Rowasz

Rowasz (węg. Székely Rovásírás) – pismo runopodobne.

Używane było przed rokiem 1000. Pismo to zbliżone jest do pisma (tzw. "run" tureckich) ze ścian znad rzeki Orchon w Mongolii z VIII wieku, z kolei pismo orchon jest podobne do pisma w Kodeks Rohonczi. Również na Węgrzech pisano w czasach przedchrześcijańskich w rowaszu, z tego okresu zachowały się jednak tylko nieliczne teksty. Od momentu wprowadzenia chrześcijaństwa przez Stefana I pisano przeważnie przy pomocy alfabetu łacińskiego, jedynie mówiący węgierskim dialektem Szeklerzy zamieszkujący dziś Okręg Harghita, Okręg Covasna i Okręg Marusza w rumuńskiej Transylwanii używali go do ok. 1850 r. Dziś rovasiras mają znaczenie antycznego węgierskiego symbolu. Są ciągle używane w węgierskich organizacjach skautowych.

Pismo

Alfabet węgierski	a	á	b	c	cs	d	dz	dzs	e	é	ë	f	g	gy	h	i	í	j	k	ak	l	ly	m
Rowasz wg Forraia							–	–			–
Rowasz standardowy
Alfabet węgierski	n	ny	o	ó	ö	ő	p	q	r	s	sz	t	ty	u	ú	ü	ű	v	w	x	y	z	zs
Rowasz wg Forraia								–											–	–	–
Rowasz standardowy

• Fonetyka alfabetu odpowiada fonemom dialektu szeklerskiego.
• Alfabet nie zawiera pochodzących od obcych słów liter dz, dzs, q, w, x, y.
• Występują ligatury więcej niż 2 liter. np. emp emb ent tpru tprus us hegy.
• Pismo to czasami jest pisane w tzw. kierunku bustrofedon, podobnie jak na sumeryjskich glinianych tabliczkach, tzn. raz w lewo, raz w prawo, przy zmianie kształtu liter, np. "db" byłoby tą sama literą w co drugim rzędzie.
• Pisano na glinie, drewnie, papierze i velum.
• W niektórych miejscach na Szeklerszczyźnie używano rowaszu na nagrobkach słupowych jeszcze pod koniec XIX w.
• Pismo występuje w Panonii, na Morawach, w Transylwanii i Mołdawii.

Cyfry

Cyfra	1	2	3	4	5	10	50	100	1000	1998
Rowasz

• Cyfry rowaszu są podobne do rzymskich i etruskich. Takie cyfry po rozdzieleniu włosa nie mogą być "oszukane".
• Zapisywano liczbę zwierząt na kijach. Kije dzielono wzdłuż – to "rozdzielanie włosa" po to by po redykach uniknąć konfliktów z rozdzielaniem stada. Zobacz też: rewasz.
• System numeryczny w rowaszu najprawdopodobniej został przejęty już po przybyciu plemion szeklerskich na tereny naddunajskie.

Historia

Najstarszy opis pisma pochodzi z XIII wieku. Pierwszy raz zanotowane w historycznym źródle pisanym – w kronice Simona Kézaiego (Szymona z Kézy). Przykładowy alfabet szeklerski z 1483 roku zachował się w bibliotece zamku Mikulovo na Morawach (Nikolsburg)

Z czasów Awarów pozostały dwa napisy w skarbie z Nagyszentmiklós (Gross Sankt Nikolaus/San Nicolae) oraz na zapince znalezionej w Szarvas. Interpretacja inskrypcji z Nagyszentmiklós, jako rowaszu, jest dyskusyjna, a teorii, w jakim alfabecie i w jakim języku zostały one zapisane, jest wiele, żadna jednak nie jest dostatecznie przekonująca. Wedle jednej z nich, autorstwa węgierskiego uczonego, Gábora Vékonyego, są to napisy węgierskie wykonane pismem przypominającym greckie.

W XV wieku w kołach humanistów, zebranych wokół dworu króla Macieja Korwina, wzrosło zainteresowanie rowaszem jako "pismem tajemnym".

Pierwszą książkę poświęconą alfabetowi szeklerskiemu napisał w 1598 János Telegdi.

Kontrowersje

W starych zapisach występuje więcej runów (liter), niż w powyższym alfabecie.

Istnieją przypuszczenia, że system numeryczny został przejęty z innego źródła, niż alfabet, w związku z czym powinno się rozdzielać rozważania na temat pochodzenia pisma od systemu zapisu liczb, znanego na szerszych terenach pod nazwą rewaszu. Uzasadniane jest to podobieństwem cyfr rowaszu do cyfr etruskich, zaś pochodzenie alfabetu wywodzi się zwyczajowo z azjatyckich stepów.

Wybrana bibliografia

• Joanna Dzięciołowska, Rowasz – pismo karpackich Szeklerów, w: Płaj. Almanach karpacki nr 28 (wiosna 2004), ISSN 1230-5898
• Győző Libisch, Tanuljunk róni – az egységes magyar rovásírás abécéje és szabályai, Budapeszt 1998

Linki zewnętrzne

• http://www.nordic-life.org/nmh/rovas/rovas.pdf
• http://users.tpg.com.au/etr/rovas/ana/anal.html The Correlation Analysis of the Hungarian Rovás, matemetyczne ujęcie (?)
• http://www.acronet.net/~magyar/english/96-10/magyarad.htm
• http://www.hungarianquarterly.com/no157/080.html
• http://www.omniglot.com/writing/hungarian_runes.htm