 września 2012 [dostęp 2013-06-12] (pol.).
  37. Wielki sukces filmu „Wołyń” na tegorocznych Orłach, Salon 24 [dostęp 2017-03-21].
  38. Znamy zwycięzców plebiscytu O!Lśnienia 2018! Wojciech Smarzowski O!Lśnieniem roku, wiadomosci.onet.pl, 1 marca 2019 [dostęp 2019-03-15] (pol.).
  39. M.P. z 2014 r. poz. 757.
  40. Prezydent: To dobre lata dla polskiej kultury, prezydent.pl, 26 maja 2014 [dostęp 2014-05-26].
  41. Największe gwiazdy polskiego kina na przyznaniu medali „Zasłużony Kulturze”, afterparty.pl [dostęp 2014-04-11] (pol.).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]