Witaminy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Witaminy – grupa organicznych związków chemicznych o różnorodnej budowie, niezbędnych do prawidłowego funkcjonowania organizmu żywego. Mogą być pochodzenia naturalnego lub otrzymywane syntetycznie. Dla człowieka witaminy są egzogenne (ludzki organizm ich nie syntezuje), w związku z czym muszą być dostarczane z pokarmem (najczęściej w postaci prowitamin)[1]. Przeciwne działanie do witamin wykazują antywitaminy[1].

Brak określonej witaminy w organizmie to awitaminoza, niedobór – hipowitaminoza, zaś nadmiar – hiperwitaminoza[1].

Pierwsza odkryta witamina (B1) została wydzielona przez polskiego biochemika Kazimierza Funka w 1913 roku. Wprowadził on również nazwę tej grupy związków (łac. vita - 'życie' i amina - witamina B1 zawierała grupę aminową)[1].

Witaminy nie należą do typowych składników pokarmowych i pełnią jedynie funkcję regulacyjną.

Rola witamin w organizmie człowieka[edytuj | edytuj kod]

Nazwy i dobowe zapotrzebowanie[2] Rola w organizmie człowieka Skutki niedoboru Źródła w pożywieniu[3][4][5][6] Uwagi, dodatkowe informacje
Witaminy rozpuszczalne w tłuszczach
Witamina A
(retinol, akseroftol)
1 – 2 mg
Uczestniczy w procesie widzenia – przekształca się w retinal[4], wchodzący w skład rodopsyny (purpury wzrokowej)[3][6], która utrzymuje wrażliwość pręcików siatkówki oka na przyćmione światło[5]. Wpływa na właściwy wzrost i rozwój kości, wzmacnia żuchwę i zapobiega tworzeniu się krzywego zgryzu[6]. Odpowiada za prawidłowe funkcjonowanie nabłonka[5]: skóry, rogówki, przewodu pokarmowego i oddechowego[3] (chroni nabłonek przed zakażeniami ropnymi[5]). Stymuluje błony śluzowe do produkcji śluzu[6]. Jest ważnym przeciwutleniaczem[3]. Ślepota zmierzchowa (kurza ślepota)[3][4][6], wynikająca z zahamowania regeneracji rodopsyny[5]. Kseroftalmia (nadmierna suchość rogówki, prowadząca przy dużych niedoborach do ślepoty)[3]. Zaburzenia (lub zahamowanie[4][6]) wzrostu[3]. Rogowacenie i łuszczenie się naskórka[3][5][6]. Częste infekcje[6]. pełne mleko, ser, żółtko jaj, masło, tran, wątroba, warzywa i owoce bogate w karoteny (marchew, pomidory, papryka, dynia, brokuły) W organizmie syntezowana jest z β-karotenu[6]. Jest odporna na działanie wysokiej temperatury. Kontakt z żelazem i miedzią powoduje jej zanik[5].
Witamina D
(D2ergokalcyferol, D3cholekalcyferol)
0,01 – 0,02 mg
Jest związkiem wyjściowym w syntezie kalcytrioluhormonu wzmagającego wchłanianie jonów: wapnia[3][4][5][6], fosforu[3][6] i potasu[4] w jelicie. Warunkuje prawidłowy wzrost i mineralizację kości[4] i zębów[6] (reguluje odkładanie się wapnia i fosforu w kościach)[3][5]. Krzywica (u dzieci) i osteomalacja (u dorosłych)[3][4][5][6]. Wypadanie zębów, powiększenie stawów kolanowych, kostek i dłoni, osłabienie mięśni[6]. pełne mleko, żółtko jaj, masło, margaryna, oleje roślinne, tłuszcze zwierzęce, wątroba, grzyby, drożdże Powstaje w skórze[5] z pochodnej cholesterolu[6], która pod wpływem promieni UV[5][6] przekształca się w prowitaminę, a następnie w witaminę[6].
Witamina E
(tokoferol)
10 – 20 mg
Warunkuje prawidłową strukturę[3] i ochrania błony biologiczne[4]. Umożliwia syntezę niektórych lipidów[3], jest przeciwutleniaczem[3][4][5] (dla nienasyconych kwasów tłuszczowych[4][6] i witaminy A[6]). Wpływa na metabolizm mięśni[5]. Zapobiega chorobom układu krążenia, wpływa na krzepnięcie krwi[6]. Zaburzenia płodności, poronienia, paraliż mięśniowy[3]. Osłabiona praca i zanik mięśni (dystrofie), szybki rozpad erytrocytów[5]. Zwiększenie katabolizmu nienasyconych kwasów tłuszczowych (skutkującego zaburzeniem funkcjonowania błon komórkowych). Zaburzenia wzrostu, uszkodzenia nerwów[4]. Zwiędła skóra, przebarwienia skórne i plamy starcze, zmęczenie, ogólne osłabienie[6]. mleko, jaja, masło, oleje roślinne (słonecznikowy, sojowy), kiełki pszenicy, pieczywo razowe, orzechy, migdały, zielone warzywa liściaste (np. sałata) Witamina E to mieszanina trzech tokoferoli (pochodnych fenolu)[7]. Jest odporna na działanie czynników zewnętrznych. Kontakt z żelazem i miedzią powoduje jej zanik[5]. Nadmiar tłustego pożywienia zwiększa na nią zapotrzebowanie. Oleje roślinne tłoczone na zimno zawierają jej więcej, niż produkowane przemysłowo[6].
Witamina K
(filochinon)
0,05 – 1 mg
Poprzez uczestnictwo w syntezie protrombiny w wątrobie, warunkuje prawidłowy przebieg procesów krzepnięcia krwi[3][4][5][6]. Uczestniczy w metabolizmie układu kostnego[6]. Zaburzenia krzepnięcia krwi (wydłużony czas gojenia się ran)[3][4][5][6], krwawienia[3]. Zaburzenia pracy jelit[6]. wątroba, olej sojowy, zielone warzywa liściaste (np. kapusta, szpinak, sałata, kalafior), rośliny strączkowe, pomidory, truskawki Jest syntezowana przez bakterie jelitowe[4][5][6]. Żółć powoduje zwiększenie jej przyswajalności[5]. Nadmiar antybiotyków, środków przeciwbólowych i konserwantów niszczy ją[6].
Witaminy rozpuszczalne w wodzie
Witamina B1
(tiamina, aneuryna)
1,5 – 2 mg
Jej aktywna forma[4] jest koenzymem dekarboksylaz[5], biorących udział w oddychaniu komórkowym[3][6]. Wpływa na metabolizm węglowodanów[3][4], tłuszczów[3] i aminokwasów[4]. Warunkuje właściwe funkcjonowanie tkanki nerwowej[3][5][6], przewodu pokarmowego i układu krążenia[3]. Pomaga w koncentracji i zachowaniu optymizmu[6]. Zanik otoczki mielinowej w nerwach ruchowych[5], prowadzący do choroby beri-beri[3][4][5][6] (zaburzenia układu nerwowego i pokarmowego[4], drżenie i osłabienie mięśni[6], dystrofie mięśniowe, zapalenie i degeneracja stawów[3], bóle nóg[6], osłabienie i niewydolność serca[3][4], powiększenie prawej komory serca[4], niewydolność krążenia[6], brak łaknienia[3][6]). wieprzowina, wątroba, drożdże, pełne ziarna zbóż, płatki owsiane, orzechy, jarzyny Jest syntezowana przez bakterie jelitowe[5]. Ulega rozpadowi pod wpływem wysokiej[5][6] i niskiej temperatury. Niszczy ją także nikotyna, nadmiar cukrów oraz stres[6]. Jej niedobór występuje często u alkoholików[4][6].
Witamina B2
(ryboflawina)
1,7 – 3 mg
Stymuluje wzrost[3][6] i ogólną odporność organizmu[3]. Składnik koenzymów: FMN i FAD[3][4][5], uczestniczących w oddychaniu komórkowym[4][5][6]. Wpływa na metabolizm węglowodanów[3][6], aminokwasów[3] i tłuszczów[6]. Bierze udział w syntezie hemoglobiny[5]. Zapalenie skóry (łojotokowe)[3] i błon śluzowych[5]. Pękanie i zapalenie kącików ust (zajady)[3][4][5][6]. Zahamowanie wzrostu[3], obniżenie sprawności umysłowej[4], zawroty głowy[6]. Piekące i zaczerwienione oczy[6], zapalenie spojówek i rogówki[3], nadmierna wrażliwość na światło[6]. nabiał, jaja, ryby, mięso, wątroba, drożdże, pełne ziarna zbóż, zielone warzywa liściaste (np. sałata), grzyby Jest odporna na działanie wysokiej temperatury[5][6], ale ulega rozpadowi pod wpływem światła[5] (mleko w butelce, wystawione przez 3,5 h na działanie światła traci 70% witaminy B2)[6].
Witamina B3
(witamina PP, niacyna, kwas nikotynowy i nikotynamid)
20 – 25 mg
Składnik układu koenzymów NAD+/NADH, NADP+/NADPH przenoszących wodór i elektrony w procesie oddychania komórkowego[3][4][5]. Utrzymuje we właściwym stanie nabłonek skóry i przewodu pokarmowego oraz układ nerwowy[3]. Obniża poziom cholesterolu we krwi, rozszerza naczynia krwionośne, a także pomaga spalać węglowodany, tłuszcze i białka[6]. Pelagra[3][4][5][6] (zaczerwienienie, pękanie, łuszczenie się[3] oraz stany zapalne skóry[4][5][6], biegunka[3][4][5], osłabienie mięśni i ogólne zmęczenie[4][6]), język truskawkowy[3], zaburzenia psychiczne[4], w skrajnych przypadkach paraliż kończyn[3], otępienie[3][5]. mleko, ser, jaja, mięso, drób, wątroba, ryby, drożdże, pełne ziarna zbóż, świeże jarzyny, zielone warzywa liściaste, ziemniaki, piwo Jest syntezowana przez bakterie jelitowe. Jest odporna na działanie wysokiej temperatury[5]. Nadmiar spożywanych cukrów powoduje jej zanik[6].
Witamina B5
(kwas pantotenowy)
3 – 10 mg
Składnik koenzymu A, biorącego udział w metabolizmie węglowodanów, tłuszczów i białek[3][4][5] oraz w przenoszeniu energii. Utrzymuje w prawidłowym stanie tkankę nerwową i skórę[3]. Łagodzi stany zapalne. Bierze udział w syntezie kortykosteroidów. Poprawia wzrost i pigmentację włosów. Zapobiega przedwczesnemu starzeniu się i powstawaniu zmarszczek[6]. Zahamowanie wzrostu, uszkodzenie nadnerczy, zaburzenia czucia[3], przedwczesne siwienie[3][6], pieczenie stóp[5], sztywność stawów, trudności z nauką[6], ogólne zmęczenie, zaburzenia snu[3][5]. żółtko jaj, mięso, wątroba, drożdże, orzeszki ziemne, pełne ziarna zbóż, brokuły, rośliny strączkowe (np. soja), mleczko pszczele Jest syntezowana przez mikroorganizmy żwacza przeżuwaczy[5]. Jej niedobór występuje bardzo rzadko[4], głównie u osób odżywiających się zazwyczaj potrawami gotowanymi, konserwami, frytkami, pizzą, makaronem, oraz nadużywających cukry[6].
Witamina B6
(pirydoksyna, adermina)
2 – 3 mg
Bierze udział w krwiotworzeniu[5]. Jest niezbędna do syntezy porfiryn (np. cytochromów, hemu)[3], przeciwciał i erytrocytów. Stymuluje zaopatrywanie komórek nerwowych w glukozę[6]. Jej aktywna pochodna (fosforan pirydoksalu) jest koenzymem w metabolizmie aminokwasów[3][4][6]. Stany zapalne skóry[3][4], zmiany w układzie nerwowym[3][5] (objawy padaczkowe u dzieci[3], drgawki[4]), zmiany w czerwonym szpiku kostnym[5] (objawy anemii u dorosłych[3]). Zaburzenia czynności układu pokarmowego[4], utrata blasku skóry. Ogólne zmęczenie, stany depresji i lęku, rozdrażnienie[6]. jaja, mięso, wątroba, drożdże, orzechy, pełne ziarna zbóż, musli, rośliny strączkowe (np. soja, fasola), zielone warzywa liściaste, banany Witamina B6 to mieszanina trzech związków: pirydoksolu, pirydoksalu i pirydoksaminy[8]. Diety odchudzające i tabletki antykoncepcyjne często wywołują jej znaczne niedobory[6]
Witamina B7
(witamina H, biotyna)
0,015 – 0,3 mg
Grupa prostetyczna enzymów uczestniczących w glukoneogenezie[5] oraz syntezie kwasów tłuszczowych[3], glikogenu, hormonów i cholesterolu. Wpływa na właściwy stan włosów, kości[6] i skóry (chroni ją przed łojotokiem)[3]. Zmiany skórne (rumień, łuszczenie się skóry)[3][5], wypadanie włosów[3][5][6]. Wzmożona czynność gruczołów łojowych, rozdwajanie paznokci. Podwyższony poziom cholesterolu we krwi[6]. Bóle mięśni[3]. żółtko jaj, wątroba, drożdże, otręby, soja, groch, pomidory, czekolada Jest syntezowana przez bakterie jelitowe[4][5][6].
Witamina B11
(witamina B9, witamina M, witamina Bc, kwas foliowy, folacyna)
0,3 – 0,4 mg
Uczestniczy w przenoszeniu i metabolizmie reszty jednowęglowej oraz w syntezie choliny[3], puryn[5] i niektórych aminokwasów[3]. Jest niezbędnym koenzymem w procesie krwiotworzenia w szpiku kostnym[3][4]. Jest niezbędna do produkcji endorfin. Odpowiada za prawidłowy rozwój układu nerwowego rozwijającego się płodu. Warunkuje efektywną pracę układu odpornościowego[6] Anemia[3][4][5][6] wraz z zapaleniem języka. Uszkodzenia przewodu pokarmowego[3] i zaburzenia w procesie trawienia[6] (osłabione wchłanianie pokarmu w jelicie, biegunka)[3]. Nieprawidłowy rozwój łożyska[5] i wady wrodzone płodu[3][5][4][6], poronienia[6]. Zwiększone ryzyko chorób sercowo-naczyniowych[4]. żółtko jaj, wątroba, drożdże, zielone warzywa liściaste (np. brukselka, szpinak) marchew, dynia, morele, sok pomarańczowy Jest syntezowana przez bakterie jelitowe[5][6]. Występuje prawie wyłącznie w połączeniu z witaminą B12. Około 30% osób z zaburzeniami psychicznymi ma obniżone jej stężenie[6]. Jej niedobór występuje także u alkoholików, palaczy i kobiet ciężarnych[4].
Witamina B12
(kobalamina, cyjanokobalamina)
Jest niezbędna w procesie krwiotworzenia w szpiku kostnym[3][5][6]. Bierze udział w utlenianiu kwasów organicznych w komórce[3]. Jest niezbędna w syntezie kwasów nukleinowych[3][5], węglowodanów[6], a także niektórych lipidów i białek[5][6]. Anemia złośliwa[3][4][5][6], trwałe uszkodzenia układu nerwowego[3][5] (np. stwardnienie rozsiane[6]). mleko, żółtko jaj, mięso, wątroba, nerki, ryby, ostrygi, kiełki Jest syntezowana przez bakterie jelitowe[5][6] oraz wydzielana przez błonę śluzową żołądka[6]. Nie występuje w roślinach[5]. 92% wegetarian cierpi na jej brak. Cukry uszkadzają florę jelitową i utrudniają jej wchłanianie[6].
Witamina C
(kwas askorbinowy)
60 – 100 mg
Jest przeciwutleniaczem[3][4]. Ułatwia asymilację żelaza[3][5][6], wpływa na syntezę kortykosteroidów[3][4] oraz niektórych neuroprzekaźników[4]. Utrzymuje prawidłowy stan tkanki łącznej[3], wzmacnia dziąsła i zęby, zabija bakterie wywołujące próchnicę zębów[6]. Jest niezbędna w syntezie kolagenu. Wzmacnia odporność organizmu na infekcje[4][5][6]. Stabilizuje psychikę[6]. Szkorbut[3][4][5][6] (krwawienie i owrzodzenie dziąseł, wypadanie zębów)[3], kruchość i pękanie naczyń krwionośnych[3][6][4], osłabienie odporności organizmu[3][6], obrzmiałe i bolesne stawy[3], nieprawidłowe zrastanie się kości, powolne gojenia się ran[4]. zielone warzywa liściaste, natka pietruszki, kapusta (zwłaszcza kiszona), pomidory, papryka, cytrusy, kiwi, czarna porzeczka, czarny bez, dzika róża, truskawki Jest bardzo nietrwała, łatwo ulega rozpadowi pod wpływem tlenu i wysokiej temperatury[5]. Na jej niedobór często cierpią palacze, stąd charakterystyczne na ich skórze liczne drobne zmarszczki[6].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Wikiquote-logo.svg
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
o witaminie

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Podręczny słownik chemiczny, s. 451
  2. Z powodu dużych rozbieżności w źródłach na temat dobowego zapotrzebowania dla niektórych witamin, w tabeli podano przedział z kilku źródeł.
  3. 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 3,10 3,11 3,12 3,13 3,14 3,15 3,16 3,17 3,18 3,19 3,20 3,21 3,22 3,23 3,24 3,25 3,26 3,27 3,28 3,29 3,30 3,31 3,32 3,33 3,34 3,35 3,36 3,37 3,38 3,39 3,40 3,41 3,42 3,43 3,44 3,45 3,46 3,47 3,48 3,49 3,50 3,51 3,52 3,53 3,54 3,55 3,56 3,57 3,58 3,59 3,60 3,61 3,62 3,63 3,64 3,65 3,66 3,67 3,68 3,69 3,70 3,71 3,72 3,73 3,74 3,75 3,76 3,77 3,78 3,79 3,80 3,81 Tablice biologiczne, s. 30-31
  4. 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 4,11 4,12 4,13 4,14 4,15 4,16 4,17 4,18 4,19 4,20 4,21 4,22 4,23 4,24 4,25 4,26 4,27 4,28 4,29 4,30 4,31 4,32 4,33 4,34 4,35 4,36 4,37 4,38 4,39 4,40 4,41 4,42 4,43 4,44 4,45 4,46 4,47 4,48 4,49 4,50 4,51 4,52 Biologia MULTICO, s. 889
  5. 5,00 5,01 5,02 5,03 5,04 5,05 5,06 5,07 5,08 5,09 5,10 5,11 5,12 5,13 5,14 5,15 5,16 5,17 5,18 5,19 5,20 5,21 5,22 5,23 5,24 5,25 5,26 5,27 5,28 5,29 5,30 5,31 5,32 5,33 5,34 5,35 5,36 5,37 5,38 5,39 5,40 5,41 5,42 5,43 5,44 5,45 5,46 5,47 5,48 5,49 5,50 5,51 5,52 5,53 5,54 5,55 5,56 5,57 5,58 5,59 5,60 5,61 5,62 5,63 5,64 5,65 Barbara Bukała, s. 149-150
  6. 6,00 6,01 6,02 6,03 6,04 6,05 6,06 6,07 6,08 6,09 6,10 6,11 6,12 6,13 6,14 6,15 6,16 6,17 6,18 6,19 6,20 6,21 6,22 6,23 6,24 6,25 6,26 6,27 6,28 6,29 6,30 6,31 6,32 6,33 6,34 6,35 6,36 6,37 6,38 6,39 6,40 6,41 6,42 6,43 6,44 6,45 6,46 6,47 6,48 6,49 6,50 6,51 6,52 6,53 6,54 6,55 6,56 6,57 6,58 6,59 6,60 6,61 6,62 6,63 6,64 6,65 6,66 6,67 6,68 6,69 6,70 6,71 6,72 6,73 6,74 6,75 6,76 6,77 6,78 6,79 6,80 6,81 6,82 6,83 6,84 6,85 6,86 6,87 6,88 Vademecum, s. 219-221
  7. Podręczny słownik chemiczny, s. 449
  8. Podręczny słownik chemiczny, s. 447

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Podręczny słownik chemiczny. Romuald Hassa, Janusz Mrzigod, Janusz Nowakowski (redaktorzy). Wyd. I. Katowice: Videograf II, 2004. ISBN 8371832400.
  • Tablice biologiczne. Witold Mizerski (red.). Wyd. IV. Warszawa: Wydawnictwo Adamantan, 2004. ISBN 83-7350-059-6.
  • Biologia. Czesław Jura, Jacek Godula (redaktorzy). Wyd. VII (przekład). Warszawa: MULTICO Oficyna Wydawnicza, 2007. ISBN 978-83-7073-412-1.
  • Barbara Bukała: BIOLOGIA - Fizjologia zwierząt z elementami fizjologii człowieka. Kraków: Wydawnictwo Szkolne OMEGA, 2005. ISBN 83-7267-192-3.
  • BIOLOGIA, Vademecum maturalne 2011. Monika Balcerowicz (red.). Gdynia: Operon, 2010. ISBN 978-83-7680-166-7.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Star of life.svg Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.