Rowasz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Rowasz (węg. Székely rovásírás) – pismo runopodobne.

Używane było przed rokiem 1000. Pismo to zbliżone jest do pisma (tzw. „run” tureckich) ze ścian znad rzeki Orchon w Mongolii z VIII wieku, z kolei pismo orchon jest podobne do pisma w Kodeksie Rohonczi. Również na Węgrzech pisano w czasach przedchrześcijańskich w rowaszu, z tego okresu zachowały się jednak tylko nieliczne teksty. Od momentu wprowadzenia chrześcijaństwa przez Stefana I (I. István) używano alfabetu łacińskiego. Jedynie mówiący węgierskim dialektem Szeklerzy zamieszkujący dziś Okręg Harghita, Okręg Covasna i Okręg Marusza w Siedmiogrodzie używali go do ok. 1850 r. Dziś rovásiras ma znaczenie symbolu węgierskości. Jest używany w węgierskich organizacjach skautowych.

Pismo[edytuj | edytuj kod]

Alfabet węgierski a á b c cs d dz dzs e é ë f g gy h i í j k ak l ly m
Rowasz
według Forraiego
A (rovásbetű).svg Á (rovásbetű).svg B (rovásbetű).svg C (rovásbetű).svg Cs (rovásbetű).svg D (rovásbetű).svg E (rovásbetű).svg É (rovásbetű).svg F (rovásbetű).svg G (rovásbetű).svg Gy (rovásbetű).svg H (rovásbetű, Forrai Sándor).svg I (rovásbetű).svg Í (rovásbetű).svg J (rovásbetű).svg K (rovásbetű).svg Mély k (rovásbetű).svg L (rovásbetű).svg Ly (rovásbetű).svg M (rovásbetű).svg
Rowasz
standardowy
A (rovásbetű).svg Á (rovásbetű).svg B (rovásbetű).svg C (rovásbetű).svg Cs (rovásbetű).svg D (rovásbetű).svg Dz (rovásbetű).svg Dzs (rovásbetű).svg E (rovásbetű).svg É (rovásbetű).svg H (rovásbetű, Forrai Sándor).svg F (rovásbetű).svg G (rovásbetű).svg Gy (rovásbetű).svg H (rovásbetű).svg I (rovásbetű).svg Í (rovásbetű).svg J (rovásbetű).svg K (rovásbetű).svg Mély k (rovásbetű).svg L (rovásbetű).svg Ly (rovásbetű).svg M (rovásbetű).svg
Alfabet węgierski n ny o ó ö ő p q r s sz t ty u ú ü ű v w x y z zs
Rowasz
według Forraiego
N (rovásbetű).svg Ny (rovásbetű).svg O (rovásbetű).svg Ó (rovásbetű, Forrai Sándor).svg Ö (rovásbetű).svg Ő (rovásbetű, Forrai Sándor).svg P (rovásbetű).svg R (rovásbetű).svg S (rovásbetű).svg Sz (rovásbetű).svg T (rovásbetű).svg Ty (rovásbetű).svg U (rovásbetű).svg Ú (rovásbetű).svg Ü (rovásbetű).svg Ű (rovásbetű).svg V (rovásbetű).svg Z (rovásbetű).svg Zs (rovásbetű).svg
Rowasz
standardowy
N (rovásbetű).svg Ny (rovásbetű).svg O (rovásbetű).svg Ó (rovásbetű).svg Ö (rovásbetű).svg Ő (rovásbetű).svg P (rovásbetű).svg Q (rovásbetű).svg R (rovásbetű).svg S (rovásbetű).svg Sz (rovásbetű).svg T (rovásbetű).svg Ty (rovásbetű).svg U (rovásbetű).svg Ú (rovásbetű).svg Ü (rovásbetű).svg Ű (rovásbetű).svg V (rovásbetű).svg W (rovásbetű).svg X (rovásbetű).svg Y (rovásbetű).svg Z (rovásbetű).svg Zs (rovásbetű).svg

Cyfry[edytuj | edytuj kod]

Dwudzielny raboš zapisany cyframi rowasz z miasta Gilian (Południowa Serbia) – Encikłopedija słavianskoj fiłołogii, 1911, t. III, str. 31
Cyfra 1 2 3 4 5 10 50 100 1000 1998
Rowasz Sz (rovásbetű).svg Sz (rovásbetű).svgSz (rovásbetű).svg Sz (rovásbetű).svgSz (rovásbetű).svgSz (rovásbetű).svg Sz (rovásbetű).svgSz (rovásbetű).svgSz (rovásbetű).svgSz (rovásbetű).svg 5 (rovásbetű).svg B (rovásbetű).svg 50 (rovásbetű).svg 100 (rovásbetű).svg 1000 (rovásbetű).svg Sz (rovásbetű).svgSz (rovásbetű).svgSz (rovásbetű).svg5 (rovásbetű).svgB (rovásbetű).svgB (rovásbetű).svgB (rovásbetű).svgB (rovásbetű).svg50 (rovásbetű).svg100 (rovásbetű).svgSz (rovásbetű).svgSz (rovásbetű).svgSz (rovásbetű).svgSz (rovásbetű).svg5 (rovásbetű).svg1000 (rovásbetű).svg

Ten sposób zapisu nieco się różnił na poszczególnych terenach. Cyfry rowaszu są podobne do rzymskich i etruskich. Po rozdzieleniu kija cyfry nie mogą być „oszukane”.

Zapisywano je na kijach zwanych raboš np. liczbę zwierząt, wysokość kontraktu czy wielkość udzielonej pożyczki. Dzielono je wzdłużnie a każda ze stron transakcji otrzymywała jedną sztukę np. po redykach unikano w ten sposób konfliktów z rozdzielaniem stada po upływie kontraktu[1].

System numeryczny w rowaszu najprawdopodobniej został przejęty już po przybyciu plemion szeklerskich na tereny naddunajskie.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Najstarszy opis pisma pochodzi z XIII wieku. Pierwszy raz zanotowane w historycznym źródle pisanym – w kronice Simona Kézaiego (Szymona z Kézy). Przykładowy alfabet szeklerski z 1483 roku zachował się w bibliotece zamku Mikulovo na Morawach (Nikolsburg).

Z czasów Awarów pozostały dwa napisy w skarbie z Nagyszentmiklós (Gross Sankt Nikolaus/San Nicolae) oraz na zapince znalezionej w Szarvas. Interpretacja inskrypcji z Nagyszentmiklós jako rowaszu, jest dyskusyjna, a teorii, w jakim alfabecie i w jakim języku zostały one zapisane, jest wiele, żadna jednak nie jest dostatecznie przekonująca. Wedle jednej z nich, autorstwa węgierskiego uczonego, Gábora Vékonyego, są to napisy węgierskie wykonane pismem przypominającym greckie.

W XV wieku w kołach humanistów, zebranych wokół dworu króla Macieja Korwina, wzrosło zainteresowanie rowaszem jako „pismem tajemnym”.

Pierwszą książkę poświęconą alfabetowi szeklerskiemu napisał w 1598 János Telegdi.

Kontrowersje[edytuj | edytuj kod]

W starych zapisach występuje więcej runów (liter) niż w powyższym alfabecie.

Istnieją przypuszczenia, że system numeryczny został przejęty z innego źródła niż alfabet, w związku z czym powinno się rozdzielać rozważania na temat pochodzenia pisma od systemu zapisu liczb, znanego na szerszych terenach pod nazwą raboš. Uzasadniane jest to podobieństwem cyfr rowaszu do cyfr etruskich, zaś pochodzenie alfabetu wywodzi się zwyczajowo z azjatyckich stepów.

Przypisy

  1. Kazimierz Moszyński: Kultura ludowa Słowian. T. II. Gebethner, 1929–1939, s. 1612 nn.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Joanna Dzięciołowska, Rowasz – pismo karpackich Szeklerów, w: Płaj. Almanach karpacki nr 28 (wiosna 2004), ISSN 1230-5898.
  • Győző Libisch, Tanuljunk róni – az egységes magyar rovásírás abécéje és szabályai, Budapeszt 1998.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]