Pismo tybetańskie

Pismo tybetańskie – alfabet sylabiczny używany do zapisu języka tybetańskiego oraz języków pokrewnych (dzongkha, ladakhi i czasami balti). Wywodzi się z północnoindyjskich systemów pisma, dlatego też zarówno kształt niektórych liter, jak i sposób zapisu samogłosek wykazuje wyraźne podobieństwo do alfabetów indyjskich. Pismo tybetańskie posiada dwie główne odmiany: དབུ་ཅན་ dbu-can (uchen), używaną w druku, oraz formę kursywną དབུ་མེད་ dbu-med (umé) wykorzystywaną w piśmie odręcznym. Pismo tybetańskie wywarło także wpływ na powstanie pisma lepcza.

Historia

Mantra "Om mani padme hum" w alfabecie tybetańskim

Stworzenie pisma tybetańskiego przypisuje się ministrowi króla Songtsen Gampo (569-649) o nazwisku Thonmi Sambhota.

Charakterystyka

• Podobnie jak w innych alfabetach sylabicznych pochodzenia indyjskiego, podstawą pisma jest sylaba (spółgłoska z domyślną niezapisywaną samogłoską "a" np. ཀ "ka"). Sylaby są oddzielone od siebie kropką u góry np. དབྱིན༌ཇི dbyin-ji wymowa: indźi (angielski).

• Gdy występuje zbitka spółgłoskowa, poszczególne spółgłoski należące do tej samej sylaby zapisywane są w nieco zmodyfikowanej formie w pionowej kolumnie np. ཀྲ kra, ཀྱ kya, སྐ ska, སྐྱ skya.

• Samogłoski inne niż "a" zaznaczane są za pomocą specjalnych znaków diakrytycznych. Na przykład sylaba ཀ "ka" po dodaniu odpowiednich diakrytyków samogłoskowych zamienia się w ཀི "ki", ཀུ "ku", ཀེ "ke", lub ཀོ "ko".

• Przykłady kombinacji zbitki spółgłoskowej z diakrytykiem samogłoskowym: སྐྱི skyi, སྨུ sku, རྒྱུ rgyu.

ཀ ka [ká]	ཁ kha [kʰá]	ག ga [ɡà/kʰà]	ང nga [ŋà]
ཅ ca [tɕá]	ཆ cha [tɕʰá]	ཇ ja [dʑà/tɕʰà]	ཉ nya [ɲà]
ཏ ta [tá]	ཐ tha [tʰá]	ད da [dà/tʰà]	ན na [nà]
པ pa [pá]	ཕ pha [pʰá]	བ ba [bà/pʰà]	མ ma [mà]
ཙ tsa [tsá]	ཚ tsha [tsʰá]	ཛ dza [dzà/tsʰà]	ཝ wa [wà]
ཞ zha [ʑà/ɕà]	ཟ za [zà/sà]	འ 'a [ʔà]	ཡ ya [jà]
ར ra [rà]	ལ la [là]	ཤ sha [ɕá]	ས sa [sá]
ཧ ha [há]	ཨ a [ʔá]

Metody transkrypcji i transliteracji

Cyfry tybetańskie

Aktualnie w polskich publikacjach używane są zasadniczo dwa sposoby zapisu słów i tekstów tybetańskich:

• Tzw. transliteracja Wyliego - uznana przez tybetologów na całym świecie metoda dokładnej transliteracji tekstu tybetańskiego, czyli oddania za pomocą alfabetu łacińskiego praktycznie każdej litery tybetańskiej, w tym również liter niewymawianych.
• Polska transkrypcja, czyli oddanie przy zachowaniu polskich zasad ortograficznych w miarę możliwości wiernie wymowy tybetańskiej (w standardowej odmianie języka, używanej w Lhasie)

Oprócz powyższych konwencji, niektórzy autorzy preferują transkrypcję angielską.

Przykład: (zapis imienia i nazwiska XIV Dalaj Lamy):

• w alfabecie tybetańskim: བསྟན་འཛིན་རྒྱ་མཚོ
• transliteracja Wyliego: bstan-ʼdzin-rgya-mtsho
• polska transkrypcja: Tenzin Gjaco
• angielska transkrypcja: Tenzin Gyatso

Bibliografia

• Bareja-Starzyńska A., Mejor M.: Klasyczny język tybetański, Wydawnictwo Akademickie Dialog, Warszawa 2002, ISBN 83-88938-13-4
• Tournadre N., Dorje S.: Manual of Standard Tibetan, Snow Lion Publications 2003, ISBN 1-55939-189-8
• Tsering S.: Tibetan Phrasebook, Lonely Planet Publications 2002, ISBN 1-74059-233-6

Linki zewnętrzne

• Kaligrafia tybetańska
• Historia pisma tybetańskiego
• Alfabet tybetański na portalu Omniglot