Jedlicze

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Jedlicze
miasto w gminie miejsko-wiejskiej
Ilustracja
Pałac Stawiarskich
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo  Polska
Województwo  podkarpackie
Powiat krośnieński
Gmina Jedlicze
Data założenia XV wiek
Prawa miejskie 1768
Burmistrz Jolanta Urbanik
Powierzchnia 10,6 km²
Populacja (30.06.2016)
• liczba ludności
• gęstość

5770[1]
544,3 os./km²
Strefa numeracyjna (+48) 13
Kod pocztowy 38-460
Tablice rejestracyjne RKR
Położenie na mapie gminy Jedlicze
Mapa lokalizacyjna gminy Jedlicze
Jedlicze
Jedlicze
Położenie na mapie powiatu krośnieńskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu krośnieńskiego
Jedlicze
Jedlicze
Położenie na mapie województwa podkarpackiego
Mapa lokalizacyjna województwa podkarpackiego
Jedlicze
Jedlicze
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Jedlicze
Jedlicze
Ziemia49°42′59″N 21°38′44″E/49,716389 21,645556
TERC (TERYT) 1807044
SIMC 0953237
Urząd miejski
Rynek 6
38-460 Jedlicze
Strona internetowa
Park w zespole pałacu Stawiarskich
Jedlicze Rafineria

Jedliczemiasto w województwie podkarpackim, w powiecie krośnieńskim, położone nad rzeką Jasiołką. Siedziba gminy miejsko-wiejskiej Jedlicze. Miasto położone jest w zachodniej części Kotliny Jasielsko-Krośnieńskiej, będącej centralną częścią Dołów Jasielsko-Sanockich.

Według danych z 2012 r. miasto miało 5788 mieszkańców[2].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Genezy nazwy miejscowości doszukiwać się można w prasłowiańskim słowie „jedla”, które oznacza jodłę. Nazwa ta została podczas zaboru austriackiego przekształcona na bliższe miejscowemu językowi Jedlicze.

Osada powstała u schyłku XIV wieku. Odnotowana była w 1409[3]. W pierwszych wzmiankach, poświadczających istnienie miejscowości, wymieniony został w 1410 sołtys Piotr z Jedlicza, jako uczestnik bitwy pod Grunwaldem. W tych czasach Jedlicze było własnością rodu Mleczków i Bączalskich. W 1427 w miejscowych dokumentach figuruje Piotr Mleczko z Jedlicza (właściciel Polanki 1429-1435), który pożycza szlachetnemu Fryderykowi z Jaćmierza 100 marek. W 1464 Mikołaj Mleczko z Jedlicza sprzedał wolne użytkowanie lasu w Polance Klemensowi Zebrzydowskiemu. W 1530 Jedlicze należało jeszcze do Mikołaja Mleczki i Stanisława Bączalskiego. W 1536 do parafii Jedlicze należały wsie szlacheckie Polanka i Żarnowiec, jako własność Mikołaja Żarnowieckiego. Jemu to bp Piotr z Chrząstowa darował Pałac Biskupi w Krośnie na czas jego życia. Przy tym zobowiązał bliskich dziedzica, aby po śmierci Żarnowieckiego budynek przekazać biskupowi przemyskiemu.

Pod koniec XVI wieku właścicielem Jedlicza był Justus Romer z Chyżowa, który utworzył w 1598 prebendę, zaś w 1630 właścicielem Jedlicza był Jan Bączalski. W 1655 i 1657 miejscowość splądrowały wojska szwedzkie i siedmiogrodzkie. W 1680 dziedzicem Jedlicza był Piotr Wielowiejski, a następnie była w posiadaniu rodziny Wielowiejskich. Przy ogólnej tendencji do zakładania miast, rodzina Wielowiejskich starała się o nadanie praw miejskich osadzie. Remigiusz Wielopolski w 1740 zbudował w Jedliczu kościół. W II poł. XVIII wieku wieś stanowiła własność Karnickich, za których staraniem Jedlicze w 1768 otrzymało prawa miejskie. Stanisław August Poniatowski potwierdził nadanie tych praw, m.in. do urządzania pięciu jarmarków rocznie. W kwietniu 1769 na Ziemi Krośnieńskiej pod Jedliczem, odbył się zjazd szlachty zawiązującej konfederację. Szlachta wybrała marszałkiem konfederacji Adama Parysa (ok. 1740-1817). Oficjalne wybory na konfederackiego marszałka sandomierskiego, odbyły się w Pilźnie. 5 kwietnia 1770 rozegrała się bitwa pod Jedliczem konfederackiego oddziału Mączyńskiego przeciw wojskom rosyjskim Jełczaninowa.

W czasie zaborów Jedlicze utraciło prawa miejskie. W pierwszej połowie XIX wieku Jedlicze stało się własnością rodziny Stojowskich. Adam Stojowski, dziedzic Jedlicza, wspierał działalność emisariuszy Edwarda Dembowskiego i był jednym z organizatorów Gwardii Narodowej. Od Ewy Stojowskiej Jedlicze nabył przemysłowiec naftowy Seweryn Stawiarski, który zakupił również: Wolę Dębowiecką (odziedziczoną potem przez Waleriana Stawiarskiego), Załęże koło Osieka (w 1871) i majątek po Ignacym ŁukasiewiczuChorkówkę (w 1882). W latach 1872-1884 wybudowano linie kolejowe przez Jedlicze: ze Stróż do Zagórza, a w 1890 łączącą Rzeszów z Krosnem ze stacją kolejową. Wraz z wybudowaniem w latach 1899-1902 dużej rafinerii ropy naftowej Jedlicze zaczęło nabierać większego znaczenia gospodarczego. Walerian Stawiarski miał spółkę Co. „Fabryka Nafty w Krośnie” w latach 1922-1925. Jego ród był ostatnim właścicielem Jedlicza.

8 września 1939 bataliony 1 Pułku Strzelców Podhalańskich skoncentrowały się w rejonie Jedlicza, skąd rozpoczęły odwrót na wschód w kierunku Lwowa.
W czasie okupacji 25 lutego 1942 w Pałacu Stawiarskich gestapo z Krakowa aresztowało: pisarza Kazimierza Zdziechowskiego, hr. Władysława Krasickiego, dr. Stanisława Żejmo-Żejmisa, oficera ZWZ Rudka z Krakowa i Adama Stanisława Mickiewicza – męża córki Marii Konopnickiej, a w następnych dniach, na plebanii: ks. Józefa Przybylskiego, prof. Stefana Firleja oraz hr. Tadeusza Dzieduszyckiego (6 lutego 1995 odsłonięto tablicę upamiętniającą aresztowanych i zamordowanych w Auschwitz-Birkenau).

W 1942 Niemcy zlikwidowali getto, wywożąc ok. 200 Żydów do Warzyc.

W roku 1944 gestapo jasielskie rozstrzelało w Jedliczu 22 mężczyzn, najprawdopodobniej więźniów z Jasła w odwecie za zastrzelenie policjanta. Zwłoki pomordowanych leżały dwa dni na drodze jako przestroga dla ludności. Ciała ofiar złożono do wspólnej mogiły przy drodze do Długiego. W Jedliczu działała Placówka AK Jaśmin, Jaga, OP-15, która brała udział w wielu akcjach. Placówką dowodził por. Józef Domaniecki Szczerba (do I 1942), a następnie chor. Franciszek Kaczkowski Dragat (od II 1942 do IX 1944). Do największej akcji na terenie gminy należało zaatakowanie, w kwietniu 1943, szkoły ukraińskich Werkschutzów, później wcielonej do S.S. „Galizien”, oraz wysadzenie torów kolejowych w lecie 1944. Wykoleiło się wówczas 13 wagonów z bronią i amunicją przeznaczoną dla frontu wschodniego. Po por. Domanieckim komendę placówki przejął ppor. Stanisław Betlej (1910 – 22 kwietnia 1945) ps. Lampart, Sierp, który dowodził placówką w Akcji „Burza” i wspólnie z placówkami w Krośnie („Korzeń”) i Korczynie („Konwalia”), wystawił 2 batalion 6 Pułku Strzelców Podhalańskich, biorący udział w zgrupowaniu w Odrzykoniu i w walkach w okolicach Iwonicza.

Jedlicze prawa miejskie uzyskały ponownie w 1967.

W 1968 roku na budynku szkoły podstawowej odsłonięto tablicę pamiątkową ku czci Armii Ludowej[4].

W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. krośnieńskiego.

Osiedla[edytuj | edytuj kod]

Jedlicze ma 3 osiedla: Jedlicze-Centrum, Jedlicze-Męcinka, Jedlicze-Borek[5].

Oświata i kultura[edytuj | edytuj kod]

Placówki oświatowe w Jedliczu to: Przedszkole Samorządowe, Niepubliczne Przedszkole Sióstr Michalitek, Zespół Szkół Publicznych (szkoła podstawowa i gimnazjum), Liceum Ogólnokształcące im. Marii Konopnickiej, Zespół Szkół im. Armii Krajowej. W mieście działa także Gminny Ośrodek Kultury i Gminna Biblioteka Publiczna im. Kaspra Wojnara.

Architektura[edytuj | edytuj kod]

W Jedliczu warto zobaczyć neogotycki kościół z 1925, a także zespół pałacowo-parkowy. W Pałacu Stawiarskich z 1925 mieści się Liceum Ogólnokształcące im. Marii Konopnickiej. Na uwagę zasługuje również neogotycka kaplica cmentarna z 1864. Na tutejszym cmentarzu pochowane są dwie córki Marii KonopnickiejLaura Pytlińska (zm. 1935) i Zofia Mickiewiczowa (zm. 1956). Tu także spoczywa Stanisław Betlej oraz znajduje się zbiorowa mogiła 22 bezimiennych patriotów, rozstrzelanych przez Niemców. Spoczywała tu również aktorka Wanda Siemaszkowa, zmarła w Jedliczu w 1947.

Dworek z XVIII wieku w Żarnowcu, w którym mieszkała Maria Konopnicka został jej przekazany jako dar narodu polskiego w dwudziestopięciolecie twórczości pisarskiej. Jest on pięknie położony w parku krajobrazowym, na stromej skarpie, tuż obok rzeki Jasiołki. W dworku mieści się Muzeum Biograficzne im. Marii Konopnickiej.

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

Dojazd[edytuj | edytuj kod]

Do Jedlicza można dojechać liniami komunikacji miejskiej Krosna „2”, „11”, „16” i nocną „N1”. Dojazd oferują także busy. Ponadto dojechać można komunikacją PKP od strony Jasła oraz od strony Sanoka (linia kolejowa 108).

Demografia[edytuj | edytuj kod]

  • Piramida wieku mieszkańców Jedlicza w 2014 roku[1].


Piramida wieku Jedlicze.png

Sport[edytuj | edytuj kod]

  • klub piłkarski ZKS Nafta Jedlicze[7]
  • Obiekty sportowe: Stadion ZKS Nafta Jedlicze - boisko ze sztuczną nawierzchnią, hala sportowa.

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Związani z Jedliczem[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie związani z Jedliczem.
  • kpt. Stanisław Betlej (1910–1945) – żołnierz AK, zginął bohaterską śmiercią w ataku na bunkier niemiecki nad rzeką Schwarzer Schöps.
  • Ryszard Bożek (ur. 1963 w Jedliczu) – redemptorysta, były rektor w seminarium duchownym redemptorystów w Tuchowie, w latach 2008-2011 prowincjał tego zakonu. Jest doktorem z zakresu liturgiki i rekolekcjonistą.
  • Tadeusz Buczek (1904-1940) – doktor medycyny, lekarz, kapitan służby zdrowia rezerwy Wojska Polskiego, ofiara zbrodni katyńskiej.
  • Wojciech Gęsiak (ur. 1954 w Jedliczu) – polski architekt, samorządowiec, prezydent Radomia w latach 1990–1994.
  • gen. Jan Hempel – pochowany w Jedliczu po tajemniczej śmierci w czasie polowania w pobliskim Potoku w 1932.
  • Stanisław Kochanek (1905–1995) – pochodzący z Jedlicza rzeźbiarz, malarz, rysownik i karykaturzysta. Studia – Akademia Sztuk Pięknych w Krakowie. Dorobek artystyczny: m.in. pomnik Mikołaja Kopernika w Krośnie, liczne pejzaże, portrety, karykatury (w tym wielu, znanych w środowisku, mieszkańców Jedlicza z połowy XX w.). Związany przez większość życia z rodzinnymi stronami, zmarł w Krośnie.
  • Sławomir Peszko (ur. 1985) – piłkarz, w przeszłości występujący w Wiśle Płock i Lechu Poznań, reprezentant Polski. Urodzony w Jaśle, swoją karierę piłkarską zaczynał w Nafcie Jedlicze. Obecnie zawodnik 1. FC Köln.
  • Wojciech Smarzowski (ur. 1965) – polski reżyser filmowy i serialowy (m.in. „Wesele”, „Dom zły”, „BrzydUla”).
  • Jan Such (ur. 1948 w Jedliczu) – polski siatkarz i trener, olimpijczyk (Monachium, 1972), uczestnik Mistrzostw Świata i Europy, mistrz polski w barwach Resovii (1971, 1972, 1974 i 1975).
  • Tytus Trzecieski (zm. 1878) – powstaniec krakowski, przemysłowiec naftowy, pierwszy w świecie twórca przemysłu naftowego. Pochowany w Jedliczu.
  • Kasper Wojnar (ur. 1871 w Jedliczu-Borku, zm. 1948) – uczeń Wincentego Manierskiego i ks. dziekana Edwarda Janickiego. Krakowski księgarz i wydawca książek, założyciel organizacji patriotycznych, patron miejskiej biblioteki.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Jedlicze polskawliczbach.pl, w oparciu o dane GUS.
  2. Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 XII 2010 r.). Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2011-06-10. ISSN 1734-6118.
  3. JEDLICZE, miasto w woj. krośnieńskim. Nazwa notowana w 1409 r. w: Kazimierz Rymut, „Nazwy miast Polski”, 1987, s. 94.
  4. Rada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa ”Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939- 1945” , Sport i Turystyka 1988, ​ISBN 83-217-2709-3​, str. 391
  5. BIP gminy
  6. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2014-05-25].
  7. Strona klubu ZKS Nafta Jedlicze

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Gmina Jedlicze, Przedsiębiorstwo Usługowo-Wytwórcze Roksana, 2008.
  • Jedlicze i okolice (nie tylko przewodnik), Janusz Michalak, Krosno 2002.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]