Strzelin

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: historyczna nazwa miasta Strehla w Niemczech.
Strzelin
Centrum miasta
Centrum miasta
Herb
Herb Strzelina
Państwo  Polska
Województwo  dolnośląskie
Powiat strzeliński
Gmina Strzelin
gmina miejsko-wiejska
Data założenia XII wiek
Prawa miejskie 30 XI 1292
Burmistrz Dorota Pawnuk-Sznajder
Powierzchnia 10,34 km²
Wysokość 155 - 200 m n.p.m.
Populacja (2013)
• liczba ludności
• gęstość

11 776
1216 os./km²
Strefa numeracyjna
+48 71
Kod pocztowy 57-100
Tablice rejestracyjne DST
Położenie na mapie województwa dolnośląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa dolnośląskiego
Strzelin
Strzelin
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Strzelin
Strzelin
Ziemia 50°47′N 17°04′E/50,783333 17,066667Na mapach: 50°47′N 17°04′E/50,783333 17,066667
TERC
(TERYT)
5020117044
SIMC 0987331
Urząd miejski
ul. Ząbkowicka 11
57-100 Strzelin
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa

Strzelin (pol. hist. Strzelno, niem. Strehlen, czes. Střelín) – miasto w woj. dolnośląskim, w powiecie strzelińskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Strzelin. Historycznie leży na Dolnym Śląsku. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. wrocławskiego.

Miasto leży nad Oławą na granicy Wzgórz Strzelińskich należących do Przedgórza Sudeckiego oraz Niziny Śląskiej, 37 km na południe od Wrocławia.

Według danych z 31 grudnia 2012 miasto liczyło 12 575 mieszkańców[1].

Przez Strzelin przebiega linia kolejowa łącząca Warszawę z Pragą. Jest on jednym ze skupisk czeskiej mniejszości narodowej w Polsce. Znajduje się tu najgłębsze wyrobisko granitu w Europie, o głębokości 123 metrów i powierzchni 19,5 ha (z miejscowego materiału zbudowano przęsła mostu Poniatowskiego w Warszawie). Miasto jest także ośrodkiem przemysłu cukrowniczego – cukrownię założono w roku 1872.

Świętem miasta jest dzień 29 września. Z racji tego, w ostatni weekend września organizowane są dni święta miasta zwanego "Świętem patrona Michała Archanioła".

W Strzelinie znajduje się Podstrefa Strzelin Wałbrzyskiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej "INVEST PARK".

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Pod względem geograficznym Strzelin położony jest w większej części na Równinie Wrocławskiej, jedynie pd. fragment sięga Wzgórz Niemczańsko-Strzelińskich. Pod względem administracyjnym miasto położone jest w południowo-wschodniej części województwa dolnośląskiego, w środkowej części powiatu strzelińskiego. Przez miasto przepływa rzeka Oława.

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Strzelin wśród innych nazw śląskich miejscowości w urzędowym pruskim dokumencie z 1750 roku wydanym w języku polskim w Berlinie.[2]

Nazwa miejscowości pochodzi od polskiej nazwy osobowej strzała, która uwidoczniona jest w herbie miasta[3]. Polską historyczną nazwą miejscowości było Strzelno lub Strzelica. Niemiecki językoznawca Heinrich Adamy swoim dziele o nazwach miejscowości na Śląsku wydanym w 1888 roku we Wrocławiu wymienia jako najstarszą zanotowaną nazwę miejscowości Strzelica podając jej znaczenie "Pfeilstadt, Pfeilschutzenort" czyli po polsku "Miasto strzał lub strzelców"[3]. W spisanym po łacinie dokumencie średniowiecznym z dnia 1 października 1310 roku miasto wymienione jest pod zlatynizowaną nazwą Strelin.[4]

W 1750 roku nazwa Strzelin wymieniona została w języku polskim przez Fryderyka II pośród innych miast dolno- i górnośląskich w zarządzeniu urzędowym wydanym dla mieszkańców Dolnego i Górnego Śląska[5]

Polską nazwę Strzelin w książce "Krótki rys jeografii Szląska dla nauki początkowej" wydanej w Głogówku w 1847 wymienił górnośląski pisarz ksiądz Józef Lompa.[6] W 1896 roku polska nazwa w formia Strzelno oraz niemiecka Strehlen wymieniona jest przez górnośląskiego pisarza, księdza Konstantego Damrota w książce o nazewnictwie miejscowym na Dolnym i Górnym Śląsku.[7] Miejscowość pod nazwą Strzelno wymienia również Słownik geograficzny Królestwa Polskiego wydany w latach 1880-1902.[8]. Słownik ten podaje również nazwę z łacińskiego dokumentu z roku 1292 Strelyn oraz inny wariant nazwy Strzelica.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Strzelin otrzymał prawa miejskie 30 XI 1292 r. z rąk księcia świdnicko-jaworskiego Bolesława I. Okres największego rozkwitu miasta przypada na przełom XVI i XVII wieku. W czasie swej ponad 700-letniej historii w Strzelinie kilkakrotnie wybuchały pożary niszczące niemal wszystkie zabudowania. W 1633 roku, podczas wojny trzydziestoletniej, miasto zostało doszczętnie zrabowane, zniszczone i spalone na skutek kilkunastokrotnych zmian okupantów. W tym samym roku wybuchła też zaraza, która pochłonęła ponad 4000 ofiar. Ocalało jedynie 10 rodzin.

W połowie XVII wieku polsko-niemiecka granica językowa przebiegała niedaleko Strzelina, włączając miasto do terytorium o dominacji języka polskiego[9].

W wyniku wojen śląskich (1740-1763) pomiędzy Austrią a Prusami, Strzelin dostał się pod rządy dynastii Hohenzollernów. Jeszcze w końcu XVIII w. do okolic Strzelina sięgało zwarte osadnictwo ludności polskojęzycznej. Niemiecki geograf Joseph Partsch dziwił się:

Quote-alpha.png
...trudno zrozumieć, jak mogło się zdarzyć, że na zachodniej stronie rzeki Odry, w dystrykcie Oława i w sąsiedztwie części dystryktu Wrocław i Strzelin mogło przetrwać całkowicie zwarte terytorium mówiących po polsku mieszkańców, które zawiera w sobie wiele ważnych dróg i które rozciąga się na wszystkie strony od wielkiego centrum transportowego jakim jest Wrocław...[10]

Na południe od Strzelina król pruski Fryderyk II Wielki zezwolił na osiedlenie się prześladowanych – z powodu ich reformowanej konfesji – czeskojęzycznych uciekienierów[11][12]. Zwarte skupiska ludności czeskiej przetrwały pod Strzelinem do 1945, podczas gdy w końcu XIX w. w powiecie strzelińskim po polsku mówili już tylko nieliczni.

Od końca marca 1945 r. Strzelin stał się obiektem ciężkich walk radziecko-niemieckich, w których Sowieci zastosowali wyrzutnię rakietową katiusza. Zniszczone w 85% miasto zostało ostatecznie zdobyte przez Rosjan 17 kwietnia 1945 r. W rezultacie II wojny światowej Strzelin został przyłączony do Polski, zaś jego niemiecka ludność wysiedlona do Niemiec.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Rotunda św. Gotarda w Strzelinie
Odbudowana wieża ratusza

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są[13]:

  • miasto; zabytkowy układ przestrzenny miasta, typowy dla późnośredniowiecznych miast kolonizacyjnych (prostopadła sieć ulic z kwadratowym rynkiem w środku, zamknięta w prostokątnym obrysie murów miejskich) został ogromnie zdewastowany wskutek zniszczeń 1945 r. i późniejszej pozbawionej koncepcji, fragmentarycznej odbudowy. Dawna substancja architektoniczna na terenie starego miasta zachowała się w minimalnym stopniu i została częściowo zastąpiona linearną bądź punktową zabudową w postaci bloków mieszkaniowych. Cały kwartał na północ od rynku pozostaje niezabudowany do dziś
  • zespół klasztoru augustianów, obecnie ss. boromeuszek, ul. św. Floriana:
    • kościół pw. Podwyższenia Krzyża Świętego z XV w., XV w., w l. 1700-21, z bogatym późnobarokowym wystrojem pochodzącym z pracowni Jana Józefa Klima; w ołtarzu głównym barokowy krucyfiks umieszczony tam po II wojnie światowej w miejscu zniszczonego obrazu Opłakiwanie Chrystusa pod Krzyżem Willmanna. W zakrystii zachowało się niemal kompletne, barokowe wyposażenie meblarskie, na które składają się regały i komody
    • klasztor, z l. 1700-21
  • kościół par. pw. Maryi Matki Chrystusa i św. Jana Ewangelisty - kościół „Czeski”, gotycki z XIV w., 1750 r., 1979 r., ul. Staromiejska 23
  • rotunda św. Gotarda - kościół "Polski", romańska z końca XII w., rozbudowana w XIV/XV w., ul. Szkolna
  • dawna kaplica szpitalna pw. św. Jerzego, ul. Brzegowa, z 1350 r., XVII w., 1886 r.
  • park willowy, obecnie miejski, powstały po 1860 r.
  • mury obronne (pozostałości) z basztą prochową, z końca 1300 r. - XIII w., XV-XVI w.
  • ruina ratusza i wieży ratuszowej z 1520 r. - XVI w., obecnie odbudowywane
  • zespół dworca kolejowego, z l. 1870-1896: dworzec kolejowy, budynek telegrafu, budynek nastawni, dwie wiaty peronowe, trzy zejścia do tunelu
  • ul. Brzegowa willa nr 11, domy nr: 15, 17, z XIX w. i XX w.
  • dwór Książąt Brzeskich, ul. Książąt Brzeskich 1, renesansowy z 1585 r., 1600 r., XIX w., l. 1980-90
  • dom, ul. św. Floriana 14, z drugiej poł. XIX w.
  • plebania ewangelicka, obecnie nieużytkowana, ul. św. Michała Archanioła, z 1875 r., 1920 r.
  • poczta, ul. Pocztowa 11, z końca XIX w.
  • dom, ul. Staszica 4, z 1871 r. - końca XIX w.
  • dom, ul. Wodna 5, z końca XIX w.
  • domy, ul. Wolności 12, 17, z końca XIX w.
  • zespół byłego młyna, ul. Brzegowa 2/Kopernika, z 1864 r.: młyn, budynek mieszkalny, budynek bramny

inne zabytki:

nieistniejące:

Kino Grażyna w Strzelinie (2008)

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Dane z 31 grudnia 2012[1]

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
jednostka osób  % osób  % osób  %
populacja 12 575 100 6 556 52,0 6 019 48,0
gęstość zaludnienia
(mieszk./km²)
1216 634 582

Komunikacja[edytuj | edytuj kod]

Infrastruktura drogowa[edytuj | edytuj kod]

Przez miasto przebiegają następujące drogi:
droga krajowa:
nr 39 (ul. Dzierżoniowska, 1 Maja, Wojska Polskiego)

drogi wojewódzkie:
nr 395 (ul. Wrocławska, Wolności, Ząbkowicka)
nr 396 (ul. Oławska)

Od 1 stycznia 1974 roku transport publiczny obsługiwany jest przez autobusy PKS w Oławie S.A..

Infrastruktura kolejowa[edytuj | edytuj kod]

Południkowo przechodzi dwutorowa, zelektryfikowana linia kolejowa nr 276. Na terenie miasta znajduje się 1 stacja kolejowa Strzelin. Równoleżnikowo przebiega, nieczynna obecnie, linia kolejowa nr 304.

Information icon.svg Osobny artykuł: Strzelin (stacja kolejowa).

Odległości[edytuj | edytuj kod]

Od najbliższych ważniejszych ośrodków miejskich Strzelin oddalony jest (w linii prostej "ratusz-ratusz") o[14]:

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Średnia temperatura i opady dla Strzelina
Miesiąc Sty Lut Mar Kwi Maj Cze Lip Sie Wrz Paź Lis Gru Roczna
Rekordowo wysokie temperatury [°C] 14 18 24 29 31 34 36 37 31 26 19 16 37
Średnie najwyższe temperatury [°C] 1.6 3.5 7.8 13.7 19.1 22.3 23.9 23.8 19.2 14.0 7.1 3.0 13,2
Średnia dobowa temperatura [°C] -1.4 -0.1 3.3 8.3 13.3 16.6 18.0 17.6 13.6 9.1 3.8 0.2 8,5
Średnie najniższe temperatury [°C] -4.7 -3.7 -0.8 3.0 7.3 10.8 12.4 11.8 8.7 4.7 0.7 -2.8 3,9
Rekordowo niskie temperatury [°C] -28 -27 -21 -6 -2 1 4 2 -3 -6 -15 -25 -28
Opady [mm] 23 24 27 35 56 69 85 64 45 34 35 29 525
Średnia liczba dni z opadami 7 7 8 8 10 11 12 10 9 7 9 8 106
Źródło: Na podstawie wielolecia 1950-2000 [15] 2013-11-07

Przemysł[edytuj | edytuj kod]

Największe zakłady przemysłowe:

  • "J.P. Kopalnia Granitu" - wydobycie i obróbka granitu
  • "Cukrownia Strzelin S.A." - produkcja cukru
  • "Młyny Polskie S.A." Elewator Strzelin - magazynowanie zbóż
  • "Quick-Mix" - produkcja zapraw i mas budowlanych
  • PTHU "Etoll sp.j." - handel produktami olejowo-paliwowymi, usługi transportowe
  • "Osiński i syn" - usługi budowlane, sprzedaż materiałów budowlanych, działalność deweloperska
  • "DECOPOL" Sp. z o.o. - usługi rolnicze, gospodarstwo rolne

Zakład karny[edytuj | edytuj kod]

Zakład karny Strzelin funkcjonuje od 19 października 1979 roku. Początkowo osadzano recydywistów penitencjarnych i nakładano na nich obowiązek pracy w przyległym kamieniołomie. Od 1 września 2003 roku Zakład Karny w Strzelinie określono jako zakład karny typu:

  • zamkniętego dla młodocianych
  • półotwartego dla odbywających karę po raz pierwszy
  • półotwartego dla młodocianych[16]

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

Na terenie miasta działalność duszpasterską prowadzi Kościół rzymskokatolicki (Parafia Matki Chrystusa i św. Jana Apostoła i Ewangelisty w Strzelinie, Parafia Podwyższenia Krzyża Świętego w Strzelinie) oraz dwa Kościoły protestanckie: Kościół Ewangelicko-Reformowany (Parafia Ewangelicko-Reformowana w Strzelinie) i Kościół Boży w Chrystusie.

Ponadto działalność kaznodziejską prowadzą dwa zbory Świadków Jehowy[17].

Szlaki turystyczne[edytuj | edytuj kod]

szlak turystyczny czerwony StrzelinSzańcowaGościęcice Średnie - Skrzyżowanie pod DębemGromnikDobroszówKalinkaSkrzyżowanie nad Zuzanką - Źródło CyrylaZiębice - Lipa - Rososznica - Stolec - Cierniowa Kopa - Kolonia Bobolice - Kobyla Głowa - Karczowice - Podlesie - Ostra Góra - Starzec - Księginice Wielkie - Sienice - Łagiewniki - Oleszna - Przełęcz Słupicka - Sulistrowiczki - Ślęża - Sobótka

szlak turystyczny niebieski Strzelin - Pęcz - Piotrowice - Zielenice - Suchowice - Jordanów Śląski - Glinica - Winnna Góra - Gozdnik - Przełęcz Sulistrowicka - Przełęcz Słupicka - Radunia - Przełęcz Tąpadła - Ślęża - Sobótka-Górka

Szlak Historyczny Strzelina Szlak Historyczny Strzelina: rozpoczyna się koło stacji kolejowej i prowadzi obok najważniejszych zabytków Strzelina. Kończy się w Rynku. Szlak jednokierunkowy.[18]

Ludzie związani z miastem[edytuj | edytuj kod]

Honorowi obywatele Strzelina[edytuj | edytuj kod]

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym w 2012 r. Stan w dniu 31 XII
  2. Pruski dokument z roku 1750 ustalający urzędowe opłaty na Śląsku – "Wznowione powszechne taxae-stolae sporządzenie, Dla samowładnego Xięstwa Sląska, Podług ktorego tak Auszpurskiey Konfessyi iak Katoliccy Fararze, Kaznodzieie i Kuratusowie Zachowywać się powinni. Sub Dato z Berlina, d. 8. Augusti 1750"
  3. 3,0 3,1 Heinrich Adamy: Die Schlesischen Ortsnamen ihre entstechung und bedeutung. Breslau: Verlag von Priebotsch`s Buchhandlung, 1888, s. 12.
  4. Georg Korn, "Breslauer Urkundenbuch", Erster Theil, Breslau, Verlag von Wilhelm Gottlieb Korn 1870, str.84.
  5. "Wznowione powszechne taxae-stolae sporządzenie, Dla samowładnego Xięstwa Sląska, Podług ktorego tak Auszpurskiey Konfessyi iak Katoliccy Fararze, Kaznodzieie i Kuratusowie Zachowywać się powinni. Sub Dato z Berlina, d. 8. Augusti 1750".
  6. Józef Lompa, „Krótki rys jeografii Śląska dla nauki początkowej”, Głogówek 1847, str.24.
  7. Konstanty Damrot, "Die älteren Ortsnamen Schlesiens, ihre Entstehung und Bedeutung : mit einem Anhange über die schlesisch-polnischen Personennamen : Beiträge zur schlesischen Geschichte und Volkskunde", Verlag von Felix Kasprzyk, Beuthen 1896
  8. Strzelin - Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, T. XI, str.474.
  9. Dorota Borowicz: "Mapy narodowościowe Górnego Śląska od połowy XIX wieku do II Wojny Światowej". Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2004, s.33. ISBN 83-229-2569-7
  10. Joseph Partsch: Schlesien: eine Landeskunde für das deutsche Volk, t.1: Das ganze Land, Breslau 1896
  11. Wenzeslaus Blanitzky: Geschichte der in Schlesien etablierten Hussiten, Königsberg 1763
  12. Prywatny zbiór literatury na temat husyckich emigrantów z Czech pod Strzelinem oraz miasta i powiatu Strzelin/Strehlen, Peter Tscherny
  13. Rejestr zabytków nieruchomych woj. dolnośląskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. [dostęp 1.10.2012]. s. 148,149.
  14. Mapy Google
  15. European Climate Assessment & Dataset. [dostęp 2013-11-07].
  16. Zakład Karny Strzelin
  17. Na podstawie raportu wyszukiwarki zborów, www.jw.org, stan z dnia 2013-12-08.
  18. Informacje zawarte na stronie PTTK Strzelin; dostęp: 22.02.2014
  19. 19,0 19,1 strzelin.pl: Miasta partnerskie. [dostęp 2012-07-30].