Polskie przekłady Biblii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Karta z Psałterza floriańskiego (XIV wiek)
Karta z katolickiej Biblii Królowej Zofii (1455)
Strona dedykacyjna protestanckiej Biblii brzeskiej (1563)
Strona tytułowa katolickiej Biblii Jakuba Wujka (1599)
Strona tytułowa protestanckiej Biblii gdańskiej (1632)
Jedna ze stron współczesnego wydania protestanckiej Biblii gdańskiej (1959)

Polskie przekłady Biblii, podobnie jak w innych krajach z kręgu chrześcijaństwa, były jedną z najważniejszych dziedzin piśmiennictwa.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Biblia polska w średniowieczu[edytuj | edytuj kod]

Polskie przekłady całej Biblii pojawiły się stosunkowo późno i do naszych czasów nie dochował się żaden z rękopisów tłumaczenia całości Biblii czy Nowego Testamentu. Ślady istnienia polskich przekładów znajduje się jednak już w XIII wieku - należy do nich m.in. przekaz o Psałterzu z 1280 roku, przetłumaczonym dla królowej Kingi, który jednak nie zachował się do naszych czasów. Tekst tego Psałterza przez dwa i pół wieku krążył w licznych odpisach, będąc stale dostosowywany do użytku praktycznego i poprawiany. Znanych jest kilka jego odpisów: Psałterz królowej Jadwigi zwany też Psałterzem floriańskim (z ok. 1395-1405); Psałterz puławski z 2 połowy XV wieku oraz Psałterz krakowski, zwany także Psałterzem Wietora z 1470 roku, wydrukowany później dwukrotnie w Krakowie u Hieronima Wietora w roku 1532 i 1535. Fragmenty przetłumaczonych na język polski bądź sparafrazowanych psalmów odnajdujemy także w: Karcie Świdzińskiego; Modlitwach Wacława czy Wigiliach za umarłe ludzie.

Zachowało się wiele fragmentów sugerujących, że przynajmniej Ewangelie musiały być tłumaczone na język polski, przynajmniej w XV wieku, co odkrył prof. Brückner. Tezę taką potwierdza tzw. Ewangeliarz ze zbiorów Biblioteki Ordynacji Zamoyskich w Warszawie; Ewangeliarz Jana Sandeckiego (zwanego także Maleckim) wydany drukiem prawdopodobnie w latach 1526-1527; Rozmyślania przemyskie z przełomu XV i XVI wieku, których rękopis zawiera niemal całą Ewangelię św. Mateusza, zestawioną z innymi Ewangeliami, przynosząc obszerną część przekładu Nowego Testamentu pochodzącego z okresu średniowiecza. Na wczesne tłumaczenie fragmentów Nowego Testamentu wskazują również m.in.: cytaty w Kazaniach świętokrzyskich i Kazaniach gnieźnieńskich oraz modlitwy (np. Ojcze nasz) w Modlitwach Wacława. Jan Janów wysunął tezę o istnieniu przynajmniej dwóch średniowiecznych tłumaczeń Ewangelii, z których żaden nie przetrwał do czasów obecnych. Jednak obecnie znamy tylko: urywek Ewangelii św. Łukasza (1,45-51) oraz fragment Ewangelii św. Mateusza (rozdz. 25) z ok. 1450 r. Dodać tutaj należy, że na ślady istnienia średniowiecznego przekładu Nowego Testamentu wskazuje również tzw. Nowy Testament Scharffenberga wydany dwukrotnie w Krakowskiej Oficynie Scharffenberga w 1556 i 1558 r., w którego tekście widać wpływy jeszcze średniowiecznego anonimowego tłumacza.

Stanisław Sarnicki h. Ślepowron (1532-1595) powiada, że w Polsce, w dawnych czasach Biblia znajdowała się tylko w trzech miejscach: u króla, u arcybiskupa i w domu Ostrorogów. Jedyny znany obecnie rękopis prawdopodobnie całej Biblii pochodzący z II połowie XV wieku nosi nazwę Biblii Królowej Zofii lub Biblii Szaroszpatackiej. Znane są ponadto inne fragmenty tłumaczeń Biblii na język polski, do których zaliczyć należy: fragment Księgi Rodzaju, Przekład Księgi Wyjścia i Księgi Kapłańskiej oraz tzw. Harmonię ewangeliczną.

Przekłady pełne[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze w historii przekłady całości Biblii (Starego i Nowego Testamentu) na język polski pojawiają się w okresie reformacji. Były to bezpośrednie przekłady z języków oryginalnych: hebrajskiego, aramejskiego i greckiego. Są to: kalwińska Biblia brzeska (zwana też „Radziwiłłowską") z 1563 roku (jako pierwszy w historii przekład całości Biblii z języków oryginalnych), ariańska Biblia nieświeska 1570-1572 oraz luterańska i kalwińska Biblia gdańska (1632). Pierwsze pełne tłumaczenie z kręgów katolickich (oparte nie na oryginale, ale na łacińskim XV-wiecznym tłumaczeniu) to Biblia Leopolity zwana też Szarffenbergowską (1561).

Do niedawna w użyciu były najpopularniejsze przez wiele wieków katolicka Biblia ks. Wujka (całość wydana w 1599 r., Nowy Testament 1593, psalmy 1596) i protestancka Biblia gdańska.

Na przełomie XIX i XX wieku powstał nowy przekład Tory i większości pozostałych ksiąg Starego Testamentu, wydany na podstawie języków oryginalnych przez Izaaka Cylkowa. Przed Cylkowem w 1891 r. w Wiedniu nakładem A. Reicharda ukazało się tłumaczenie Biblii Hebrajskiej pt. Pismo Święte wszystko Starego Przymierza żydowskie i polskie.

Przekłady współczesne[edytuj | edytuj kod]

Katolickie przekłady Biblii dokonywane na podstawie języków oryginalnych zaczęły się pojawiać dopiero w drugiej połowie XX wieku. Pierwszym z nich była Biblia Tysiąclecia, tłumaczona pod kierunkiem benedyktynów z Tyńca, której pierwsze wydanie ukazało się w roku 1965.

W 1975 roku ukazał się nowy przekład Biblii, wydany przez Brytyjskie i Zagraniczne Towarzystwo Biblijne. Przekład ten, znany jako Biblia warszawska, jest do dzisiaj najpopularniejszą wersją Biblii w kręgach ewangelickich i ewangelicznych.

Także w 1975 roku ukazało się pełne wydanie Biblii poznańskiej.

W roku 1997 po raz pierwszy ukazała się Biblia warszawsko-praska, pełnego tłumaczenia wszystkich ksiąg z języków oryginalnych dokonał ks. bp Kazimierz Romaniuk.

W tłumaczeniu Biblii swoich sił próbowali też literaci, m.in. Artur Sandauer (przekład Księgi Rodzaju), Czesław Miłosz (m.in. Psalmy, Pieśń nad pieśniami, Księga Hioba) oraz Roman Brandstaetter (m.in. Księga Joba, Psalmy).

Obecnie trwają prace nad pierwszym w języku polskim, ekumenicznym przekładem Pisma Świętego: Biblią Ekumeniczną. Bierze w nich udział dwudziestu tłumaczy z siedmiu Kościołów, a konsultacje są prowadzone w sumie z jedenastoma Kościołami. W dniu 26 września 2001 roku (po sześcioletniej pracy) odbyła się uroczysta prezentacja całego Nowego Testamentu i Księgi Psalmów.

W roku 2008 wydane zostało nowe tłumaczenie - Biblia Paulistów - przygotowane przez Towarzystwo Świętego Pawła.

Ciekawostkami są adaptacje Nowego Testamentu na gwary i regionalne lub środowiskowe odmiany języka:

Rada Języka Polskiego poddaje tego typu adaptacje zdecydowanej krytyce. W komunikacie zwrócono uwagę na niezgodne z terminologią stosowaną w Kościele Katolickim użycie określenia „przekład", które zgodnie z zaleceniami Soboru Watykańskiego II przysługuje tylko przekładom z języków oryginalnych. Według RJP takie adaptacje grożą „prywatyzacją" Biblii dla określonego środowiska oraz godzą w jej sakralny i kulturotwórczy charakter[1].

W roku 2006 zostało ukończone przez rabina dr. Sachę Pecarica pierwsze powojenne żydowskie tłumaczenie Tory na język polski. Wydało je w 5 tomach wydawnictwo Pardes Lauder.

Ocena przekładów[edytuj | edytuj kod]

W 1999 Katolicka Agencja Informacyjna przeprowadziła wśród polskich biblistów ankietę, mającą ocenić polskie przekłady Biblii. W ramach ankiety respondenci wybrali przekłady:

Pełny ranking:[3]

Miejsce Przekład Łączna punktacja[a] Wierność[b] Staranność[c] Piękno języka Jasność[d] Użyteczność[e]
1. Biblia poznańska 12,63 2,40 2,61 2,47 2,62 2,53
2. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu – komentarze KUL[4] 11,97 2,70 2,67 2,07 2,21 2,32
3. Biblia Tysiąclecia 11,69 2,27 2,15 2,11 2,35 2,81
4. Przekłady biblijne Romana Brandstaettera 10,96 1,90 2,23 2,74 2,23 1,86
5. Nowy Testament w przekładzie Seweryna Kowalskiego 10,76 1,84 2,23 2,49 2,43 1,77
6. Nowy Testament w przekładzie Eugeniusza Dąbrowskiego (przekład z Wulgaty) 10,49 2,01 2,12 2,44 2,05 1,87
7. Biblia Jakuba Wujka 10,34 1,95 2,43 2,88 1,71 1,37
8. Synopsa czterech Ewangelii w przekładzie Michała Wojciechowskiego 9,88 2,48 2,17 1,58 1,83 1,82
9. Przekłady biblijne Czesława Miłosza 9,80 1,44 2,06 2,57 1,99 1,74
10. Biblia warszawska 9,60 2,18 2,03 1,87 2,02 1,50
11. Biblia warszawsko-praska 9,12 1,60 1,51 2,11 2,27 1,63
12. Nowy Testament, Współczesny Przekład 8,12 1,04 1,46 1,81 2,20 1,61

Charakterystyka przekładów[edytuj | edytuj kod]

Typ przekładu[edytuj | edytuj kod]

Można wyróżnić dwa podejścia tłumaczy wobec Biblii:

  • filologiczne – chęć jak największego oddania w języku polskim tekstu oryginalnego, nawet kosztem jego zrozumiałości. Jest to szczególnie cenne dla osób badających Biblię pod kątem filologicznym i historycznym.
  • komunikacyjne – celem tłumacza jest to, aby u czytelników wywołać taką samą reakcję (rozumienie i ocenę tekstu), jaką mieli czytelnicy Biblii w językach oryginalnych. Dosłowność tłumaczenia nie jest tu więc najważniejsza, liczy się przekazanie komunikatu.

Większość polskich przekładów spełnia (w mniejszym lub większym stopniu) funkcję komunikacyjną, jednak według niektórych opinii, tłumacze popadają w „grzech dosłowności", tłumacząc zbyt wiernie, a jednocześnie niezrozumiale[5].

Ze względu na wierność wobec oryginału wyróżnia się trzy podstawowe rodzaje przekładów:

  • dosłowny, według zasady formalnej równoważności – przekład odpowiada tekstowi oryginalnemu na poziomie poszczególnych słów, a także ich kolejności. W najbardziej ścisłej formie, dosłownie przekłada się nawet idiomy, choćby były niezrozumiałe w języku polskim. Przekłady dosłowne brzmią czasami niezbyt zrozumiale, wymagają dodatkowych przypisów i objaśnień. Spośród popularnych przekładów Biblii najbliższe dosłowności są Biblia gdańska oraz Biblia Ewangeliczna, Przekład dosłowny. Istnieją też przekłady specjalistyczne, których głównym celem jest dosłowność, np. Hebrajsko-polski Pięcioksiąg.
  • dynamiczny, według zasady ekwiwalencji dynamicznej – zgodność na poziomie całych zdań. Polskie przekłady mają najczęściej charakter dynamiczny. Różnią się jednak stopniem dynamizmu. Na przykład Biblia poznańska zachowuje dużą wierność oryginałowi, czego nie można powiedzieć o Biblii Tysiąclecia lub Biblii warszawsko-praskiej.
  • idiomatyczny i parafraza – zgodność na poziomie myśli i akapitów. Jedyny polski przekład, który jest w pełni parafrazą to Słowo Życia.

Ze względu na rodzaj odbiorców wyróżnić można dwa rodzaje przekładów:

  • popularne, przeznaczone dla przeciętnego czytelnika. Przekłady te najczęściej tłumaczono przyjmując podejście komunikacyjne. Odmianą przekładu popularnego jest przekład pastoralny, który ma służyć jak najszerszej liczbie wiernych. Cele pastoralne stawiali sobie m.in. tłumacze Biblii Paulistów.
  • specjalistyczne, służące m.in. egzegezie, wykorzystywane przez biblistów. Należą do nich przekłady dosłowne, a także synopsy.

Lista polskich przekładów Biblii[edytuj | edytuj kod]

Wymienione poniżej są przekłady co najmniej Nowego Testamentu.

Historyczne[edytuj | edytuj kod]

Katolickie[edytuj | edytuj kod]

Protestanckie[edytuj | edytuj kod]

Współczesne[edytuj | edytuj kod]

Katolickie[edytuj | edytuj kod]

Protestanckie[edytuj | edytuj kod]

Inne[edytuj | edytuj kod]

Lista przekładów częściowych[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też: Polskie przekłady Psalmów.

  • Pięcioksiąg Mojżesza dla Żydów-Polaków (Chamiszach Chumsze Torah); tłomaczył z Hebrejskiego i objaśnił komentarzem Daniel Neufeld; Warszawa (1863) – w tej edycji t. I: Księga Rodzaju (1863) oraz t. II: Księga Wyjścia (1863) – tłumaczenie dla społeczności żydowskiej
  • Przysłowia Salomona, tłum. Izaak Kramsztyk. Warszawa (1878)
  • Przysłowia Salomona wierszem z hebrajskiego, tłum. Numa (Joachim) Hirstein, Warszawa (1895) – tłumaczenie dla społeczności żydowskiej
  • Kohelet czyli Kazania Salomona z hebrajskiego wierszem, tłum. Numa (Joachim) Hirstein, Warszawa (1898) – tłumaczenie dla społeczności żydowskiej
  • Przekłady biblijne Władysława Szczepańskiego (1914-1917) – przekład Ewangelii i Dziejów Apostolskich
  • Przekłady biblijne Józefa Kruszyńskiego (1926-1939) – większość ksiąg Starego Testamentu
  • Chwała Boża (Psałterz Dawidowy), tłum. Fryderyka Aszkenazego, ks. 1-5, Lwów (1927) – tłumaczenie dla społeczności żydowskiej
  • Pięcioksiąg Mojżesza, tłum. Józefa Miessesa, cz. 1-5, Przemyśl, wyd. Symcha Freund, (1931) – tłumaczenie dla społeczności żydowskiej
  • Ewangelja Święta Pana Naszego Jezusa Chrystusa - Nowe tłumaczenie popularne w nowoczesnym języku komentowane przez Katechizm i Brewjarz - E. Grzymała (1936)
  • Pięcioksiąg Mojżesza, tłum. Salomona Spitzera, Kraków (1937) – tłumaczenie dla społeczności żydowskiej
  • Ewangelie i Dzieje Apostolskie – ks. Feliks Gryglewicz (1947)
  • Dobra Nowina według Mateusza i MarkaWładysław Witwicki (1958)
  • Przekłady biblijne Romana Brandstaettera: Ewangelie, pisma św. Jana Ewangelisty, księgi Hioba, Koheleta i in.Roman Brandstaetter (1968-1984)
  • Księga Rodzaju, tłum. Artura Sandauera, „Literatura na Świecie" (1974) nr 3, s. 4-177 – tzw. tłumaczenie laickie dokonane z perspektywy żydowskiej
  • Przekłady biblijne Czesława Miłosza: Ewangelia Marka, Apokalipsa św. Jana, księgi pięciu Meligot, księga Hioba, księga MądrościCzesław Miłosz (1979-1989)
  • Ewangelie i Dzieje ApostolskieWalenty Prokulski (1975)
  • Ewangelia Mateusza i MarkaAnna Świderkówna (1995, 1997)
  • Ewangelia według św. Jana. Przekład ekumeniczny – ks. Michał Czajkowski (1997)
  • Synopsa czterech Ewangelii w nowym przekładzie polskimMichał Wojciechowski (1997)
  • Dobra nowina według św. Marka – ks. Tomasz Węcławski (2000)[f]
  • Księga Daniela w przekładzie z języków oryginalnychpastor prof. zw. dr hab. Zachariasz Łyko (2001)
  • Przekłady pastora Piotra Kotarby-Kaczora (2002)[6]
    • Księga Danijela w przekładzie z języka hebrajskiego i aramejskiego
    • Dobra Nowina Królestwa Łaski według apostoła Mateusza w nowym przekładzie z języka greckiego
    • Dobra Nowina Czynów Sługi Bożego według św. Marka w nowym przekładzie z języka greckiego
  • Ewangelia ŁukaszaZygmunt Kubiak (2004)
  • Dobra Czytanka wg św. ziom'a Janka (przekład na język slangowy, 2005)
  • Nowy Przekład Dynamiczny (docelowo cała Biblia; w 2012 ukazała się Księga Psalmów)
  • Biblia Hosanna – protestancki przekład Ewangelii według Mateusza na język polski przygotowany przez Szkołę Biblijną „Hosanna" w pliku pdf, 2013 (docelowo cały NT)
  • Droga Jezusa. Ewangelia według Łukasza, przekład dynamiczny - LOGOS MEDIA (2013)

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. Waldemar Chrostowski (2001) nie podaje skali punktacji.
  2. Wyżej oceniono przekłady dosłowne.
  3. Staranność rozumiana jako jednolitość metody, brak pomyłek itd.
  4. Jasność rozumiana jako przystępność dla współczesnego czytelnika.
  5. Użyteczność jako przydatność w duszpasterstwie, katechizacji; również jakość objaśnień.
  6. Udostępniony również online na stronie autora.

Przypisy

  1. Komunikat Rady Języka Polskiego: Uwagi o współczesnych przekładach Biblii na język polski
  2. Natalia Budzyńska. Żywe święte Słowo. „Przewodnik Katolicki”. 48/2005. 
  3. Waldemar Chrostowski: Biblistyka katolicka w Polsce na progu XXI wieku. W: Katolicki komentarz biblijny. Raymond E. Brown, Joseph A. Fitzmyer, Roland E. Murphy (red. wyd. oryg.), Waldemar Chrostowski (red. wyd. pol.). Warszawa: 2001, s. 1771-1773. ISBN 83-7146-080-5.
  4. Pismo Święte Starego Testamentu oraz Pismo Święte Nowego Testamentu - naukowe komentarze, wydawane od 1958 przez Pallotinum, z których wywodzi się Biblia lubelska
  5. por. np. Marek Piela, Grzech dosłowności we współczesnych polskich przekładach Starego Testamentu, wyd. WUJ 2003, ISBN 83-233-1748-8
  6. Strona Ruch Adwentu

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]