Ludwik XIII

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ludwik XIII Sprawiedliwy
Z bożej łaski Arcychrześcijański król Francji i Nawarry
Louis XIII.jpg
Grand Royal Coat of Arms of France & Navarre.svg
Król Francji
Okres panowania od 14 maja 1610
do 14 maja 1643
Poprzednik Henryk IV Burbon
Następca Ludwik XIV
Dane biograficzne
Dynastia Burbonowie
Urodziny 27 września 1601
Fontainebleau
Śmierć 14 maja 1643
Saint-Germain-en-Laye
Ojciec Henryk IV Burbon
Matka Maria Medycejska
Żona Anna Austriaczka
Dzieci Ludwik XIV Icone histoire de France.png
Filip Orleański
Galeria w Wikimedia Commons Galeria w Wikimedia Commons
Kolekcja cytatów w Wikicytatach Kolekcja cytatów w Wikicytatach

Ludwik XIII, zw. Sprawiedliwym (ur. 27 września 1601 w Fontainebleau, zm. 14 maja 1643 w Saint-Germain-en-Laye) – król Francji i Nawarry (jako Ludwik II) od 1610, syn Henryka IV z dynastii Burbonów. W chwili śmierci ojca miał tylko 9 lat, więc do czasu pełnoletniości realne rządy regencyjne sprawowała jego matka Maria Medycejska. Panowanie Ludwika XIII przebiegało w cieniu rządów kardynała Richelieu, który stał się właściwym twórcą systemu rządów absolutnych i którego historycy uważają za główną postać tego panowania[1].

Pod wpływem matki (1610-1617)[edytuj | edytuj kod]

Matka Ludwika XIII, Maria Medycejska (obraz Rubensa, 1625)

Ludwik wcześnie stracił ojca, a za rządów regencyjnych jego matki, zwanej przez starą arystokrację „grubą bankierzycą”[2] na dworze panowało rozprzężenie. Maria Medycejska, niekochana przez zmarłego męża i pozostająca dotychczas na uboczu, starała się zagarnąć całą władzę dla siebie. Nie zadbano o wykształcenie i wychowanie młodego króla. Ludwik uchodził za chłopca kapryśnego, był trudny dla otoczenia. W odróżnieniu od zawsze zdrowego i krzepkiego ojca, nie cieszył się też dobrym zdrowiem. Miał też poważną wadę wymowy, przez co nie lubił długich przemówień i dyskusji publicznych. Niewiele czytał, nie miał też żadnych poważnych zainteresowań intelektualnych. Kochał za to polowania, psy, konie i ptaki[3].

Ponieważ matka Ludwika była bigotką na dworze przewagę zdobyli radykalni katolicy (parti dévot). Jej głównymi faworytami byli włoscy awanturnicy: Leonora Dori i jej mąż Concino Concini. Spowodowało to zbliżenie polityki dworu do Hiszpanii i papiestwa – wbrew dotychczasowej praktyce Henryka IV. Owocem tego zwrotu politycznego było małżeństwo młodego Ludwika XIII. 9 listopada 1615 w Bordeaux w wieku zaledwie 14 lat, ożenił się on z księżniczka hiszpańską Anną Austriaczką (16011666), córką króla Hiszpanii – Filipa III Habsburga i Małgorzaty Habsburg – arcyksiężniczki austriackiej. Anna była zaledwie 5 dni starsza od Ludwika, mimo to król w ogóle nie zainteresował się małżonką.

Ludwik XIII w wieku 16 lat

Rządy Marii Medycejskiej i Conciniego były skrajnie niepopularne. Królowa nadała faworytowi tytuł marszałka d’Ancre, choć nigdy nie dowodził armią. To jeszcze bardziej wzburzyło starą arystokrację rodową. Szerzyły się spiski szlachty i hugenotów, zaniepokojonych chwiejną i ultrakatolicką polityką dworu. Korupcja i zuchwalstwa Conciniego gorszyły wszystkich. We wrześniu 1614 roku ogłoszono pełnoletniość Ludwika XIII i zakończenie regencji matki. Mimo to Maria Medycejska rządziła po staremu. Próbując podbudować prestiż monarchii jesienią 1614 roku zwołano Stany Generalne. Było to ostatnie ich posiedzenie przed Wielką Rewolucją. Król oficjalnie przewodniczył obradom Stanów. W praktyce nie miał na nic wpływu. Sesja Stanów przebiegła wśród powszechnych sporów i plotek na temat rodziny królewskiej. O młodym królu mówiono, że jest leniwy, kapryśny i niedouczony[3]. Stany nie doszły do żadnego konsensusu, choć wszyscy zgodnie krytykowali partię Conciniego. W latach 1615-1616 miała miejsce rebelia części hugenockiej szlachty. Pozycja Conciniego słabła.

Rządy Karola de Luynes (1617-1621)[edytuj | edytuj kod]

Karol de Luynes, główny faworyt Ludwika XIII w latach 1617-1621

Ludwik XIII unikał dziewcząt zadając się zazwyczaj z mężczyznami, choć nie udowodniono jednoznacznie jego skłonności homoseksualnych[4]. W końcu znalazł się pod wpływem starszego od siebie Karola de Luynes, intryganta i karierowicza o marnych zdolnościach. Pod jego wpływem król odważył się sięgnąć po władzę. Na jego rozkaz zgładzono Conciniego (24 kwietnia 1617) i usunięto Marię Medycejską z dworu[5]. Przywrócono kilku starych doradców Henryka IV, ale ster rządów objął główny faworyt króla, de Luynes. Ludwik, nie pozbawiony autoironii, mawiał o nim „król Luynes”[3]. Okazał się on jeszcze gorszym ministrem niż Concini. Szybko zraził do siebie wszystkich. W kraju zaczęły się szerzyć spiski magnaterii, nie bez inspiracji ze strony królowej matki. Kraj stanął na progu wojny domowej. Dopiero mediacja Armanda Jeana Richelieu między Marią de Medici a synem przyniosła krótkotrwałe uspokojenie. Tak powoli torował sobie drogę do władzy ambitny biskup, przyszły kardynał. W siłę rosła partia hugenocka. Luynes został wówczas mianowany konetablem i rozpoczął wojnę z hugenotami. W końcu nawet Ludwik dostrzegł mierność talentów swego faworyta i w roku 1621 postanowił odwołać go po nieudolnie przeprowadzonym oblężeniu fortecy protestanckiej w Montauban. Karol de Luynes zmarł wkrótce od zarazy jaka wybuchła w obozie oblegających (grudzień 1621).

„Samodzielne rządy” (1621-1624)[edytuj | edytuj kod]

Lata po upadku de Luynesa upłynęły na kolejnych seriach spisków i intryg. Król usiłował rządzić samodzielnie. Niechęć Ludwika do hugenotów pozwoliła wrócić Marii Medycejskiej do Rady Królewskiej. Mimo to, konflikty w rodzinie królewskiej pogłębiały się. Żona króla, Anna Austriaczka, kilka razy poroniła. Król nie miał następcy tronu, a jego dorastający brat, ambitny, ale jednocześnie awanturniczy i tchórzliwy, Gaston Orleański, spiskował, by zdobyć koronę dla siebie. Richelieu, który uchodził wówczas za stronnika partii katolickiej, uzyskał dzięki starej królowej kapelusz kardynalski (1622). Tymczasem w Europie wybuchła Wojna trzydziestoletnia, a Francja, która teoretycznie sprzyjała krajom protestanckim przeciw Habsburgom, pogrążona była w walce z hugenotami i wśród intryg dworskich. W końcu, w roku 1624 do Rady Królewskiej wszedł kardynał Richelieu. Odtąd zdobywał on stopniowo przewagę nad resztą dworu i za przyzwoleniem króla stał się de facto pierwszym ministrem Francji.

Richelieu pod La Rochelle

Rządy kardynała Richelieu (1624-1642)[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Zobacz więcej w osobnym artykule: Armand Jean Richelieu.

Kardynał energicznie przystąpił do miażdżenia opozycji antykrólewskiej oraz niezależności hugenotów. Ci ostatni poddali się dopiero po ciężkim, 14-miesięcznym oblężeniu La Rochelle w roku 1628. Jednak Richelieu zaoferował wówczas protestantom tzw. „pokój łaski”. Henryk de Rohan, przywódca protestantów podpisał go 28 czerwca 1629 roku (pokój w Alais). Odebrał on wprawdzie hugenotom ich przywileje polityczne oraz twierdze, ale zapewniał jednocześnie wolność wyznania. Było to konieczne, jeśli Francja chciała zachować wewnętrzny pokój i stanąć po stronie państw protestanckich w wojnie trzydziestoletniej. Pokój łaski spowodował jednak opozycję kół arcykatolickich do kardynała. Maria Medycejska postanowiła pozbyć się pierwszego ministra, którego sama wykreowała. Podczas choroby Ludwika w roku 1630 doszło do kolejnego spisku – w razie śmierci bezdzietnego króla władzę chciał przejąć jego młodszy brat. Królowa kazała wybrać synowi: ona albo kardynał. Ludwik odprawił Richelieu tylko po to, by wieczorem tego samego dnia sprowadzić z powrotem[6]. Miało to miejsce 11 listopada 1630 roku. Od tej pory pozycja kardynała była już niepodważalna. Spiskujący przeciw niemu królewski brat został dwukrotnie wygnany. Powtarzały się też spiski arystokratów, ale przeprowadzane nieudolnie, rozbijane były przez tajną policję kardynała. Stosunek władcy do pierwszego ministra intrygował historyków. Ludwik posiadał na tyle inteligencji, by docenić dzieło kardynała, który nieustannie wzmacniał pozycję króla i władzy absolutnej. Z listów króla do Richelieu jasno wynika, że Ludwik doskonale zdawał sobie sprawę z zasług purpurata:

„Mam do Pana pełne zaufanie i prawda jest taka, że nigdy nie znalazłem dotąd osoby, która by mi tak służyła wedle mego upodobania, jak Pan to robi [...]. Pragnę i proszę, aby Pan nie odchodził, bo moje sprawy źle by na tym wyszły.”

Ludwik XIII i kardynał Richelieu przed La Rochelle

Richelieu był bardzo niepopularny wśród arystokracji, której anarchię ukrócił. Także lud nie darzył go sympatią za rosnące obciążenia podatkowe. Wszystko to przyczyniło się do stosunkowo wysokiej popularności króla, który uchodził za „więźnia kardynała”. Powiadano, że król zachował sobie jedynie władzę cudownego leczenia skrofułów[1].

Polityka zagraniczna Francji za panowania Ludwika XIII[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Zobacz więcej w osobnym artykule: Wojna trzydziestoletnia.

W polityce zagranicznej, podobnie jak w pozostałych kwestiach, Ludwik w zupełności polegał na swoich doradcach. Za czasów regencji matki, Francja na krótki czas odeszła od swojej tradycyjnie antyhabsburskiej polityki i zbliżyła się do obozu katolickiego, któremu przewodziła Hiszpania. Upadek Marii Medycejskiej zakończył tę szkodliwą dla Francji orientację. Wybuch wojny trzydziestoletniej dał Ludwikowi sposobność wznowić dzieło ojca, który pod koniec swego panowania planował rozpocząć wielką wojnę z Habsburgami. Jednak w latach dwudziestych XVII wieku kraj pogrążony był wciąż w wewnętrznych walkach, a armia królewska ustępowała w uzbrojeniu i wyszkoleniu pułkom hiszpańskim. Sytuację zmieniło dopiero przejęcie rządów przez energicznego kardynała Richelieu. Po rozprawieniu się z hugenotami (1629) zaczął on mocniej angażować się w sprawy toczącej się wojny.

Ludwik XIII

Najpierw dyplomacja francuska skłoniła Szwecję Gustawa Adolfa do zawarcia pokoju z Rzecząpospolitą (rozejm w Altmarku) i interwencji w Cesarstwie. Następnie subsydiowała armię szwedzką walczącą z wojskami cesarskimi pod wodzą Wallensteina. Dzięki temu przez pierwsze lata zaangażowania w wojnie, Francja walczyła w swym interesie obcymi wojskami. Dopiero w roku 1635 Francuzi włączyli się czynnie do trwającego konfliktu (okres francuski wojny, 1635-1648). Pierwsze lata wojny przyniosły zresztą Francji szereg porażek (wkroczenie wojsk cesarskich do Burgundii i hiszpańskich do Artois, upadek twierdzy Corbie). Francja musiała dokonać reform wojskowych i zdwoić swój wysiłek finansowy. Dopiero od roku 1640 przyszły pierwsze sukcesy. Wtedy też rozpoczęli karierę jedni z najwybitniejszych wodzów w historii Francji: Ludwik ks. de Condé, zwany Wielkim Kondeuszem, oraz Henryk wicehrabia de Turenne. Największe sukcesy tych generałów, jak i zakończenie wojny trzydziestoletniej miało przypaść jednak na panowanie następcy Ludwika XIII, jego najstarszego syna, Ludwika XIV, zwanego Królem Słońce.

Francja pod panowaniem Ludwika XIII założyła swoją pierwszą kolonię w Afryce. W 1638 roku opanowano Senegal, położony na zachodnim wybrzeżu tego kontynentu.

Anna Austriaczka, jedyna żona Ludwika XIII

Śmierć[edytuj | edytuj kod]

5 grudnia 1642 zmarł najważniejszy współpracownik króla, kardynał Richelieu[7]. Jego następcą na funkcji pierwszego ministra został kardynał Mazarini. Król zmarł kilka miesięcy później, 14 maja 1643 roku na zapalenie jelit[8]. Miał zaledwie 42 lata. Korona przypadła 5-letniemu Delfinowi Ludwikowi – regentką została Anna Austriaczka.

Rodzina[edytuj | edytuj kod]

Małżeństwo Ludwika z Anną Austriaczką nie było szczęśliwe. Przeplatały się w nim okresy lepszych i gorszych stosunków między małżonkami. W pierwszym „dobrym” okresie w latach 1619-1622 Anna kilkukrotnie poroniła. Poronienia zdarzały się też później i z czasem wszyscy byli pewni, że tron po Ludwiku obejmie jego młodszy brat – Gaston, książę Orleanu. Gaston był dobrego zdrowia (odziedziczył to po ojcu, Henryku IV), choć jednocześnie nie grzeszył inteligencją i był typem awanturnika. Skandalem w rodzinie królewskiej zakończyła się wizyta na dworze paryskim angielskiego posła i faworyta króla Karola I Stuarta, księcia Buckingham. Powszechnie posądzano królową o romans z angielskim politykiem. Król musiał pospiesznie oddalić go z dworu[9]. Dopiero w roku 1638 Anna urodziła następcę tronu, nadspodziewanie zdrowego Ludwika, który otrzymał tytuł Delfina. Dwa lata później królowa powiła drugiego syna, Filipa, księcia Orleanu.

Wywód przodków[edytuj | edytuj kod]

Prapradziadkowie

Franciszek de Burbon-Vendôme
(1470-1495)
∞1487
Maria Luksemburska
(1472-1547)

René d’Alençon
(1454-1492)
∞1488
Małgorzata Lotaryńska
(1463–1521)

król Nawarry
Jan III d’Albret
(1469-1516)
∞1484
Katarzyna de Foix
(1468-1518)

Karol Orleański
(1459-1496)
∞1488
Ludwika Sabaudzka
(1476-1531)

Giovanni dalle Bande Nere
(1498-1526)
∞1516
Maria Salviati
(1499-1543)

Pedro Álvarez de Toledo
(1484-1553)
∞1514
Maria Osorio y Pimentel

król Kastylii
Filip I Piękny
(1478-1506)
∞1496
królowa Hiszpanii
Joanna Szalona
(1479-1555)

król Czech
Władysław II Jagiellończyk
(1456-1516)
∞1502
Anna de Foix-Candale
(1484-1506)

Pradziadkowie

Karol IV de Burbon-Vendôme
(1489 – 1537)
∞1513
Franciszka d’Alençon
(1490-1550)

król Nawarry
Henryk II d’Albret
(1503-1555)
∞1526
Małgorzata d’Angoulême
(1492-1549)

Cosimo de' Medici
(1519-1574)
∞1539
Eleonora di Toledo
(1522–1562)

cesarz rzymski
Ferdynand I Habsburg
(1503-1564)
∞1521
Anna Jagiellonka
(1503-1547)

Dziadkowie

król Nawarry
Antoni de Burbon-Vendôme
(1518-1562)
∞1548
Joanna III d’Albret
(1528-1572)

Franciszek de' Medici
(1541-1587)
∞1565
Joanna Habsburg
(1547–1578)

Rodzice

król Francji
Henryk IV Burbon
(1553-1610)
∞1600
Maria Medycejska
(1575-1642)

Ludwik XIII Burbon (1601-1643), król Francji

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Jan Baszkiewicz: Historia Francji. Wrocław: Ossolineum, 2001. ISBN 83-04-04397-1.
  2. Maria pochodziła z mieszczańskiego rodu Medyceuszy, którzy wprawdzie nosili tytuł książęcy, ale we Francji byli traktowani wciąż jak bankierzy. Tym bardziej, że Henryk IV ożenił się z Marią dla jej posagu.
  3. 3,0 3,1 3,2 Tomasz Serwatka: Poczet Władców Francji. Londyn: Puls Publications LTD, 1996. ISBN 1 85917 052 8.
  4. Louis Cromption: Homosexuality and Civilization. Londyn: 1991.
  5. Maria przebywała odtąd w areszcie domowym, na zamku w Blois.
  6. Był to tak zwany „dzień oszukanych” (journée des dupes).
  7. Król podobno nawet nie pojawił się na nabożeństwie za duszę zmarłego kardynała.
  8. Ludwik zmarł dokładnie 33 lata później, tego samego miesiąca, dnia i o tej samej porze (wczesne popołudnie), co jego ojciec.
  9. To właśnie na te lata przypada akcja Trzech Muszkieterów opisana barwnie przez Aleksandra Dumasa.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]


Poprzednik
Franciszek de Valois
Arms of the Dauphin of France.svg Delfin Francji
1601-1610
Arms of the Dauphin of France.svg Następca
Ludwik Burbon
Poprzednik
Henryk IV
Grand Royal Coat of Arms of France.svg Król Francji
1610-1643
Grand Royal Coat of Arms of France.svg Następca
Ludwik XIV
Poprzednik
Henryk IV
Escudo de Navarra (oficial).svg Król Nawarry
1610-1643
Escudo de Navarra (oficial).svg Następca
Ludwik XIV
Poprzednik
Henryk IV
Głowa rodu Bourbon
1610-1643
Następca
Ludwik XIV