Jan Chrystian brzeski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Jan Chrystian (ur. 28 sierpnia 1591 w Oławie, zm. 25 grudnia 1639 w Ostródzie) – książę brzeski z dynastii Piastów. Syn księcia legnicko-brzeskiego Joachima Fryderyka i Anny Marii z dynastii askańskiej. Mąż Doroty Sybilii Hohenzollern, córki elektora Brandenburgii Jana Jerzego Hohenzollerna, a po jej śmierci Anny Jadwigi von Sitzsch. Ojciec m.in. księcia brzeskiego Jerzego III, księcia legnickiego Ludwika IV i księcia legnicko-brzeskiego Chrystiana.

Młodość[edytuj | edytuj kod]

Jan Chrystian - drugi syn Joachima Fryderyka i Anny Marii anhalckiej - urodził się 28 sierpnia 1591 na zamku w Oławie. Dwa tygodnie później, 14 września, w tamtejszym kościele śś. Piotra i Pawła miał miejsce jego chrzest, na którym otrzymał imiona po stryju Janie Jerzym i wuju Chrystianie von Anhalt-Dessau.

25 marca 1602 zmarł jego ojciec, Joachim Fryderyk. Jan Chrystian miał wówczas niepełne jedenaście lat, zaś jego brat, Jerzy Rudolf, był w wieku siedmiu lat, dlatego rządy regencyjne w ich imieniu w księstwie legnicko-brzeskim objęła ich matka, Anna Maria. Kiedy trzy lata później zmarła i ona, odtąd regencję w księstwie sprawował mąż ich ciotki, Elżbiety Magdaleny, książę oleśnicki Karol II Podiebrad.

Przez pewien czas Jan Chrystian przebywał w należącym do margrabiów brandenburskich Krośnie Odrzańskim, gdzie poznał swoją pierwszą żonę, Dorotę Sybillę Hohenzollern.

Dzielnica Jana Chrystiana[edytuj | edytuj kod]

W 1609 r. po osiągnięciu wieku predysponującego do samodzielnych rządów objął władzę w księstwie legnicko-brzeskim. 7 października we Wrocławiu złożył hołd lenny cesarzowi Rudolfowi II. Samodzielne panowanie Jan Chrystian sprawował do 1612 r., kiedy to Jerzy Rudolf osiągnął lata sprawne. 8 maja bracia podzielili między siebie ojcowiznę (wcześniejsze ustalenia w tej kwestii zostały uzgodnione w 1611 r.). Jerzy Rudolf wszedł w posiadanie: Legnicy, Złotoryi, Grodźca, Lubina, Prochowic, Wołowa, Wińska, Wąsosza, Ryczenia i Rudnej. Zaś Jan Chrystian utrzymał rządy w: Brzegu, Oławie, Strzelinie, Niemczy, Kluczborku i Byczynie. W swej dzielnicy Jan Chrystian rządził do 1633 r., a więc ponad dwadzieścia lat. Jego panowanie zdominowały wydarzenia wojny trzydziestoletniej.

Przejście na kalwinizm[edytuj | edytuj kod]

W 1613 r. Jan Chrystian, dotąd luteranin, zaczął wyznawać kalwinizm. Razem z nim wyznanie zmienił jego brat, Jerzy Rudolf. Przechodząc na kalwinizm, Piastowie poszli za przykładem szwagra Jana Chrystiana, elektora Brandenburgii Jana Zygmunta, który już od dwóch lat wyznawał naukę Kalwina. Tym samym chcieli odnowić dawny sojusz pomiędzy Piastami brzesko-legnickimi a Hohenzollernami.

Czasy wojny trzydziestoletniej[edytuj | edytuj kod]

W 1617 r. królem Czech został wybrany Ferdynand II. Nowy władca, wychowywany przez jezuitów na gorliwego katolika, już w czasie rządów w Styrii dał się poznać jako zdecydowany kontrreformator. Objęcie przez niego czeskiego tronu nie spotkało się zatem z przychylnością protestantów, tym bardziej gdy okazało się, że Ferdynand II nie zamierza darzyć ich tolerancją, zagwarantowaną im listem majestatycznym przez cesarza Rudolfa II. Konflikt między Czechami a Ferdynandem pogłębiły wykazywane przez niego aspiracje do wprowadzenia rządów absolutnych. W 1618 r. doszło w Czechach do przesilenia politycznego. W rozpoczętej wojnie domowej pomiędzy Czechami a Cesarstwem Habsburgów Jan Chrystian stanął po czeskiej stronie. Za namową książąt: karniowskiego Jana Jerzego Hohenzollerna, legnickiego Jerzego Rudolfa oraz oleśnickich Henryka Wacława Podiebrada i Karola Fryderyka Podiebrada jako starosta generalny (namiestnik) Śląska (funkcję tę sprawował od 1617 r.) podjął decyzję o sformowaniu oddziałów, które pod wodzą Jana Jerzego Hohenzollerna wyruszyły z pomocą czeskim powstańcom. W 1619 r. stany czeskie ogłosiły detronizację Ferdynanda II, zaś 26 lipca obrały królem elektora Palatynatu, wyznającego kalwinizm, Fryderyka V. Decyzję stanów czeskich 6 października zaaprobowały stany śląskie na zjeździe w stolicy księstwa Jana Chrystiana, Brzegu.

Jan Chrystian był gorącym zwolennikiem nowego króla. Po wyborze Fryderyka V na króla Czech Jan Chrystian stanął na czele rządu krajowego Śląska. 27 lutego 1620 na zjeździe we Wrocławiu stany śląskie złożyły hołd lenny Fryderykowi V, podczas którego formułę przysięgi lennej wygłosił brzeski Piast. Jan Chrystian działał także w dyplomacji na rzecz Wittelsbacha. W Polsce zabiegał o nieformowanie wojsk mających w wojnie domowej poprzeć Habsburga. Nawiązał także kontakty z antyhabsburską opozycją na Węgrzech, gdzie królem został obwołany książę Siedmiogrodu Gábor Bethlen. Na Śląsku przekonywał do wytrwania w obozie antyhabsburskim, obiecując wsparcie militarne. Jednakże po przejściu przez Śląsk wyróżniających się okrucieństwem i grabieżą lisowczyków, nastroje antyhabsburskie zaczęły gasnąć, a zgasły całkowicie 8 listopada 1620, gdy w bitwie na Białej Górze wojska prohabsburskie zadały dotkliwą klęskę oddziałom czeskim. Dzień później Praga została zajęta przez Habsburgów. Stojący cały czas wiernie u boku Fryderyka V Jan Chrystian nakłonił stany śląskie do przyjęcia podatków na dalsze prowadzenie wojny. Jednakże następne sukcesy Ferdynanda II spowodowały, że kolejni książęta Rzeszy przestawali popierać Wittelsbacha, który 23 grudnia uznał się za pokonanego i schronił się na dworze swojego szwagra, elektora Brandenburgii Jerzego Wilhelma Hohenzollerna. Rząd krajowy Śląska otrzymał od niego zgodę na pertraktacje ze zwycięzcami. 28 lutego 1621 w Dreźnie przy mediacji elektora Saksonii Jana Jerzego I Wettyna została podpisana ugoda. Stany śląskie przysięgły cesarzowi wierność oraz zerwanie stosunków z jego wrogami. Ponadto za sumę 300 000 guldenów uzyskały amnestię dla uczestników powstania (z wyjątkiem wodza naczelnego sił zbrojnych Śląska księcia karniowskiego Jana Jerzego Hohenzollerna) oraz zapewnienie dawnych przywilejów.

W obawie o swe życie Jan Chrystian w kwietniu 1621 udał się do Frankfurtu nad Odrą (leżącego w granicach Brandenburgii rządzonej przez Jerzego Wilhelma, bratanka żony brzeskiego Piasta, Doroty Sybilli), gdzie już od końca lutego przebywała jego rodzina. Wówczas zrzekł się funkcji starosty generalnego Śląska, która decyzją cesarza Ferdynanda II przypadła jego bratu, Jerzemu Rudolfowi. Po kolejnych mediacjach elektora Saksonii 8 grudnia Jan Chrystian powrócił bezpiecznie do swojego księstwa.

W kolejnych latach wojny trzydziestoletniej brzeski Piast nie angażował się w rozgrywki polityczne. Mimo to musiał po raz kolejny udać się na wygnanie. W 1630 r. do wojny trzydziestoletniej dołączył król Szwecji Gustaw II Adolf Waza. Pod jego naciskiem dotychczas wiernie stojący po stronie cesarza elektor Saksonii Jan Jerzy I przeszedł na stronę antyhabsburską. W 1632 r. wojska saskie dowodzone przez generała Jana Jerzego Arnima najechały Śląsk, zajmując wiele księstw, m.in. księstwo brzeskie wraz ze stolicą, którą wydał im sam Jan Chrystian. W następnym roku na Śląsk przybyły wojska cesarskie pod dowództwem Jana Ulryka Schaffgotscha, męża siostry Jana Chrystiana, Barbary Agnieszki. Dowodzone przez niego oddziały rozbiły pod Oławą jazdę saską i zajęły Strzelin, jednakże wkrótce musiały się wycofać. Mimo to wojska cesarskie zaczęły uzyskiwać przewagę i już na jesieni 1633 Śląsk był wolny od wojsk antyhabsburskich. Tymczasem Jan Chrystian został oskarżony o wpuszczenie do Brzegu saskiego garnizonu i musiał wraz z rodziną i dworem uchodzić ze stolicy swojego księstwa. Najpierw udał się do Wołowa, stamtąd przeniósł się do Wąsosza, skąd, czując zagrożenie ze strony oddziałów Schaffgotscha, wraz z bratem, Jerzym Rudolfem, 12 października 1633 przedostał się do Polski, zatrzymując się w Lesznie.

W Polsce[edytuj | edytuj kod]

20 października 1633 przybył do Torunia, gdzie wynajął dom, uzyskując uprzednio zgodę króla Polski Władysława IV Wazy na osiedlenie się w Polsce. W tym czasie elektor Brandenburgii Jerzy Wilhelm w ramach niewypłaconego dotąd posagu po zmarłej w 1625 r. żonie brzeskiego Piasta, Dorocie Sybilli, przekazał mu w zastaw dobra ostródzkie w Prusach Książęcych, na co również otrzymał pozwolenie polskiego władcy, suwerena tych ziem.

W 1634 r. Jan Chrystian przybył na Śląsk, aby objąć przewodnictwo związku protestanckich księstw i miast. Wówczas, zapewne z jego inicjatywy, powstał nigdy niezrealizowany zamysł oddania się stanów śląskich pod zwierzchnictwo i opiekę króla Polski Władysława IV, który niejednokrotnie zwracał się do cesarza w obronie mieszkańców Śląska.

Jan Chrystian już nigdy nie powrócił do księstwa brzeskiego, aby nim rządzić. W 1635 r. cesarz Ferdynand II powierzył je najstarszemu synowi brzeskiego Piasta, Jerzemu III, który pełnił funkcję administratora dzielnicy. W styczniu 1635 Jan Chrystian wrócił do Torunia. 4 października 1636 po uzyskaniu zgody elektora Brandenburgii Jerzego Wilhelma na bezpośrednią administrację dobrami ostródzkimi przybył wraz z rodziną do Ostródy, gdzie pozostał aż do śmierci.

Śmierć[edytuj | edytuj kod]

Jan Chrystian zmarł na zapalenie płuc 25 grudnia 1639 w Ostródzie, pół roku po swojej drugiej żonie, Annie Jadwidze von Sitzsch. Cztery miesiące później, 19 kwietnia 1640, ciało księcia odwieziono do Brzegu, dokąd dotarło 1 maja. Jednakże pogrzeb Piasta odbył się dopiero w niecały rok po śmierci, 12 grudnia 1640. Jego ciało zostało złożone w kościele zamkowym pw. św. Jadwigi w Brzegu obok pierwszej żony, Doroty Sybilli.

Małżeństwa[edytuj | edytuj kod]

12 grudnia 1610 w Berlinie Jan Chrystian poślubił Dorotę Sybillę, brata elektora Brandenburgii Jana Zygmunta a córkę nieżyjącego elektora Brandenburgii Jana Jerzego z dynastii Hohenzollernów. Jako posag małżonka brzeskiego Piasta wniosła 30 000 talarów. 30 grudnia młodzi małżonkowie przybyli do Legnicy, gdzie mieszkali przez rok, skąd 6 grudnia 1611 przenieśli się do Brzegu. Dorota Sybilla zmarła tamże 9 marca 1624 po ponad czternastu latach małżeństwa, w czasie którego wydała na świat trzynaścioro dzieci. Jej ciało 14 maja 1625 zostało złożone w kościele zamkowym pw. św. Jadwigi w Brzegu.

W następnym roku Jan Chrystian ożenił się powtórnie. 13 września 1626 w Brzegu poślubił młodszą o dwadzieścia lat piętnastoletnią Annę Jadwigę von Sitsch, córkę marszałka dworu biskupiego Fryderyka von Sitscha. Panna młoda wywodziła się z tego samego rodu co Jan VI von Sitsch, pełniący w latach 1601-1608 godność biskupa wrocławskiego i funkcję cesarskiego namiestnika Śląska. Nie pochodziła ona jednak ze stanu książęcego, dlatego związek miał charakter morganatyczny. Układ sukcesyjny z 24 czerwca 1626 wyłączył potomstwo z tego związku z dziedziczenia w księstwie legnicko-brzeskim. Półtora roku później, 7 grudnia 1627, cesarz Ferdynand II wydał dyplom, w którym podniósł Annę Jadwigę do godności baronowej, zaś po dwóch miesiącach, 18 lutego 1628, podobny akt cesarz wystawił w Ratyzbonie dla najstarszego syna Jana Chrystiana i Anny Jadwigi, Augusta. Anna Jadwiga zmarła na pół roku przed Janem Chrystianem 16 lipca 1639 w Ostródzie, gdzie 5 października została pochowana.

Potomstwo[edytuj | edytuj kod]

Ze swoich dwóch związków Jan Chrystian doczekał się aż dwudziestu potomków.

Z małżeństwa z pierwszą żoną na świat przyszło ośmiu synów i pięć córek. Jednakże tylko pięcioro dzieci dożyło pełnoletności: Jerzy III po opuszczeniu Śląska przez Jana Chrystiana rządził w księstwie brzeskim; Ludwik IV panował w księstwie legnickim; Chrystian po podziale przez braci całości księstwa legnicko-brzeskiego rządził w najmniejszej części dzielnicy, jednakże wskutek bezpotomnych śmierci braci zjednoczył na powrót księstwo; Sybilla Małgorzata poślubiła Gerarda Denhoffa, wojewodę pomorskiego i wendeńskiego, zaufanego Władysława IV Wazy; zaś Zofia Magdalena wyszła za owdowiałego księcia oleśnickiego Karola Fryderyka Podiebrada. Syn Rudolf zmarł w wieku 16 lat. Pozostałe dzieci Jana Chrystiana i Doroty Sybilli: Joachim, bliźniacy: Henryk i Ernest, Anna Elżbieta, August, bliźniaczki: Dorota i Agnieszka zmarły w niemowlęctwie.

Z drugiego morganatycznego małżeństwa przyszło na świat czterech synów i trzy córki: August po śmierci Jerzego Wilhelma bezskutecznie starał się o sukcesję po nim, rządził okręgiem Przeworno i Kantorowicami, jego dzieci zmarły w niemowlęctwie; Dorota Sybilla i Ernest zmarli w niemowlęctwie; Zygmunt był właścicielem Kondratowic, Janowa i Radzikowa, zmarł bezpotomnie; Joanna Elżbieta poślubiła czeskiego magnata Zdenka Howorę, jednakże małżeństwo to pozostało bezdzietne; Anna Krystyna zmarła w niecałe cztery lata po urodzeniu; 30 czerwca 1629 Anna Jadwiga urodziła także martwego syna.

Genealogia[edytuj | edytuj kod]

Jerzy II
Piastowicz

ur. 18 VII 1523
zm. 7 V 1586
Barbara
Hohenzollern 1)
ur. 10 VIII 1527
zm. 2 I 1595
Joachim Ernest
Askański
ur. 21 X 1536
zm. 16 XII 1586
Agnieszka
von Barby auf Mühlingen
ur. 1540
zm. 1569
         
     
  Joachim Fryderyk
Piastowicz

ur. 29 IX 1550
zm. 25 III 1602
Anna Maria
Askańska
ur. 13 VI 1561
zm. 11 XI 1605
     
   
1
Dorota Sybilla
Hohenzollern 2)
ur. 9 X 1590
zm. 9 III 1625
OO   12 XII 1610
Jan Chrystian
Piastowicz

ur. 28 VIII 1591
zm. 25 XII 1639
2
Anna Jadwiga
von Sitsch
ur. 13 I 1611
zm. 16 VII 1639
OO   13 IX 1626 (morganatyczny)
                   
                   
   1    1    1    1    1
Jerzy III
Piastowicz

 ur. 4 IX 1611
 zm. 4 VII 1664
 
Joachim
Piastowicz
 ur. 20 XII 1612
 zm. 9 II 1613
 
Henryk
Piastowicz
 ur. 3 II 1614
 zm. 4 II 1614
 
Ernest
Piastowicz
 ur. 3 II 1614
 zm. 4 II 1614
 
Anna Elżbieta
Piastówna
 ur. 23 III 1615
 zm. 28 III 1616
 
   1    1    1    1    1
Ludwik IV
Piastowicz

 ur. 19 IV 1616
 zm. 24 XI 1663
 
Rudolf
Piastowicz
 ur. 6 IV 1617
 zm. 8 II 1633
 
Chrystian
Piastowicz

 ur. 9 IV 1618
 zm. 28 II 1672
 
August
Piastowicz
 ur. 18 III 1619
 zm. 12 III 1620
 
Sybilla Małgorzata
Piastówna

 ur. 20 VI 1620
 zm. 26 VI 1657
 
   1    1    1    2    2
Dorota
Piastówna
 ur. 16 VIII 1622
 zm. 26 VIII 1622
 
Agnieszka
Piastówna
 ur. 16 VIII 1622
 zm. 3 IX 1622
 
Zofia Magdalena
Piastówna

 ur. 14 VI 1624
 zm. 8 IV 1660
 
August
Piastowicz

 ur. 21 VIII 1627
 zm. 14 V 1679
 
Dorota Sybilla
Piastówna
 ur. 17 VII 1628
 zm. 18 VI 1629
 
   2    2    2    2    
Ernest
Piastowicz
 ur. 27 VI 1630
 zm. 16 III 1631
 
Zygmunt
Piastowicz

 ur. 31 I 1632
 zm. 14 VII 1664
 
Joanna Elżbieta
Piastówna

 ur. 8 VI 1636
 zm. 30 X 1673
 
Anna Krystyna
Piastówna
 ur. 18 X 1638
 zm. 5 IX 1642
 
  1. córka Joachima II Hektora i Magdaleny Wettyn, córki Jerzego Brodatego
  2. córka Jana Jerzego Hohenzollerna i Elżbiety Anny Askańskiej, siostry Anny Marii Askańskiej, żony Joachima Fryderyka Piastowicza

gengen

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • K. R. Prokop, Jan Chrystian, (w:) Piastowie. Leksykon biograficzny, s. 536-540, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1999.


Poprzednik
Joachim Fryderyk
POL powiat brzeski (opolski) COA.svg Książę brzeski
1602-1633
do 1609 pod opieką regentów, do 1612 razem z bratem Jerzym Rudolfem
POL powiat brzeski (opolski) COA.svg Następca
zarząd wojsk cesarskich,
od 1635 Jerzy III
Poprzednik
Joachim Fryderyk
POL księstwo legnickie COA.svg Książę legnicki
1602-1612
do 1609 pod opieką regentów, razem z bratem Jerzym Rudolfem
POL księstwo legnickie COA.svg Następca
Jerzy Rudolf
Poprzednik
Joachim Fryderyk
POL Ścinawa COA.svg Książę ścinawski
(wołowski)
1602-1612
do 1609 pod opieką regentów, razem z bratem Jerzym Rudolfem
POL Ścinawa COA.svg Następca
Jerzy Rudolf