Wołów

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Wołów
Ratusz
Ratusz
Herb Flaga
Herb Wołowa Flaga Wołowa
Państwo  Polska
Województwo  dolnośląskie
Powiat wołowski
Gmina Wołów
gmina miejsko-wiejska
Prawa miejskie 1285
Burmistrz Dariusz Chmura
Powierzchnia 18,54 km²
Populacja (2011)
• liczba ludności
• gęstość

12 600 Green Arrow Up.svg [1].
662 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 71
Kod pocztowy 56-100
Tablice rejestracyjne DWL
Położenie na mapie województwa dolnośląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa dolnośląskiego
Wołów
Wołów
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Wołów
Wołów
Ziemia 51°20′29″N 16°37′42″E/51,341389 16,628333Na mapach: 51°20′29″N 16°37′42″E/51,341389 16,628333
TERC
(TERYT)
5020222034
Urząd miejski
Rynek-Ratusz
56-100 Wołów
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikisłownik Hasło Wołów w Wikisłowniku
Strona internetowa

Wołów (łac. Wolavia, niem. Wohlau, czes. Volov) – miasto w południowo-zachodniej Polsce, w województwie dolnośląskim, w powiecie wołowskim, leżące na Wale Trzebnickim na Dolnym Śląsku. Miasto jest siedzibą gminy miejsko-wiejskiej Wołów.

W krajobrazie dominują pola uprawne, łąki i lasy. Na płn.-zach. od miasta rozciąga się Park Krajobrazowy Doliny Jezierzycy (7953 ha), do której wpływa rzeczka Juszka oddzielająca Wołów od Krzywego Wołowa. W obrębie PK Doliny Jezierzycy znajduje się ścisły rezerwat przyrody Uroczysko Wrzosy (576 ha).

Według danych z 31 grudnia 2013 r. miasto miało 12 600 mieszkańców.

Toponimia[edytuj | edytuj kod]

Nazwa Wolow wśród innych nazw śląskich miejscowości w urzędowym pruskim dokumencie z 1750 roku wydanym w języku polskim w Berlinie[2].

Nazwa miasta wywodzi się od nazwy "Wół" i wiązana jest z miejscem wypasu wołów – „miejsce z wołami” .[3]

W kronice łacińskiej Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis (pol. Księga uposażeń biskupstwa wrocławskiego) spisanej za czasów biskupa Henryka z Wierzbna w latach 1295–1305 miejscowość wymieniona jest w zlatynizowanej formie Wolow[4][5]. W 1475 roku w Statuta Synodalia Episcoporum Wratislaviensium miejscowość wymieniona jest jako Wolauia[6].

W historii miasto nosiło również nazwę łacińską Wolavia, w 1645 roku Wolaw, zgermanizowaną nazwę Wohlau. Jeszcze w 1750 roku nazwa "Wolow" wymieniona jest w języku polskim przez Fryderyka II pośród innych miast śląskich w zarządzeniu urzędowym wydanym dla mieszkańców Śląska[7].

Nazwę Wołów w książce "Krótki rys jeografii Szląska dla nauki początkowej" wydanej w Głogówku w 1847 wymienił śląski pisarz Józef Lompa.[8] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego wydany w latach 1880-1906 notuje nazwę miasta pod polską nazwą Wołów oraz niemiecką Wohlau. Słownik podaje również starze wersje wynotowane z łacińskich dokumentów jak Wolaw oraz Wolau[9].

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Położone na wysokości 108 m n.p.m. na południowo-zachodnich stokach Wzgórz Trzebnickich (zw. potocznie Kocimi Górami (z niemieckiego: Katzengebirge), stanowiącymi środkową część Wału Trzebnickiego, łagodnie opadającymi na południe i zachód w pradolinę Odry, a na północy w pradolinę Baryczy.

Według danych z 1 stycznia 2010 r. powierzchnia miasta wynosiła 18,54 km²[10].

Od 1945 miasto należy do województwa z siedzibą we Wrocławiu (z wyjątkiem krótkiego okresu przejściowego w 1945, kiedy siedziba znajdowała się w Trzebnicy, a potem w Lignicy (obecnie Legnica), które wielokrotnie zmieniało granice i nazwę na skutek reform podziału administracyjnego kraju (1946, 1950, 1957, 1975, 1998).

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Kościół pw. św. Wawrzyńca
Kościół św. Karola Boromeusza
Starówka
Wizytówka Wołowa - stylizowane woły

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są[11]:

  • ośrodek historyczny miasta
  • zespół klasztorny karmelitów, z l. 1712-24:
  • kościół ewangelicki, obecnie parafia rzym. kat. pw. św. Wawrzyńca, gotycki z XIV-XV w., l. 1701-11, wystrój wnętrza barokowy, renesansowe i barokowe epitafia mieszczan wołowskich, do 1973 r. ewangelicko-augsburski, od 1998 r. parafia rzymskokatolicka. We wnętrzu unikatowe barokowe organy Adama Horatio Caspariniego z 1716 r. Od 2001 r. miejsce Międzynarodowego Festiwalu Muzyki Organowej
  • figura Matki Boskiej - kolumna maryjna w otoczeniu Aniołów, pl. Zamkowy, z 1733 r., przed zamkiem
  • cmentarz katolicki, nieczynny, z poł. XVII w., ul. Piłsudskiego, d. Fornalskiej
  • kaplica pw. Świętego Krzyża, z 1676 r., XIX/XX w.
  • zamek piastowski z pierwszej poł. XIV w., wielokrotnie przebudowywany w: 1578 r., XIX w., obecny kształt nadano mu w latach 1923-28 - XX w. Na pierwszym piętrze gotycki kamienny portal
  • mury miejskie, z XIV-XV w., fragmenty średniowiecznych murów obronnych wraz z pomnikiem "wołowskich byków"
  • ratusz, z drugiej poł. XV w., wielokrotnie przebudowywany w: XVII/XVIII w., l. 1820-40, odbudowany po zniszczeniach w 1945 r. Na południowej ścianie kamienne średniowieczne znaki cechowe
  • pałac, pl. Piłsudskiego 23, z drugiej poł. XVIII w., k. XIX w.
  • dom, obecnie sąd, Rynek 26, z k. XVII w., pocz. XX w.

Wołów - Gancarz(Gąsior)

  • cmentarz, zamknięty, z 1919 r.
    • budynek bramny z fragmentami ogrodzenia, z 1919 r.

inne zabytki:

  • budynek wagi. obok ratusz, zrekonstruowany
  • więzienie wybudowane w latach 1891-93 w tzw. systemie pensylwańskim na planie krzyża na miejscu starszego i małego więzienia pomocniczego. Od końca 1944 r. Niemcy przetrzymywali i mordowali w nim jeńców z powstania warszawskiego, od stycznia 1945 r. do początku 1949 r. w rękach radzieckiego NKWD, które więziło tu i także mordowało głównie byłych żołnierzy armii Własowa. W drugiej połowie 1949 r. przejęte przez władze PRL, które w latach 50. oraz 80. XX w. przetrzymywały w nim więźniów politycznych. Najprawdopodobniej to więzienie (ZK Wołów) wspomina Marek Hłasko w opowiadaniu "Sowa, córka piekarza" z 1968 r.
  • zespół opactwa oo. cystersów z budynkami poklasztornymi w Lubiąż, znajduje się na terenie gminy Wołów.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Okres przedpiastowski[edytuj | edytuj kod]

Ziemia wołowska dzieliła historię rejonu Dolnego Śląska, który w VII w. został zasiedlony przez lechickie plemiona słowiańskie (m.in. Trzebowian). Potem znalazł się w obrębie państwa Wielkich Moraw (IX-X w.), a ok. 990 został włączony do państwa Mieszka I.

W Polsce piastowskiej[edytuj | edytuj kod]

Wołów to jedno z najstarszych miast śląskich, wspomniane w 1157, kiedy Władysław II Wygnaniec nakazał budowę zamku drewnianego (na palach) na bagnistych terenach nad rzeką Juszką; obok zamku rozwinęła się osada[9]. Miasto otrzymało prawa miejskie ok. 1285, prawdopodobnie było lokowane przez jednego z Piastów głogowskich – Przemka ścinawskiego (najstarsza zachowana pieczęć z herbem miasta pochodzi z 1473), potem nastąpił napływ osadników niemieckich, przedmieścia – gdzie obecnie jest zlokalizowane więzienie – długo zamieszkane były głównie przez ludność polską. Polskie nazwiska występowały tam jeszcze w końcu XIX w. (Kasowskiy), a nazwa tych przedmieść Polska Wieś (Polnischdorf) przetrwała aż do lat 30. XX w. Pod koniec XIII w. miasto i okolice zostały zniszczone przez jedno z najsilniejszych na obecnych ziemiach polskich trzęsień ziemi. Na miejscu drewnianego zamku w połowie XIV w. książę oleśnicki Konrad I wzniósł murowany zamek z cegły.

W Królestwie Czech[edytuj | edytuj kod]

W 1392 Wołów przyłączono do luksemburskiego Królestwa Czech. Miejsce sądów książęcych (hofgericht). W XIV i XV w. uformowały się władze miejskie (rada i burmistrz). Miasto było lokalnym ośrodkiem władzy z własną mennicą do 1492, kiedy stało się własnością króla czeskiego Władysława II Jagiellończyka (1456-1516).

W państwie Habsburgów[edytuj | edytuj kod]

W 1526 wraz z Czechami Wołów wchodzi w skład państwa austriackich Habsburgów. W XVI w. wołowski zamek jest rozbudowany. Miasto nawiedzały zarazy, z których najstraszniejszą była epidemia dżumy z 1585. Przy życiu pozostało tylko 375 mieszkańców miasta i przedmieść. W XVI-XVII w. Wołów to znany ośrodek sukiennictwa i handlu, większość mieszkańców staje się ewangelikami. Wojna trzydziestoletnia zrujnowała miasto i region (ludność miasta zmalała o połowę). Od 1523 miasto było własnością Piastów legnicko-brzeskich, od 1653 do 1675 stolicą samodzielnego księstwa. Od 1675 po śmierci ostatniego śląskiego Piasta, księcia brzesko-legnicko-wołowskiego Jerzego IV Wilhelma, księstwo wołowskie znalazło się pod bezpośrednim zwierzchnictwem Habsburgów. 12 maja 1689 ogromny pożar zniszczył większość zabudowań, w tym ratusz, kościół i szkołę. W latach 1705-1711 cesarz Józef I Habsburg, zwolennik merkantylizmu, uwolnił chłopów od pańszczyzny w księstwie legnicko-brzesko-wołowskim, mimo sprzeciwu miejscowej arystokracji. Skutkiem było zwiększenie produkcji rolnej i zamożności miasta. Jednak wkrótce Józef I spowodował zapaść ekonomiczną, zmuszając ewangelickich chłopów do emigracji do Transylwanii i wyludniając w ten sposób okolice Wołowa. Józef I nie mógł jednak zmusić ewangelickich mieszczan wołowskich do zmiany wyznania na katolickie, ponieważ wolność wyznania gwarantował im pokój westfalski. Okres kontrreformacji zaznaczył się w Wołowie budową klasztoru i kościoła karmelitów (obecnie św. Karola Boromeusza).

W Królestwie Prus i w Niemczech[edytuj | edytuj kod]

W 1742 Wołów został przyłączony do Królestwa Prus w wyniku I wojny śląskiej. Od tego czasu stał się miastem garnizonowym wojsk pruskich. Kolejny pożar w 1781 spowodował upadek miasta oraz jego stopniową odbudowę, przy czym ze względów bezpieczeństwa wznoszono budynki z cegły, kryte dachówką. Rozebrano również częściowo mury miejskie. Od 1816 siedziba powiatu. Otwarcie linii kolejowej WrocławBerlin i Szczecin 1 sierpnia 1874 r. oraz rozbudowa dróg i infrastruktury miejskiej spowodowało ożywienie ekonomiczne. W wyborach do Reichstagu 5 marca 1933 NSDAP otrzymała wyjątkowo wysokie poparcie wynoszące 60,7%[12]. W czasie II wojny światowej w mieście istniała baza zaopatrzeniowa formacji SS.

W Polsce[edytuj | edytuj kod]

Zdobyte przez Armię Czerwoną 26 stycznia 1945 i przyłączone do Polski. Zabudowa zniszczona w 70%. Po II wojnie światowej zasiedlone w większości przez emigrantów wysiedlonych z dawnych obszarów wschodnich II Rzeczypospolitej (głównie z dawnego województwa wileńskiego i tarnopolskiego), repatriantów (np. z Francji, Związku Radzieckiego) oraz przez ludność łemkowską wysiedloną z Bieszczadów i innych obszarów obecnej Polski południowo-wschodniej (do 1948 osiedlono w d. powiecie wołowskim 2800 osób po zakończeniu Akcji "Wisła"). Praktycznie nie było tutaj polskich autochtonów ani też nie ostała się ludność niemiecka (w większości ewakuowana przed zdobyciem miasta przez Armię Czerwoną). Wołów stał się także miejscem osiedlenia zakonu (w założeniu kaplicy św. Józefa przy ul. Poznańskiej) benedyktynek ormiańskich ze Lwowa. Jednakże z powodu braku rodzimych powołań i faktycznego zaniku społeczności ormiańskiej w granicach powojennej Polski zdecydowały się one, w 1961, na konwersję na obrządek łaciński. Po wojnie znaczna rozbudowa i modernizacja miasta jako lokalnego ośrodka usługowo-przemysłowego. O dobrej sytuacji współczesnego Wołowa świadczy stale rosnąca liczba mieszkańców (w 1939 miasto wraz z Krzywym Wołowem liczyło tylko 7971 mieszkańców). Ponadto w więzieniu ZK Wołów przebywa jednorazowo ok. 1400 penitencjariuszy. 19 sierpnia 1962 w Wołowie miał miejsce napad na bank, największy w historii Polski pod względem wysokości łupu (12 531 000 zł). W 2005 otworzono Ośrodek Sportu i Rekreacji (na miejscu przedwojennego basenu) z ośmiotorowym 50-metrowym otwartym basenem, na którym odbyły się w lipcu 2006 pierwsze w Wołowie ogólnopolskie zawody pływackie (Mistrzostwa Polski Juniorów 16-letnich).

Wspólnoty religijne[edytuj | edytuj kod]

Większość mieszkańców Wołowa stanowią katolicy – siedzibę mają tu dwie parafie rzymskie, św. Wawrzyńca i św. Karola Boromeusza, oraz parafia greckokatolicka. Na terenie miasta działalność duszpasterską prowadzi także zbór Kościoła Chrześcijan Baptystów, protestancka wspólnota o charakterze ewangelicznym. W pobliskim Starym Wołowie siedzibę ma także parafia prawosławna oraz Chrześcijański Zbór Świadków Jehowy[13].

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Znaczna część ludności znajduje zatrudnienie w dolnobrzeskich zakładach chemicznych PCC Rokita, w zakładzie karnym (ZK Wołów) oraz mniejszych przedsiębiorstwach produkcyjno-usługowych.

Transport[edytuj | edytuj kod]

Wołów jest położony przy drodze wojewódzkiej nr 340 ze Ścinawy do Oleśnicy (przez Oborniki Śl. i Trzebnicę). Komunikację autobusową obsługuje miejscowy PKS w Wołowie łącząc miasto z Wrocławiem, Trzebnicą i innymi okolicznymi miastami. W Wołowie w roku 1897 testowano linię tramwajową na późniejszy pożytek Wrocławia. Linię jednak rozebrano na początku XX wieku.

Linie kolejowe[edytuj | edytuj kod]

W roku 1874 uruchomiono połączenia kolejowe miasta z Wrocławiem, wraz z wybudowaniem stacji kolejowej Wołów. Po II wojnie światowej Armia Czerwona rozebrała zachodni tor poprzednio dwutorowej trasy kolejowej WrocławGłogów i, wraz z mostami, wywiozła do ZSRR. W rezultacie, po odbudowie i reperacji toru wschodniego, wraz z mostami na Odrze w Brzegu Dolnym i Ścinawie, uruchomiono połączenie zwane "trasą szczecińską" lub "magistralą nadodrzańską", łączące Szczecin z Przemyślem przez Zieloną Górę, Wrocław, Katowice i Kraków. Była to trasa pasażerska (najdłuższa w Polsce linia osobowa) oraz towarowa, szczególnie ważna dla masowego transportu węgla kamiennego z Górnego Śląska do portów w Szczecinie i Świnoujściu. W latach 60. odbudowano tor zachodni wraz z mostami na Odrze, a w latach 70. trasę zelektryfikowano. Większość ruchu pasażerskiego była obsługiwana przez wrocławski Dworzec Świebodzki, który zamknięto w 1992. Intensywna eksploatacja linii oraz niewystarczające nakłady na jej utrzymanie spowodowały w latach 90. zamknięcie dla ruchu pasażerskiego toru wschodniego, wraz z mostem na Odrze, na odcinku pomiędzy Księginicami a Wołowem, ze względu na zły stan techniczny.

Wcześniej, w 1960 roku, zamknięto lokalną linię kolejową Wołów – Lubiąż, która została uruchomiona 15 grudnia 1916 i następnie w 1923 przedłużona do Malczyc. Po II wojnie światowej, na skutek zniszczenia mostu na Odrze w Lubiążu, udostępniono tylko odcinek Wołów – Lubiąż o dł. 16 km, z pośrednimi stacjami w Mojęcicach, Krzydlinie Małej i Ratajach. Linię rozebrano w 1970 roku.

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Średnia temperatura i opady dla Wołowa
Miesiąc Sty Lut Mar Kwi Maj Cze Lip Sie Wrz Paź Lis Gru Roczna
Rekordowo wysokie temperatury [°C] 14 18 23 29 31 35 36 37 32 27 19 16 37
Średnie najwyższe temperatury [°C] 1.6 3.4 7.8 13.7 19.1 22.3 23.8 23.7 19.2 13.9 7.0 3.0 13,2
Średnia dzienna temperatura [°C] -1.4 -0.1 3.3 8.3 13.3 16.6 18.1 17.7 13.6 9.0 3.8 0.2 8,5
Średnie najniższe temperatury [°C] -4.6 -3.7 -0.8 3.0 7.4 10.9 12.5 12.0 8.7 4.8 0.6 -2.7 4,0
Rekordowo niskie temperatury [°C] -28 -28 -21 -6 -2 0 4 2 -2 -6 -14 -23 -28
Opady [mm] 27 25 28 35 51 61 81 61 42 35 35 34 515
Średnia liczba dni z opadami 8 8 8 8 10 11 12 10 9 8 9 10 111
Źródło: Na podstawie wielolecia 1950-2000 [14] 2013-11-07

Administracja[edytuj | edytuj kod]

Wołów jest członkiem stowarzyszenia Unia Miasteczek Polskich[15].

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Osoby związane z Wołowem[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym. Stan w dniu 31 XII 2013.
  2. Pruski dokument z roku 1750 ustalający urzędowe opłaty na Śląsku – "Wznowione powszechne taxae-stolae sporządzenie, Dla samowładnego Xięstwa Sląska, Podług ktorego tak Auszpurskiey Konfessyi iak Katoliccy Fararze, Kaznodzieie i Kuratusowie Zachowywać się powinni. Sub Dato z Berlina, d. 8. Augusti 1750"
  3. LEGENDY ZIEMI WOŁOWSKIEJ "O ZAŁOŻENIU WOŁOWA"
  4. Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis. dokumentyslaska.pl. [dostęp 2012-10-24].
  5. H. Markgraf, J. W. Schulte, Codex Diplomaticus Silesiae T.14 Liber Fundationis Episcopatus Vratislaviensis, Breslau 1889.
  6. Franz Xaver Seppelt,"Die Breslauer Diözesansynode vom Jahre 1446", Franz Goerlich, Breslau 1912, str. 76-77 - tekst łaciński statutów w wersji zdygitalizowanej.
  7. "Wznowione powszechne taxae-stolae sporządzenie, Dla samowładnego Xięstwa Sląska, Podług ktorego tak Auszpurskiey Konfessyi iak Katoliccy Fararze, Kaznodzieie i Kuratusowie Zachowywać się powinni. Sub Dato z Berlina, d. 8. Augusti 1750".
  8. Józef Lompa, „Krótki rys jeografii Śląska dla nauki początkowej”, Głogówek 1847, str.11.
  9. 9,0 9,1 Wołów w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego Tom XIII, str.905
  10. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2010 r.. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2010-08-20. ISSN 1505-5507.
  11. Rejestr zabytków nieruchomych woj. dolnośląskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. [dostęp 26.10.2012]. s. 197.
  12. Statistik des Deutschen Reichs. Band 434: Die Wahlen zum Reichstag am 31. Juli und 6. November 1932 und am 5. März 1933 (Sechste bis achte Wahlperiode). Berlin, 1935. http://www.geschichte-on-demand.de/wohlau.html
  13. Strażnica 15.10.1996 s. 25-29
  14. European Climate Assessment & Dataset. [dostęp 2013-11-07].
  15. Członkowie (pol.). Unia Miasteczek Polskich. [dostęp 2010-04-20].
  16. 16,0 16,1 Partnerstwo Miast. Urząd Miasta i Gminy w Wołowie. [dostęp 2011-07-23].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]