Witamina B3

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Nikotynamid)
Skocz do: nawigacja, szukaj
Niacyna
Niacyna Niacyna
Nazewnictwo
Ogólne informacje
Wzór sumaryczny C6H5NO2
Inne wzory C6NH5O2
Masa molowa 123,109 g/mol
Wygląd białe przezroczyste kryształy
Identyfikacja
Numer CAS 59-67-6
PubChem 938[2]
DrugBank DB00627[3]
Jeżeli nie podano inaczej, dane dotyczą
stanu standardowego (25 °C, 1000 hPa)
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wzór strukturalny amidu kwasu nikotynowego

Witamina B3 (witamina PP; ATC: A 11 HA 01, C 10 AD 02) – wspólna nazwa na określenie dwóch związków: kwasu nikotynowego (niacyny, czyli kwasu 3-pirydylokarboksylowego, pochodnej pirydyny) i amidu kwasu nikotynowego (nikotynamidu). Niacyna jest znana również jako czynnik przeciwpelagryczny, stąd niekiedy nazywa się ją również witaminą PP. Może być ona, w przeciwieństwie do innych witamin z grupy B, produkowana w organizmie z podstawowego aminokwasu, tryptofanu. Są to jednak niewielkie ilości i jej najważniejszym źródłem powinno być pożywienie. Należy również pamiętać, że tryptofan należy do aminokwasów egzogennych, czyli takich, które nie mogą być syntetyzowane w organizmie, lecz muszą zostać dostarczone w pożywieniu.

Rola w organizmie[edytuj | edytuj kod]

Współdziała w syntezie i rozkładzie węglowodanów, kwasów tłuszczowych i aminokwasów, w przemianach metabolicznych mających na celu uwalnianie energii, uczestniczy w tworzeniu czerwonych ciałek krwi, hamuje toksyczne działanie związków chemicznych i leków, reguluje poziom cholesterolu we krwi, rozszerza naczynia krwionośne, oddziałuje korzystnie na system nerwowy i stan psychiczny, poprawia ukrwienie skóry i kondycję włosów.

Zapotrzebowanie dietetyczne[edytuj | edytuj kod]

Zalecane dzienne zapotrzebowanie niacyny to 2-12 mg/dzień dla dzieci, 14 mg/dzień dla kobiet, 16 mg/dzień dla mężczyzn oraz 17-18 mg/dzień dla kobiet w ciąży czy też karmiących. Górnym limitem dla dorosłych kobiet i mężczyzn jest 35 mg/dzień. Wartości te oparto na występowaniu mrowienia / zaczerwienienia skóry (flushing) jako krytycznym działaniu ubocznym[4][5].

Generalnie, poziom niacyny jest testowany poprzez badanie moczu[6], testy te są uznawane jako bardziej dokładne niż testy krwi[7].

Przyczyny niedoboru[edytuj | edytuj kod]

Na szerszą skalę, niedobór niacyny czasami występuje w rozwijających się krajach, gdzie głównymi czynnikami powodującymi niedobór są niedożywienie / dieta zawierająca małą ilość niacyny/tryptofanu, oraz alkoholizm[8]. Także, zdarza się w rejonach gdzie podstawowym pożywieniem jest kukurydza przygotowywana bez procesu nixtamalizacji. Regiony które tradycyjnie poddają kukurydzę nixtamizacji nie mają przypadków niedoboru niacyny.

Do przyczyn niedoboru należą także:

  • Długotrwałe stosowanie leków przeciwgruźliczych[4]izoniazydów – które są analogami strukturalnymi niacyny;
  • Choroba Hartnupów – zaburzenie wchłaniania jelitowego i nerkowego tryptofanu;
  • Upośledzone wchłanianie z przewodu pokarmowego;
  • Zwiększone zapotrzebowanie na witaminę spowodowane zwiększeniem ilości procesów energetycznych (np. wskutek spożywania dużej ilości cukru);
  • Nadmierne zużycie tryptofanu do produkcji serotoniny, co ma miejsce w wypadku nowotworu zwanego rakowiakiem[9].

Skutki niedoboru[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: pelagra.

Małe niedobory niacyny mogą powodować zwolnienie metabolizmu, przez co zmniejszenie tolerancji na zimno.

Duże niedobory niacyny powodują chorobę pelagrę. Charakterystyczne objawy to tzw. "zespół 4d" (dermatitis – zapalenie skóry, diarrhoea – biegunka, dementia – otępienie, death - śmierć). Ponadto mogą występować objawy jak: hiperpigmentacja, zgrubienie skóry, zapalenie jamy ustnej, zapalenie języka, zespół krowiego języka, zaburzenia układu pokarmowego, oraz jeżeli choroba jest nie leczona - śmierć[10]. Mogą też występować następujące objawy psychiatryczne: poirytowanie, słaba koncentracja, amnezja, majaczenie, lęki, zmęczenie, apatia, nadmierna aktywność, oraz depresja[10]. Badania wykazały, iż u pacjentów chorych na alkoholową pelagrę, niedobór niacyny może być czynnikiem wpływającym na szybkość postępu, oraz stan objawów.

Przy chorobie Hartnupów dodatkowe objawy to czerwona / łuskowata wysypka, oraz zwiększona wrażliwość skóry na światło słoneczne.

Skutki nadmiaru[edytuj | edytuj kod]

Farmakologiczne dozy niacyny (1,5 - 6 g dziennie) mają dermatologiczne skutki uboczne, np: zaczerwienienie, swędzenie, suchość skóry, wysypka - włączając wyprysk, oraz acanthosis nigricans. Także są notowane problemy układu pokarmowego, jak niestrawność, nudności, oraz ostra niewydolność wątroby. Także może wystąpić hiperglikemia, oraz zaburzenia rytmu serca[11].

Zaczerwienienie skóry zazwyczaj trwa około 15 do 30 minut, czasami występuje razem ze swędzeniem - często bolesnym, głównie w miejscach zakrytych odzieżą. Prostaglandyny są mediatorami tych objawów, dlatego też użycie 300 mg aspiryny pół godziny przed braniem niacyny powoduje zmniejszenie tych objawów. Alternatywnie, jedna tabletka dziennie ibuprofenu może złagodzić te objawy. Także, zaleca się branie niacyny przy posiłkach. Zazwyczaj po kilku tygodniach brania niacyny, u większości osób objawy te przestają występować[12]. Niacyna o spowolnionym uwalnianiu także ma słabsze efekty uboczne[13][14]. Według jednych z ostatnich badań, występowanie zaczerwienienia oraz swędzenia było dużo mniejsze przy użyciu niacyny o spowolnionym uwalnianiu[15]. Jednakże dawki ponad 2 g na dzień mogą powodować uszkodzenie wątroby, szczególnie przy użyciu niacyny o spowolnionym działaniu[11]. Zazwyczaj uważa się, że zaczerwienienie ma związek z histaminą, jednakże wykazano iż histamina nie ma związku z tymi objawami[16]. Prostaglandyny są podstawowym, a serotonina drugorzednym powodem tych objawów[16].

W badaniach laboratoryjnych wykazano, iż niacyna w dawkach używanych do obniżania cholesterolu może powodować wady wrodzone u testowanych zwierząt. Sugeruje to, że niacyna może mieć zły wpływ na rozwój płodu u ciężarnych kobiet[11].

Także skutkiem ubocznym dużych dawek niacyny może być hiperurykemia, a przez to pogarszająca się dna moczanowa[17].

Pomimo tego, iż niacyna w większych dawkach zwiększa zawartość glukozy we osoczu, przez co pogarszając cukrzyce[11], ostatnie badania wykazały, że wpływ niacyny na poziom cukru w osoczu nie był większy niż 5-10%[18]. Pacjenci chorzy na cukrzycę, którzy brali lekarstwa na cukrzycę, a także niacynę, nie mieli problemów z brakiem kontroli poziomu cukru. Dlatego też niacyna jest dalej zalecana dla chorych na cukrzycę jako jeden z leków regulujących cholesterol.

W bardzo wysokich dawkach, niacyna może mieć skutki śmiertelne[19]. Bardzo wysokie dawki niacyny mogą powodować zmiany w plamce żółtej, pogrubianie plamki żółtej oraz siatkówki, co prowadzi do pogorszenia i w konsekwencji utraty zdolności widzenia. Jednakże, te zmiany są odwracalne po odstawieniu niacyny[20].

Wpływ na regulacje cholesterolu[edytuj | edytuj kod]

Niacyna blokuje rozpad tłuszczów w tkance tłuszczowej. Tłuszcze te są potrzebne do wytwarzania lipoproteiny bardzo małej gęstości (VLDL) w wątrobie, która to lipoproteina jest prekursorem lipoproteiny niskiej gęstości (LDL) - złego cholesterolu. Ponieważ niacyna blokuje rozpad tłuszczów, powoduje to zmniejszenie poziomu wolnych kwasów tłuszczowych we krwi, oraz w konsekwencji, zmniejszenie wydzielania przez wątrobę VLDL oraz cholesterolu[21].

Poprzez zmniejszanie poziomu VLDL, niacyna także powoduje podwyższenie poziomu lipoproteiny wysokiej gęstości (HDL) - "dobrego" cholesterolu we krwi, dlatego też jest czasami przepisywana dla osób z niskim poziomem HDL, które są także w grupie wysokiego ryzyka zawału serca[22][23].

Wyniki badań ARBITER 6-HALTS, przedstawione przez American Heart Association w 2009 wskazują[24], że niacyna podawana razem ze statynami (dawka 2000 mg/dobę niacyny o spowolnionym uwalnianiu) jest bardziej efektywna od ezetymib w zmniejszaniu grubości ścian tętnicy szyjnej - wskaźnika zaawansowania miażdżycy[25].

Meta-analiza, 11 kontrolowanych badań klinicznych, przeprowadzona w 2009 roku wykazała, iż niacyna, użyta jako jedyny lek, lub też w kombinacji z innymi lekami, znacznie zmniejszyła ilość głównych incydentow chorób wieńcowych (zawałów, udarów mózgu), oraz rozwój miażdżycy[26].

Badania kliniczne z roku 2011, przeprowadzone przez National Heart, Lung, and Blood Institute (NHLBI) zostały przedwcześnie zatrzymane, ponieważ pacjenci wykazywali brak zmniejszenia incydentów chorób wieńcowych, przy czym zwiększyło się ryzyko udarów[27]. Pacjenci będący w grupie testowej mieli już wcześniej dobrze kontrolowany poziom LDL przez statyny. Celem tych badań była ewaluacja podwyższenia poziomu HDL przez niacynę o spowolnionym uwalnianiu (2000 mg/dzień), na incydenty chorób wieńcowych. W badaniach tych, niacyna nie miała pozytywnych efektów, natomiast podwyższała ryzyko udarów[28]. Efekty niacyny u pacjentów u których poziom LDL nie jest kontrolowany (jak w większości poprzednich badań nad niacyną) są dalej badane. Jednakże, wg tych badań, niacyna nie daje pozytywnych efektów poprzez podwyższanie poziomu HDL, u pacjentów którzy kontrolują poziom LDL statynami.

Heksanikotynian inozytolu[edytuj | edytuj kod]

Heksanikotynian inozytolu (HNI) jest często sprzedawany jako suplement diety zawierający niacynę. Jest to inozytol który został poddany estryfikacji z niacyną na wszystkich sześciu alkoholowych grupach inozytolu. HNI jest zazwyczaj sprzedawany jako niacyna nie powodująca zaczerwienienia/mrowienia (flushing) w dawkach 250, 500 oraz 1000 mg. Jednak reklamowanie oraz sprzedawanie HNI jako niacyny błędnie sugeruje, ze HNI jest aktywną formą niacyny. Badania nad właściwościami regulacji lipidów przez HNI są w najlepszym przypadku kontrowersyjne.

Badania kliniczne były przeprowadzane we wczesnych latach 60. (Dorner, Welsh), oraz w latach 70. (Ziliotto, Kruse, Agusti), dlatego też jest je trudno ocenić z perspektywy dzisiejszych standardów[29]. Niektóre badania stwierdzały pozytywne działanie HNI na redukcję kwasów tluszczowch[30], jednakże inne badania przeprowadzane w tym samym czasie nie potwierdzały tych wyników[31].

Najnowsze badania tłumaczą brak wpływu preparatów zawierających HNI na redukcję kwasów tłuszczowych faktem, iż HNI nie zawiera biologicznie przyswajalnej niacyny. Także najnowsze badania porównujące wyniki grupy biorącej przez trzy miesiące dawkę 1500 mg/dzień, do grupy kontrolnej (biorącej placebo) wykazały brak poprawy w poziomach cholesterolu, LDL, HDL oraz trójglicerydów[32].

Z wyżej wymienionych powodów, obecnie nie ma wystarczających dowodów aby polecać IHN do leczenia dyslipidemii aterogennej. Ponadto organizacje American Heart Association oraz National Cholesterol Education Program uważają, że tylko przepisywana niacyna może być używana do leczenia dyslipidemii aterogennej, i tylko pod kontrolą lekarską. Podawanym powodem jest fakt, że dawki niacyny o wartości 1500–3000 mg/dzień mogą potencjalnie mieć bardzo niebezpieczne efekty uboczne. Dlatego też powinno się przeprowadzać testy funkcji wątroby (enzymów), przy braniu terapeutycznych dawek niacyny, włączając fosfatazę alkaliczną (ALP), aminotransferazę asparaginianową (AST) oraz aminotransferazę alaninową (ALT).

Biosynteza oraz chemiczna synteza[edytuj | edytuj kod]

Biosynteza

Wątroba może syntetyzować niacynę z aminokwasu tryptofan. Synteza niacyny z tryptofanu zależy od enzymów które wymagają witaminy B6, ryboflawiny, a także enzymów zawierających żelazo. Średnio, 1 mg niacyny może być zsyntetyzowany z 60 mg spożytego tryptofanu. Jednakże, badania nad pelagrą w południowych stanach USA przeprowadzone na początku dwudziestego wieku wskazują, że diety dużej ilości ludzi chorych na pelagrę zawierały wystarczającą ilość tryptofanu aby zapobiec pelagrze, co podważa założenie że 60 mg spożytego tryptofanu jest równoważne 1 mg niacyny[33].

Niacyna jest chemicznie syntetyzowana używając 3-metylopirydyny jako prekursora; utleniając 3-metylopirydynę w obecności nadmanganianu potasu (KMnO4)[34].

Synthesis Niacin II.svg

Także można otrzymać niacynę z chinoliny utleniając ją w obecności nadmanganianu potasu, gdzie pośrednim produktem jest kwas chinolinowy[35]

Synthesis Niacin I.svg

Wpływ na receptory[edytuj | edytuj kod]

Poza wpływem na NAD oraz NADP, niacyna może mieć dodatkowo wpływ na aktywację receptorów. Receptor reagujący z niacyną jest receptorem GPCR nazwany HM74A[36]. Jest to wiązane do Gi alpha subunit[37].

Źródła witaminy[edytuj | edytuj kod]

Występuje powszechnie w produktach roślinnych i zwierzęcych, np. w mięsie, orzechach i ziarnach zbóż.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Niacyna została pierwszy raz opisana przez Hugo Weidela w 1873 roku, w jego opracowaniach z badań nad nikotyną[38]. Została ona wyodrębniona z wątroby przez Konrada Elvehjema, który zidentyfikował jej aktywny składnik, a następnie nazywał go "czynnikiem zapobiegającym pelagrze" oraz "czynnikiem zapobiegającym zespołowi krowiego języka"[39].

Kiedy biologiczne znaczenie kwasu nikotynowego zostało odkryte, postanowiono zmienic nazwe kwasu nikotynowego. Zmiana ta, miała na celu podkreślenie, że nie ma związku pomiędzy bogatą w niacyne żywnoscią a nikotyną, a także pomiedzy nikotyną a witaminami. W rezultacie tego angielska nazwa niacyny - niacin - została złożona z nicotinic acid + vitamin.

W 1951 roku, KJ Carpenter odkrył że niacyna w kukurydzy jest biologicznie niedostępna, i może byc uwolniona tylko w bardzo zasadowej wodzie z pH 11[40]. Proces ten jest zwany nixtamalizacją[41]. Zawartość niacyny w kukurydzy jest stosunkowo duża, co się potwierdza w obserwacjach tradycyjnych diet latynoamerykańskich (brak objawów pelagry w takich krajach jak Meksyk, Gwatemala, ...)[33]. Jest to spowodowane używaniem całych nasion oraz moczeniem kukurydzy w roztworach tlenku wapnia. Większość niacyny w kukurydzy (około 60%) znajduje się w zewnętrznej warstwie ziarna, która to warstwa zazwyczaj zostaje usuwana w procesie produkcji maki[42].

Niacyna jest też nazywana witaminą B3, ponieważ była odkryta jako trzecia witamina z grupy witamin B. Także, niacyna jest nazywana witaminą PP od pierwotnej anglo-jezycznej nazwy "Pellagra-Preventing factor".

Przypisy

  1. Witamina B3 (ang.). Karta charakterystyki produktu Sigma-Aldrich dla Stanów Zjednoczonych.
  2. Witamina B3 – podsumowanie (ang.). PubChem Public Chemical Database.
  3. Niacyna – karta leku (DB00627) (ang.). DrugBank.
  4. 4,0 4,1 Dzienne zapotrzebowanie. Instytut Paulinga - Oregon, Uniwersytet Stanowy. [dostęp 2011-07-19].
  5. Zawartość niacyny w rożnych produktach. Departament Rolnictwa USA. [dostęp 2011-07-19].
  6. Testowanie poziomu niacyny. National Academies Press, Dietary Reference Intakes Research Synthesis: Workshop Summary. [dostęp 2011-07-19].
  7. Jacob RA, Swendseid ME, McKee RW, Fu CS, Clemens RA: Testowanie poziomu niacyny. Departament Rolnictwa, USA; Biochemical markers for assessment of niacin status in young men: urinary and blood levels of niacin metabolites. [dostęp 2011-07-19].
  8. Stergios Pitsavas, Christina Andreou, Franzesca Bascialla, Vasilis P. Bozikas, Athanasios Karavatos. Pellagra Encephalopathy Following B-Complex Vitamin Treatment without Niacin. „International Journal of Psychiatry in Medicine”. 31 (1), s. 91–96, 2004. [dostęp 2011-09-01]. 
  9. Shah GM, Shah RG, Veillette H, Kirkland JB, Pasieka JL, Warner RR.: Biochemical assessment of niacin deficiency among carcinoid cancer patients. 2005-10. [dostęp 2011-09-01].
  10. 10,0 10,1 Ravi Prakash, Gandotra S, Singh LK, Das B, Lakra A. Rapid resolution of delusional parasitosis in pellagra with niacin augmentation therapy. „General Hospital Psychiatry”. 30 (6), s. 581–4, 2008. doi:10.1016/j.genhosppsych.2008.04.011. PMID 19061687. 
  11. 11,0 11,1 11,2 11,3 Keith Parker; Laurence Brunton; Goodman, Louis Sanford; Lazo, John S.; Gilman, Alfred: Goodman & Gilman's the pharmacological basis of therapeutics. New York: McGraw-Hill, 2006. ISBN 0071422803.
  12. Guidelines for Niacin Therapy For the Treatment of Elevated Lipoprotein a (Lpa). Rush University Medical Center, 15 sierpnia, 2002, Revised 27 lipca, 2005. [dostęp 2011-08-31].  Cytat: facial flushing is a common side effect of niacin therapy that usually subsides after several weeks of consistent niacin use
  13. Katzung, Bertram G.: Basic and clinical pharmacology. New York: McGraw-Hill Medical Publishing Division, 2006. ISBN 0071451536.
  14. P Barter. Options for therapeutic intervention: How effective are the different agents?. „European Heart Journal Supplements”. 8 (F), s. F47–F53, 2006. doi:10.1093/eurheartj/sul041. 
  15. Chapman MJ, Assmann G, Fruchart JC, Shepherd J, Sirtori C. Raising high-density lipoprotein cholesterol with reduction of cardiovascular risk: the role of nicotinic acid--a position paper developed by the European Consensus Panel on HDL-C. „Curr Med Res Opin”. 20 (8), s. 1253–68, 2004. doi:10.1185/030079904125004402. PMID 15324528. 
  16. 16,0 16,1 Papaliodis D, Boucher W, Kempuraj D, Michaelian M, Wolfberg A, House M, Theoharides TC. Niacin-induced "Flush" Involves Release of Prostaglandin D2 from Mast Cells and Serotonin from Platelets: Evidence from Human Cells in Vitro and an Animal Model. „J Pharmacol Exp Ther”. 327 (3), s. 665–72, December 2008. doi:10.1124/jpet.108.141333. PMID 18784348. 
  17. Capuzzi DM, Morgan JM, Brusco OA, Intenzo CM. Niacin dosing: relationship to benefits and adverse effects. „Curr Atheroscler Rep”. 2 (1), s. 64–71, 2000. doi:10.1007/s11883-000-0096-y. PMID 11122726. 
  18. Effect of Niacin on Lipid and Lipoprotein Levels and Glycemic Control in Patients With Diabetes and Peripheral Arterial Disease. 2000-09-13. [dostęp 2011-08-31].
  19. Mittal MK, Florin T, Perrone J, Delgado JH, Osterhoudt KC. Toxicity from the use of niacin to beat urine drug screening. „Ann Emerg Med”. 50 (5), s. 587–90, 2007. doi:10.1016/j.annemergmed.2007.01.014. PMID 17418450. 
  20. Gass JD. Nicotinic acid maculopathy. 1973. „Retina (Philadelphia, Pa.)”. 23 (6 Suppl), s. 500–10, 2003. PMID 15035390. 
  21. Katzung, Bertram G.: Basic and clinical pharmacology. New York: McGraw-Hill Medical Publishing Division, 2006. ISBN 0071451536.
  22. McGovern ME. Taking aim at HDL-C. Raising levels to reduce cardiovascular risk. „Postgrad Med”. 117 (4), s. 29–30, 33–5, 39 passim, 2005. PMID 15842130. 
  23. Canner PL, Berge KG, Wenger NK, et al.. Fifteen year mortality in Coronary Drug Project patients: long-term benefit with niacin. „J. Am. Coll. Cardiol.”. 8 (6), s. 1245–55, 1986. doi:10.1016/S0735-1097(86)80293-5. PMID 3782631. 
  24. AJ. Taylor, TC. Villines, EJ. Stanek, PJ. Devine i inni. Extended-release niacin or ezetimibe and carotid intima-media thickness. „N Engl J Med”. 361 (22), s. 2113-2122, 2009. doi:10.1056/NEJMoa0907569. PMID 19915217. 
  25. Natasha Singer: Study Raises Questions About Cholesterol Drug’s Benefit. 15 listopada, 2009. [dostęp 29 sierpnia, 2011].
  26. E Bruckert, J Labreuche, P Amarenco. Meta-analysis of the effect of nicotinic acid alone or in combination on cardiovascular events and atherosclerosis. „Atherosclerosis”. 210 (2), s. 353–61, 2010. doi:10.1016/j.atherosclerosis.2009.12.023. PMID 20079494. 
  27. NIH stops clinical trial on combination cholesterol treatment. 2011-05-26. [dostęp 2011-08-30].
  28. Scott Hensley: Boosting Good Cholesterol With Niacin Did Not Cut Heart Risks. 2011-05-26. [dostęp 2011-08-30].
  29. R Taheri: No-Flush Niacin for the Treatment of Hyperlipidemia. Medscape, 2003-01-15. [dostęp 2011-07-22].
  30. Kruse W, Kruse W, Raetzer H, Heuck CC, Oster P, Schellenberg B, Schlierf G. Nocturnal inhibition of lipolysis in man by nicotinic acid and derivatives. „European Journal of Clinical Pharmacology”. 16 (1), s. 11–15, 1979. doi:10.1007/BF00644960. PMID 499296. 
  31. Meyers CD, Carr MC, Park S, Brunzell JD. Varying cost and free nicotinic acid content in over-the-counter niacin preparations for dyslipidemia. „Annals of Internal Medicine”. 139 (12), s. 996–1002, 2003. PMID 14678919. 
  32. Benjó AM, Maranhão RC, Coimbra SR, Andrade AC, Favarato D, Molina MS, Brandizzi LI, da Luz PL. Accumulation of chylomicron remnants and impaired vascular reactivity occur in subjects with isolated low HDL cholesterol: effects of niacin treatment. „Atherosclerosis”. 187 (1), s. 116–122, 2006. doi:10.1016/j.atherosclerosis.2005.08.025. PMID 16458316. 
  33. 33,0 33,1 Niacyna / Interakcja ze składnikami odżywczymi. Instytut Paulinga - Oregon, Uniwersytet Stanowy. [dostęp 2011-07-19].
  34. Harold Hart, Leslie E. Craine, David J. Hart, Christopher M. Hadad: Organische Chemie. Wyd. 3. Weinheim: Wiley-VCH, 2007, s. 494. ISBN ISBN 978-3-527-31801-8. (niem.)
  35. Andrew Streitwieser, Clayton H. Heathcock, Edward M. Kosower: Organische Chemie. Wyd. 2. Weinheim: Wiley-VCH, 1994, s. 1227. ISBN ISBN 3-527-29005-2. (niem.)
  36. Y. Zhang, RJ. Schmidt, P. Foxworthy, R. Emkey i inni. Niacin mediates lipolysis in adipose tissue through its G-protein coupled receptor HM74A. „Biochem Biophys Res Commun”. 334 (2), s. 729-732, 2005. doi:10.1016/j.bbrc.2005.06.141. PMID 16018973. 
  37. Zellner C, Pullinger CR, Aouizerat BE, et al.. Variations in human HM74 (GPR109B) and HM74A (GPR109A) niacin receptors. „Hum. Mutat.”. 25 (1), s. 18-21, 2005. doi:10.1002/humu.20121. PMID 15580557 (ang.). 
  38. Hugo Hugo Weidel. Zur Kenntniss des Nicotins. „Justus Liebig's Annalen der Chemie und Pharmacie”. 165 (2), s. 330-349, 1873. doi:10.1002/jlac.18731650212 (niem.). 
  39. Elvehjem, Conrad A.; Madden, R.J.; Strongandd, F.M.. W. WOOLLEY 1938 The isolation and identification of the anti-blacktongue factor J. „J. Biol. Chem”. 123. s. 137 (ang.). 
  40. Laguna J, Carpenter KJ. Raw versus processed corn in niacin-deficient diets. „J. Nutr.”. 45 (1), s. 21-8, 1951. PMID 14880960 (ang.). [dostęp 2011-07]. 
  41. Witamina B3: Nixtamalizacja (ang.). Center Medyczny - Maryland, College Park, Uniwersytet Stanowy, 2002-01-04. [dostęp 2011-07-20].
  42. Diety oparte na kukurydzy: mineraly i witaminy (ang.). [dostęp 2011-07-23].

Star of life.svg Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.