To jest dobry artykuł

Codex Zacynthius

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Kodeks Zakynthios
Zacynthios facsimile.JPG

Facsimile Tregellesa
Oznaczenie Ξ
Rodzaj Kodeks majuskułowy
Numer 029
Zawartość Ewangelia według Łukasza
lekcjonarz (palimpsest)
Data powstania VI wiek
Język grecki
Miejsce przechowywania Cambridge University
Rozmiary 36 × 29 cm
Typ tekstu tekst aleksandryjski
Kategoria III
Manuskrypty Nowego Testamentu: papirusy, majuskuły, minuskuły, lekcjonarze

Codex Zacynthius (łac.) Kodeks Zakynthios (Gregory-Aland no. Ξ albo 040), A1 (von Soden)[1] – grecki kodeks uncjalny Nowego Testamentu, z VI wieku. Kodeks zawiera tekst Ewangelii według Łukasza oraz komentarz do niej. Do naszych czasów zachowała się 1/3 rękopisu.

Jest palimpsestem, którego górny tekst jest datowany na XIII wiek i również zawiera tekst biblijny, co jest rzadkim przypadkiem. Jest jednym z najbardziej znanych palimpsestów biblijnych.

Tekst Ewangelii reprezentuje aleksandryjską tradycję tekstualną, jednak z pewną liczbą obcych, mniej cenionych zapożyczeń. Kurt Aland zaliczył go do III kategorii. Jest cytowany w krytycznych wydaniach greckiego Nowego Testamentu.

Opis[edytuj | edytuj kod]

Kodeks zawiera 89 pergaminowych kart (36 na 29 cm), z których trzy zachowały się w połowie, z tekstem Ewangelii według Łukasza 1,1-11,33 z licznymi lukami[2]. Zachowane partie rękopisu zawierają 342 wierszy Ewangelii Łukasza, co stanowi około 1/3 tekstu tej Ewangelii[3]. Pergamin jest gruby[4] i chropowaty[5].

Tekst pisany jest w dwóch kolumnach na stronę, 23 linijkach w kolumnie, wielką i wąską uncjałą na grubym pergaminie[4]. Nie stosuje akcentów ani przydechów[4], rzadko stosuje skróty. Charakter pisma jest podobny do kodeksu Rossanensis[6]. Zawiera błędy itacyzmu, jednak nie w takiej liczbie jak Kodeks Synajski i Watykański. Stosuje formy gramatyczne charakterystyczne dla starożytnych rękopisów (ειπαν, ηλθαν, ευραν)[6]. Sporządzony został przez dwóch skrybów[7].

Tekst opatrzony został komentarzem, w kształcie łańcucha (catenae). Na komentarz składają się wyciągi z pism dziewięciu ojców kościoła: Orygenesa, Euzebiusza, Tytusa z Bostry, Bazylego, Chryzostoma, Izydora z Peluzjum, Cyryla z Aleksandrii, Sewera z Antiochii i Wiktora z Antiochii[8][9]. Najczęściej wyciągi te są autorstwa Cyryla z Aleksandrii (93 scholia), na drugim miejscu znajduje się Tytus z Bostry (45 scholia)[10]. Zarówno tekst biblijny, jak i komentarz pisane są uncjałą (znacznie mniejszą), i jest to jedyny taki rękopis[11]. Jest też najwcześniejszym rękopisem stosującym katenę[12].

Tekst biblijny jest dzielony wedle tego samego systemu podziału co Kodeks Watykański i minuskuł 579[11]. Każdy z tych rękopisów przekazuje tekst aleksandryjski, więc ten system podziału prawdopodobnie ma aleksandryjskie pochodzenie[13]. Stosuje też i inny bardziej rozpowszechniony podział według titloi[9].

Tekst zawiera następujące partie Łukasza

Łukasz 1,1-9.19-23.27.22.30-32.36-66.77-2,19.21.22.33-39; 3,5-8.11-20; 4,1.2.6-20.32-43; 5,17-36; 6,21-7,6.11-37.39-47; 8,4-21.25-35.43-50; 9,1-28.32.33.35.41-10,18.21-10; 11,1.2.3.4.24-30.31.32.33[4][14].

Znaczenie

Rękopis jest ceniony ze względu na tekst (dolny palimpsestu), ze względu na starożytny system podziału tekstu, jest też najstarszym rękopisem Nowego Testamentu z komentarzem[15].

Tekst kodeksu 040[edytuj | edytuj kod]

Grecki tekst kodeksu przekazuje tekst aleksandryjski w jego późnej fazie, z licznymi obcymi naleciałościami. Kurt i Barbara Alandowie zbadali 15 miejsc rękopisu, ważnych z punktu widzenia krytyki tekstu i dali mu następujący profil tekstualny: 21 21/2 82 3s, co znaczy, że 2 razy wspiera tekst bizantyjski przeciwko "oryginalnemu", 2 razy zgodny jest z tekstem bizantyjskim oraz oryginalnym, 8 razy wspiera tekst oryginalny przeciwko bizantyjskiemu, posiada 3 sobie właściwych wariantów tekstowych (Sonderlesarten)[16]. W oparciu o ten profil Alandowie zaklasyfikowali go do kategorii III[2]. Frederik Wisse zbadał dokładnie dwa rozdziały rękopisu, pierwszy i dziesiąty, według Claremont Profile Method (metoda wielokrotnych wariantów). Uzyskany przezeń profil tekstualny wskazuje, że rękopis reprezentuje tekst aleksandryjski w Łk 10, natomiast w Łk 1 przekazuje tekst mieszany[17]. Tekst jest bliski dla kodeksu Regius[9]. Pocock oceniał, że kodeks zawiera około 300 różnic względem Textus receptus, nie licząc błędów itacyzmu[3]. Tekst posiada nieco korekt naniesionych przez późniejszego korektora[9].

W Łukaszu 4,17 przekazuje wariant καὶ ἀνοίξας τὸ βιβλίον (i otworzył księgę), wariant wspierany jest przez rękopisy A, B, L, W, 33, 892, 1195, 1241, 547, syrs, h, pal, copsa, bo. Pozostałe rękopisy mają wariant καὶ ἀναπτύξας τὸ βιβλίον (i rozwinął księgę)[18][19].

W Łukaszu 9,10 przekazuje wariant εις πολιν καλουμενην Βηθσαιδα (do miasta zwanego Betsaida), zgodnie z innymi aleksandryjskimi rękopisami (B L 33), ale na marginesie posiada bizantyjski wariant εις τοπον ερημον πολεως καλουμενην Βηδσαιδα (do miejsca pustynnego, miasta zwanego Bedsaida)[20].

Brak tekstu Łukasza 9,55b-56a καὶ εἶπεν, Οὑκ οἴδατε οἵου πνεύματος ἑστε ὐμεῖς; ὀ γὰρ υἰὸς τοῦ ἁνθρώπου οὑκ ἦλθεν ψυχὰς ἁνθρώπων ἁπολέσαι ἁλλὰ σῶσαι (i powiedział: "Nie wiecie jakiego ducha jesteście; Albowiem Syn Człowieczy nie przyszedł zatracać dusze ludzkie, ale zbawiać). Tekstu tego nie zawierają również: Sinaiticus Vaticanus C Θ L 33 700 892 1241 syr, copbo[21].

Historia kodeksu[edytuj | edytuj kod]

Datowanie[edytuj | edytuj kod]

Tekst palimpsestu odczytał Tregelles

Tregelles datował kodeks na VIII wiek. Tregelles był świadom, że kształt liter na ogół jest charakterystyczny dla VI wieku, jednak tekst komentarza zdradza wiele późniejszych cech, jak np. kształt liter ΕΘΟΣ, okrągłe, wysokie i wąskie, które jego zdaniem mogły powstać tylko w VIII wieku oraz ze względu na obecność komentarza, datował rękopis na VIII wiek. Datę tę podtrzymał C. R. Gregory. Nicholas Pocock wskazał, że z paleograficznego punktu widzenia rękopis nie mógł powstać wcześniej niż w VI wieku ani później niż w VIII wieku, a Tregelles nie przyczynił się do rozwiązania problemu datacji[22].

William Hatch w 1937 w oparciu o paleograficzne argumenty dowodził, że kodeks należy datować na VI wiek. Jednym z jego argumentów jest brak przydechów i akcentów. Również fakt, że tekst komentarza pisany jest uncjałą uznał za argument przemawiający za wcześniejszym datowaniem rękopisu. Tekst komentarza pisany jest uncjałą innego typu, ale nie mamy żadnego innego rękopisu, w którym zarówno tekst biblijny jak i komentarz pisane są uncjałą, i nie wiemy czy zabieg ten nie był częściej stosowany[23]. Datację tę przyjął Aland w latach 80. XX wieku[a] i jest odtąd akceptowana przez większość uczonych[2][9].

David C. Parker w 2004 roku argumentował na rzecz późniejszego datowania kodeksu, ponieważ mało jest kwadratowych kształtów i niewiele jest cech charakterystycznych dla wieku VI. Niektóre z cech stylu są charakterystyczne dla wieku VIII – część liter uległa kompresji (mu, delta, epsilon), pozioma kreska nad literą Τ jest stosunkowo krótka, niesymetryczne Υ. Zachodzi też pewna nieregularność i zmienność stylu, dlatego najlepiej datować jest rękopis na wiek VII[24]. Oficjalna data kodeksu, podawana przez INTF, to w dalszym ciągu wiek VI[25].

Palimpsest[edytuj | edytuj kod]

Dolny majuskułowy tekst pochodzi z VII wieku i zawiera Łk 3,7-8 wraz z komentarzem; górny minuskułowy tekst pochodzi z XIII wieku, zawiera Mt 26,39-51, tekst czytany podczas wielkiego czwartku

W wieku XIII jego tekst został starty i naniesiony nowy minuskułowy tekst, jest nim minuskułowy lekcjonarz – 299. Po Kodeksie Efrema jest to najbardziej znany palimpsest biblijny[11]. Karty zostały zgięte wpół i uzyskały format 29 na 18 cm. Pisany jest na 176 kartach, jedna z kart jest na papierze (nie jest palimpsestem)[26]. Zawiera lekcje z czterech Ewangelii, przeznaczone do czytań liturgicznych na każdy dzień tygodnia. Tekst lekcjonarza pisany jest jedną kolumną na stronę, 33-36 linijek w kolumnie. Stosuje zdobione inicjały. Tekst lekcjonarza również nie jest pełny[27]. Tekst lekcjonarza Scrivener umieścił pod numerem 200 na liście ewangeliarzy NT[28], natomiast Gregory pod numerem 299[4].

Gregory dał mu numer 299. Tekst lekcjonarza jest cytowany w niektórych krytycznych wydaniach greckiego Nowego Testamentu (UBS3)[29]. UBS3 cytuje go w Mt 10,4; 11,17; 12,47; 13,13; 14,22; 18,10; 22,30; 26,27; 28,9; Mk 1,27; 2,10.26; 4,16.20; 6,2.2.3.33[30]. UBS4 nie cytuje go[31].

Odkrycie, wydania tekstu, miejsce przechowywania[edytuj | edytuj kod]

Kodeks został przywieziony z wyspy Zakintos przez generała Colina Macaulay w roku 1821. Przechowywany był odtąd w bibliotece British and Foreign Bible Society (Ms. 24) w Londynie[2]. Kodeks oglądali tacy bibliści jak Scholz w 1845 oraz Paul de Lagarde w 1853 roku[4]. Tregelles odczytał tekst palimpsestu i wydał go w 1861 roku[32]. Tregelles wykorzystał czcionkę, przygotowaną wcześniej specjalnie dla Kodeksu Aleksandryjskiego[33], będącą w posiadaniu British Museum[22]. Czcionka ta tylko w przybliżeniu odpowiada kształtom liter kodeksu, również wielkość liter jest znacznie mniejsza. Obniża to walory wydania. Tylko jedna strona kodeksu wydana została typograficznie[22]. Tekstu komentarza nie zdołał w pełni odczytać i wyraził przypuszczenie, że będzie to możliwe dopiero po chemicznej obróbce rękopisu[34]. Nie odczytał również tekstu lekcjonarza ze względu na jego niewielką wartość dla badań nad tekstem Nowego Testamentu[35].

Zarówno przed Tregellesem, jak i po nim wielu uczonych oglądało rękopis, ale tak jak nikt nie próbował odczytać palimpsestu przed nim, tak też i po nim długo nikt nie poprawiał odczytu Tregellesa. Pocock wskazał jedynie na niektóre błędy wydania Tregellesa[6], William Hatch uznał odczyt Tregellesa za satysfakcjonujący[36]. Dopiero w roku 1957 J. Harold Greenlee wskazał na niektóre błędy w odczycie Tregellesa i dokonał ich korekt, przyznając przy tym, że odczyt Tregellesa jest zasadniczo słuszny[37]. W 1959 roku Greenlee wydał również tekst komentarza[38]. Niewykluczone, że palimpsest potrzebuje ponownego odczytu z zastosowaniem nowoczesnej technologii[9].

W 1985 roku BFBS przeniosło swoją siedzibę z Londynu do Swindon i kodeks wraz z innymi rękopisami został przekazany dla Cambridge University Library[39][40], gdzie jest skatalogowany pod numerem BFBS 213[12][25][b].

Kodeks był cytowany przez Tischendorfa w jego Editio octava critica maior 564 razy[41]. Kodeks cytowany jest we współczesnych krytycznych wydaniach greckiego tekstu Nowego Testamentu (NA26[42], NA27[43], UBS3[44], UBS4[45]). W NA27 cytowany jest jako świadek pierwszego rzędu[43].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. UBS3 z 1983 roku datuje kodeks na wiek VIII (UBS3, s. XVI.), natomiast w 1989 w II wydaniu Der Text des Neues Testaments datuje go na VI wiek. NA26 z 1991 roku datuje na wiek VI (NA26, s. 693.).
  2. Gregory w 1907 roku narzekał, że kodeks nie jest przechowywany we właściwych rękach i wyraził nadzieję, że któregoś dnia przekazany zostanie dla British Museum. C. R. Gregory, "Canon and Text of the New Testament" (T & T Clark: Edinburgh 1907), s. 361.

Przypisy

  1. Caspar René Gregory: Die griechischen Handschriften des Neuen Testament. Leipzig: J. C. Hinrichs'sche Buchhandlung, 1908, s. 36.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 K. Aland, B. Aland: The Text of the New Testament: An Introduction to the Critical Editions and to the Theory and Practice of Modern Textual Criticism. przeł. Erroll F. Rhodes. Michigan: William B. Eerdmans Publishing Company, 1995, s. 118. ISBN 978-0-8028-4098-1.
  3. 3,0 3,1 N. Pocock, The Codex Zacynthius, The Academy (London, 19 February 1881), s. 137c.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 Caspar René Gregory: Textkritik des Neuen Testaments. T. 1. Leipzig: 1900, s. 91. [dostęp 2011-09-11]. (niem.)
  5. Frederick Henry Ambrose Scrivener, Edward Miller: A Plain Introduction to the Criticism of the New Testament. Wyd. 4. T. 1. London: George Bell & Sons, 1894, s. 161.
  6. 6,0 6,1 6,2 N. Pocock, The Codex Zacynthius, The Academy (London, 19 February 1881), s. 137a.
  7. David C. Parker: Manuscripts, texts, theology: collected papers 1977-2007. Berlin: Walter de Gruyter, 2009, s. 114. ISBN 978-3110211931.
  8. William Hatch, A redating of two important uncial manuscripts of the Gospels – Codex Zacynthius and Codex Cyprius, w: Quantulacumque studies presented to Kirsopp Lake ([c1937]), s. 333.
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 9,5 R. Waltz, Codex Zacynthius Ξ (040) na stronie Encyclopedia of Textual Criticism.
  10. Lorenzo DiTommaso, Lucian Turcescu, The reception and interpretation of the Bible in late antiquity: proceedings of the Montréal colloquium in honour of Charles Kannengiesser, Brill 2008, s. 261.
  11. 11,0 11,1 11,2 Bruce M. Metzger, Bart D. Ehrman: The Text of the New Testament: Its Transmission, Corruption, and Restoration. New York, Oxford: Oxford University Press, 2005, s. 83. ISBN 978-0-19-516122-9.
  12. 12,0 12,1 David C. Parker, Manuscripts, texts, theology: collected papers 1977-2007, Walter de Gruyter, 2009, ss. 113-114.
  13. Kirsopp Lake: The Text of the New Testament. London: 1908, s. 53.
  14. E. Nestle K. Aland (pod red.): Novum Testamentum Graece (wyd. 26). Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft, 1991, s. 693. ISBN 3-438-05100-1.
  15. David C. Parker, Codex Bezae, [w:] Peter Fox, Cambridge University Library: the great collections, Cambridge University Press, 1998, s. 34.
  16. K. Aland, B. Aland: The Text of the New Testament: An Introduction to the Critical Editions and to the Theory and Practice of Modern Textual Criticism. przeł. Erroll F. Rhodes. Michigan: William B. Eerdmans Publishing Company, 1995, s. 107. ISBN 978-0-8028-4098-1.
  17. Frederik Wisse: The Profile Method for the Classification and Evaluation of Manuscript Evidence, as Applied to the Continuous Greek Text of the Gospel of Luke. Grand Rapids: William B. Eerdmans Publishing, 1982, s. 52. ISBN 0-8028-1918-4.
  18. Bruce M. Metzger, A Textual Commentary on the Greek New Testament (Deutsche Bibelgesellschaft: Stuttgart 2001), p. 114.
  19. E. Nestle, K. Aland (pod red.): Novum Testamentum Graece (wyd. 26). Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft, 1991, s. 164. ISBN 3-438-05100-1.
  20. E. Nestle, K. Aland (pod red.): Novum Testamentum Graece (wyd. 26). Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft, 1991, s. 185. ISBN 3-438-05100-1.
  21. E. Nestle, K. Aland (pod red.): Novum Testamentum Graece (wyd. 26). Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft, 1991, s. 190. ISBN 3-438-05100-1.
  22. 22,0 22,1 22,2 N. Pocock, The Codex Zacynthius, The Academy (London, 19 February 1881), ss. 136c-137c.
  23. William Hatch, A redating of two important uncial manuscripts of the Gospels – Codex Zacynthius and Codex Cyprius, w: Quantulacumque studies presented to Kirsopp Lake ([c1937]), ss. 335-337.
  24. David C. Parker: Manuscripts, texts, theology: collected papers 1977-2007. Berlin: Walter de Gruyter, 2009, s. 115. ISBN 978-3110211931.
  25. 25,0 25,1 INTF: Kodeks Ξ/040 (GA). W: Liste Handschriften [on-line]. [dostęp 10 września 2011].
  26. S. P. Tregelles: Codex Zacynthius. Greek Palimpsest Fragments of the Gospel of Saint Luke. London: 1861, s. XII.
  27. Caspar René Gregory: Textkritik des Neuen Testaments. T. 1. Leipzig: J.C. Hinrichs’sche Buchhandlung, 1900, s. 413.
  28. Frederick Henry Ambrose Scrivener, Edward Miller: A Plain Introduction to the Criticism of the New Testament. Wyd. 4. T. 1. London: George Bell & Sons, 1894, s. 341.
  29. K. Aland, M. Black, C. M. Martini, B. Metzger, A. Wikgren: The Greek New Testament. Wyd. 3. Stuttgart: United Bible Societies, 1983, s. XXVIII.
  30. K. Aland, M. Black, C. M. Martini, B. Metzger, A. Wikgren: The Greek New Testament. Wyd. 3. Stuttgart: United Bible Societies, 1983.
  31. B. Aland, K. Aland, J. Karavidopoulos, C. M. Martini, B. Metzger, A. Wikgren: The Greek New Testament. Wyd. 4. Stuttgart: United Bible Societies, 1993, s. 21*. ISBN 978-3-438-05110-3.
  32. S. P. Tregelles: Codex Zacynthius. Greek Palimpsest Fragments of the Gospel of Saint Luke. London: 1861.
  33. Henry Alford, The Greek New Testament (London, 1863), Vol. 1, p. 113.
  34. F. H. A. Scrivener: A Plain Introduction to the Criticism of the New Testament. London: 1861, s. 126.
  35. S. P. Tregelles: Codex Zacynthius. Greek Palimpsest Fragments of the Gospel of Saint Luke. London: 1861, s. XXIII.
  36. William Hatch, A redating of two important uncial manuscripts of the Gospels – Codex Zacynthius and Codex Cyprius, w: Quantulacumque studies presented to Kirsopp Lake ([c1937]), s. 334.
  37. J. Harold Greenlee, A Corrected Collation of Codex Zacynthius (Cod. Ξ), JBL LXXVI (1957), ss. 237-241.
  38. J. Harold Greenlee, The Catena of Codex Zacynthius, Biblica 40 (1959), ss. 992-1001.
  39. BFBS Archives
  40. Bible Society's Library – Introduction
  41. Frederick Henry Ambrose Scrivener, Edward Miller: A Plain Introduction to the Criticism of the New Testament. Wyd. 4. T. 1. London: George Bell & Sons, 1894, s. 162.
  42. E. Nestle K. Aland (pod red.): Novum Testamentum Graece (wyd. 26). Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft, 1991, s. 49*. ISBN 3-438-05100-1.
  43. 43,0 43,1 Eberhard et Erwin Nestle: Novum Testamentum Graece. communiter ediderunt: B. et K. Aland, J. Karavidopoulos, C. M. Martini, B. M. Metzger. Wyd. 27. Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft, 2001, s. 17*, 58*. ISBN 978-3-438-05100-4.
  44. K. Aland, M. Black, C. M. Martini, B. Metzger, A. Wikgren: The Greek New Testament. Wyd. 3. Stuttgart: United Bible Societies, 1983, s. XVI. ISBN 3-438-05113-3.
  45. B. Aland, K. Aland, J. Karavidopoulos, C. M. Martini, B. Metzger, A. Wikgren: The Greek New Testament. Wyd. 4. Stuttgart: United Bible Societies, 1993. ISBN 978-3-438-05110-3.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Wydania tekstu
  1. S. P. Tregelles: Codex Zacynthius. Greek Palimpsest Fragments of the Gospel of Saint Luke. London: Samuel Bagster and Sons, 1861.
Krytyczne wydania greckiego NT
  1. K. Aland, M. Black, C. M. Martini, B. Metzger, A. Wikgren: The Greek New Testament. Wyd. 3. Stuttgart: United Bible Societies, 1983. ISBN 3-438-05113-3. [UBS3]
  2. B. Aland, K. Aland, J. Karavidopoulos, C. M. Martini, B. Metzger, A. Wikgren: The Greek New Testament. Wyd. 4. Stuttgart: United Bible Societies, 1993. ISBN 978-3-438-05110-3. [UBS4]
  3. Eberhard et Erwin Nestle: Novum Testamentum Graece. communiter ediderunt: K. Aland, M. Black, C. M. Martini, B. M. Metzger, A. Wikgren. Wyd. 26. Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft, 1991. ISBN 3-438-05100-1. [NA26]
  4. Eberhard et Erwin Nestle: Novum Testamentum Graece. communiter ediderunt: B. et K. Aland, J. Karavidopoulos, C. M. Martini, B. M. Metzger. Wyd. 27. Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft, 2001. ISBN 978-3-438-05100-4. [NA27]
Opracowania dotyczące kodeksu
  1. N. Pocock, The Codex Zacynthius, The Academy (London, 19 February 1881), ss. 136c-137c.
  2. W. Hatch, A redating of two important uncial manuscripts of the Gospels – Codex Zacynthius and Codex Cyprius, w: Quantulacumque studies presented to Kirsopp Lake ([c1937]), ss. 333-338.
  3. J. Harold Greenlee, A Corrected Collation of Codex Zacynthius (Cod. Ξ), JBL LXXVI (1957), ss. 237-241.
  4. J. Harold Greenlee, Some examples of scholarly "agreement in error", JBL 77.4 (Dec. 1958), ss. 363-364.
  5. J. Harold Greenlee, The Catena of Codex Zacynthius, Biblica 40 (1959), ss. 992-1001.
  6. D. C. Parker & J. Neville Birdsall, The date of Codex Zacynthius (Ξ): A new proposal, J Theol Studies (2004) 55 (1): 117-131.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]