Elbląg

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: inne znaczenia hasła Elbląg.
Elbląg
Panorama Elbląga z wieży Katedry św. Mikołaja
Panorama Elbląga z wieży Katedry św. Mikołaja
Herb Flaga
Herb Elbląga Flaga Elbląga
Państwo  Polska
Województwo  warmińsko-mazurskie
Powiat miasto na prawach powiatu
Data założenia 1237
Prawa miejskie 10 kwietnia 1246
Prezydent Witold Wróblewski
Powierzchnia 79,82[1] km²
Wysokość 1,5 m p.p.m. do 92 m n.p.m.
Populacja (30.06.2012)
• liczba ludności
• gęstość

123 977[2]
1553 os./km²
Strefa numeracyjna
55
Kod pocztowy od 82-300 do 82-317
Tablice rejestracyjne NE
Położenie na mapie województwa warmińsko-mazurskiego
Mapa lokalizacyjna województwa warmińsko-mazurskiego
Elbląg
Elbląg
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Elbląg
Elbląg
Ziemia 54°09′30″N 19°24′10″E/54,158333 19,402778
TERC
(TERYT)
2861011
SIMC 0932703
Hasło promocyjne: „Elbląg przyspiesza”
Urząd miejski
ul. Łączności 1
82-300 Elbląg
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikipodróże Informacje turystyczne w Wikipodróżach
Wikisłownik Hasło Elbląg w Wikisłowniku
Strona internetowa
BIP

Elbląg (łac. Elbinga, Elbingus, niem. Elbing, prus. Elbings, rus. Эльблонг) – miasto na prawach powiatu w województwie warmińsko-mazurskim, siedziba władz powiatu elbląskiego i gminy wiejskiej Elbląg, ale miasto nie wchodzi w ich skład, stanowiąc odrębną jednostkę samorządu terytorialnego. Od 1992 stolica diecezji elbląskiej. Najstarsze miasto w województwie, jedno z najstarszych w Polsce (rok założenia 1237, prawa miejskie 1246). Miasto posiadało prawo do czynnego uczestnictwa w akcie wyboru króla[3]. Także najniżej położone miasto w Polsce.[potrzebne źródło] Leży u ujścia rzeki Elbląg do Zalewu Wiślanego. Według danych z 30 czerwca 2012 r. ma 123 977 mieszkańców.

Elbląg to ośrodek przemysłu ciężkiego (Scana Zamech zajmująca się produkcją śrub napędowych do statków oraz Zakład Metalurgiczny Alstom Power), przemysłu spożywczego (browar wchodzący w skład Grupy Żywiec), również turystycznego (Kanał Elbląski ze słynnymi pochylniami). Największy jednak rozwój miasta przypadał na okres od 1 czerwca 1975 do 31 grudnia 1998, kiedy Elbląg był stolicą województwa. Miał wtedy miejsce znaczny napływ ludności do miasta.

Oddano niedawno do użytku węzeł Elbląg-Wschód, znacznie skracający szlak z Gdańska i Warszawy do Elbląga i obwodu kaliningradzkiego (tzw. Berlinka, teraz droga ekspresowa S22 Elbląg – Grzechotki). Wraz z nowo budowanym przejściem Grzechotki – Mamonowo II będzie to najkrótsza droga z zachodu na wschód Europy. Obecnie trwa przebudowa na odcinku Elbląg-Wschód – Jazowa w kierunku Gdańska. Dzięki dotacjom z Unii Europejskiej rozbudowywany jest port morski, sieć tramwajowa, a także odbudowywane Stare Miasto. Jednocześnie budowane są nowe osiedla mieszkaniowe: Modrzewina-Północ, Krasny Las, Dąbrowa oraz przemysłowa Modrzewina-Południe.

Elbląg jest jednym z najlepiej spenetrowanych archeologicznie polskich miast.[potrzebne źródło] Dzięki temu elbląskie muzeum posiada unikatowe eksponaty (np. średniowieczną windę).

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Nazwa Elbląg pochodzi od rzeki Ilfing (dzisiaj rzeka Elbląg), nazwaną tak przez podróżnika Wulfstana w 890 roku. Miasto przejęło nazwę (Elbing) od rzeki w 1237 roku.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Średniowiecze[edytuj | edytuj kod]

Niedaleko miejsca w którym do IX wieku znajdowała się pruska osada handlowa Truso, wiosną 1237 roku Krzyżacy pod dowództwem Hermanna von Balk wybudowali na wyspie u ujścia rzeki Elbląg niewielki drewniano-ziemny gródek. Po tym, gdy fortyfikacja ta została prawdopodobnie zniszczona przez plemiona pruskich Pogezanów, Krzyżacy po roku 1240 przenieśli się w miejsce dzisiejszego Starego Miasta[4], w którym w miejscu dzisiejszego Podzamcza istniała już osada zasiedlona od połowy X wieku[5]. Do osady, której nazwa wywodziła się od pruskiej nazwy rzeki rzeki Ilfing, Krzyżacy sprowadzili kolonistów niemieckich i stąd prowadzili ekspansję militarną w kierunku ziem zamieszkanych przez Prusów. W 1242 roku Elbląg był jednym z nielicznych miejsc, które oparły się atakom Prusów w trakcie I powstania pruskiego i najazdowi księcia gdańskiego Świętopełka II, co oznacza, że już wtedy miejsce to musiało być ufortyfikowane. Osada ta już pod panowaniem zakonu krzyżackiego, bardzo szybko, bo już w 1246 roku, uzyskała przywilej miejski na prawie lubeckim, a także znacznie większe przywileje niż sąsiednie miasta lokowane na prawie chełmińskim. Podobnie jak w innych państwach nadbałtyckich ulice wytyczono prostopadle do rzeki, a przecinająca je w poprzek ulica stanowiła rynek. Dzięki dogodnemu położeniu i umiejscowieniu w 1251 roku na zamku siedziby mistrza krajowego, przez pierwsze 70 lat Elbląg był najważniejszym ośrodkiem życia miejskiego, jedynym portem morskim oraz podstawową bazą militarną organizującego się państwa krzyżackiego. W 1246 roku po raz pierwszy pojawiła się wzmianka o komturze elbląskim o imieniu Aleksander.

Pieczęć Elbląga od 1350 r.

Zbudowany na południe od miasta w okolicach ujścia rzeki Kumieli do rzeki Elbląg, zamek krzyżacki, był uważany za najpotężniejszy i najpiękniejszy zamek zakonny po zamku w Malborku[6]. Do czasu wybudowania tego ostatniego, pełnił do 1309 roku rolę centrum administracyjnego państwa krzyżackiego i był miejscem spotkań kapituły pruskiej.

Elbląg oparł się plemionom Prusów podczas II powstania pruskiego w latach 1260-1274. Po założeniu i rozbudowie Malborka oraz przeniesieniu z Wenecji na malborski zamek w 1309 r. siedziby wielkiego mistrza, zamek elbląski stał się w 1312 roku siedzibą wielkiego szpitalnika zakonu i jednocześnie komtura elbląskiego. Źródłem zamożności miasta było nadanie mu przez Krzyżaków znacznych posiadłości na Żuławach i Wzniesieniu Elbląskim.

Podstawą rozwoju miasta był handel morski, który powodował napływ nie tylko towarów, ale i osadników z różnych krajów. W Elblągu osiedlali się Niemcy z Saksonii, Westfalii czy Lubeki, Holendrzy, Anglicy, Francuzi i Szkoci. Miasto żywo uczestniczyło w życiu Hanzy. Kupcy elbląscy zasiadali w mieście kantorowym Brugii i decydowali o przyjmowaniu do związku kolejnych miast. Także Krzyżacy doceniali wagę Elbląga, wznosząc tu wielki zamek, zniszczony w czasie wojny trzynastoletniej.

Od połowy XIV wieku Elbląg zaczął stopniowo tracić na znaczeniu w stosunku do innych pruskich miast portowych. Wpłynęło na to wiele czynników. Po podboju Prusów Elbląg przestał być wojenną bazą wypadową na wschód, a po zagarnięciu przez Krzyżaków Pomorza Gdańskiego i ustanowieniu stolicy państwa w Malborku, Elbląg stracił charakter głównego ośrodka politycznego i gospodarczego państwa. Skierowanie głównego ujścia Wisły ku Gdańskowi utrudniło żeglugę do Elbląga, a rozwój korzystniej położonego Gdańska zaczął przyciągać do niego większość statków z północy i zachodu Europy. Silnym ciosem dla miasta było założenie przez Krzyżaków konkurencyjnego Nowego Miasta Elbląg w 1337 r. i nadanie mu przywileju lokacyjnego w dziesięć lat później.

Od końca XIV wieku Elbląg stopniowo tracił znaczenie na rzecz Gdańska, który później zmonopolizował handel polskim zbożem. Do osłabienia pozycji miasta przyczyniła się także przyroda. Przejścia morskie przez Mierzeję Wiślaną stopniowo się zamulały, co uniemożliwiało coraz większym statkom wpłynięcie do portu. Jednak regres nie był tak znaczny, jak się dotychczas sądziło. Dowodem są licznie zgromadzone obiekty archeologiczne, świadczące o względnym dobrobycie miasta w epoce nowożytnej.

Panorama Elbląga, 1554 rok

Po klęsce Krzyżaków z wojskami polsko-litewskimi pod Grunwaldem w 1410, mieszczanie elbląscy zdobyli i wypędzili załogę wraz z wielkim szpitalikiem i tutejszym komturem. Elblążanie 22 lipca 1410 złożyli hołd polskiemu królowi Władysławowi Jagielle. Jednak we wrześniu 1410 zamek ponownie wrócił we władanie Krzyżaków. W 1440 roku to właśnie w Elblągu powstał Związek Pruski. 12 lutego 1454 w wyniku powstania antykrzyżackiego, elbląscy mieszczanie zdobyli po 5-dniowym oblężeniu zamek krzyżacki, a następnie w obawie przed ponownym powrotem Krzyżaków, zniszczyli go. W tym samym roku elblążanie na opanowanym zamku krzyżackim złożyli hołd królowi Kazimierzowi IV Jagiellończykowi. W 1454 Elbląg otrzymał od króla Kazimierza Jagiellończyka wielki przywilej potwierdzający stare prawa, rozszerzający władze samorządu polskiego, zwiększający kompetencje Sądu Miejskiego i powiększający terytorium miasta niemal dwukrotnie. Miasto ponadto przejęło dotychczasowe prawa rybackie komturów, ich młyny i inne dobra. W zamian za to Elbląg czynnie uczestniczył w rozgromieniu floty Zakonu w bitwach morskich na Zalewie Wiślanym. Według postanowień pokoju toruńskiego kończącego wojnę trzynastoletnią w 1466 Elbląg przyznano Polsce, do której należał przez około 300 lat, aż do roku 1772.

Złoty wiek Elbląga i jego upadek[edytuj | edytuj kod]

Elbląg w 1626

Przełom XVI/XVII wieku to okres rozwoju miasta i handlu morskiego, spowodowany wojną Stefana Batorego ze zbuntowanym Gdańskiem. Cały polski eksport i import przechodził wówczas przez port elbląski aż do czasu ugody króla z mieszczaństwem Gdańska.

Na skutek wojny polsko-szwedzkiej o ujście Wisły, w latach 1626-1635 w mieście stacjonował szwedzki garnizon, który wycofał się z miasta po podpisaniu rozejmu w Sztumskiej Wsi.

W czasie potopu wojska szwedzkie zajęły miasto 22 grudnia 1655 roku. Zniszczenia spowodowane okupacją szwedzką w latach 1656-1660 zahamowały rozwój, a towarzyszące jej zarazy wyludniły miasto.

W czerwcu 1698 król Polski August II na zjeździe w Jańsborku podpisał z elektorem Fryderykiem I Hohenzollernem tajny układ, na mocy którego uzyskał on zgodę na zajęcie miasta w zamian za 150 tys. talarów. Oblężenie rozpoczęte w październiku tego samego roku zakończyło się aktem kapitulacji podpisanym przez radę miejską 10 listopada. Wzburzenie polskiej opinii publicznej i zdecydowane, mimo obłudnego postępowania Augusta II, dążenie do odzyskania Elbląga, a nadto próby mediacji ze strony Danii, Szwecji i cesarza skłoniły elektora do przyjęcia propozycji rozmów dyplomatycznych. Zostały one zakończone układem z 17 grudnia 1699, który przyniósł zgodę na zwrot Elbląga Polsce pod warunkiem spłaty należności wobec elektora. Było to tylko chwilowe zwycięstwo, gdyż już w 1703 Fryderyk I Hohenzollern zajął posiadłości ziemskie Elbląga, pozbawiając miasto 50% rocznych dochodów.

Podczas wielkiej wojny północnej miasto okupowane było kolejno przez oddziały szwedzkie (1703-1710), rosyjskie (1710-1712) i saskie (1712). Kolejne pobyty obcych wojsk uszczuplały kasę miejską. Podupadłe miasto stało się łatwym łupem dla Prus.

ELBLĄG Elbing, "Miasto Prus Królewskich". ( A Leide, Chez Pierre van der AaLeyden) - miedzioryt z XVIII wieku

Na początku XVIII wieku miejski handel był już w upadku, zamierała praca stoczni. Pod rządami pruskimi największe obok Królewca miasto Prus Wschodnich stało się głównym portem dorzecza Wisły, ale tylko do czasu zajęcia przez Fryderyka II Gdańska. Dwadzieścia lat działania w uprzywilejowanych warunkach pozwoliło Elblągowi wybić się gospodarczo dzięki usprawnieniu pracy portu – pogłębieniu Nogatu, rzeki Elbląg, redy portowej i rozbudowie urządzeń portowych. Ożywienie gospodarcze było jednak krótkotrwałe, a intensywne zamulenie toru wodnego ponownie zahamowało rozwój portu i handlu.

Już podczas I rozbioru Polski w 1772 Elbląg znalazł się pod zaborem pruskim. Wojska zaborcy opanowały miasto 12 września. Elbląg pozbawiony został swoich dotychczasowych przywilejów, odebrano mu prawo lubeckie, a tym samym zniesiono mu samorząd. Władze miasta zostały podporządkowane pruskim urzędnikom państwowym. Elbląg stał się prowincjonalnym miastem powiatowym. Dążąc do gospodarczego uzależnienia Polski od Prus zaborca nałożył cło na polskie towary. Odbiło się to ujemnie na, pozostających jeszcze w granicach Polski, Gdańsku i Toruniu, a dodatnio na obrotach handlowych Elbląga, do którego zaczęli się przenosić liczni kupcy. Nie trwało to jednak długo, gdyż już w 1807 rozpoczął się kryzys handlowy.

XIX wiek i rewolucja przemysłowa[edytuj | edytuj kod]

Od 1815 do 1920 Elbląg należał do rejencji gdańskiej w pruskiej prowincji Prusy Zachodnie (przejściowo w latach 1829-1878 Prusy). W 1818 utworzono powiat ziemski Elbląg (Elbing), a w 1874 wydzielono z niego dodatkowo powiat miejski Elbląg.

Na początku XIX wieku miasto zostało zdegradowane do roli portu rzecznego w lokalnym handlu. Elbląg szukał nowych dróg rozwoju gospodarczego i powoli zaczął przeradzać się w ośrodek przemysłowy, administracyjny i wojskowy. Już w II poł. XIX wieku obok Szczecina, a przed Gdańskiem i Królewcem, był silnym pruskim ośrodkiem przemysłu metalowego. Miejscowi kupcy zaczęli inwestować w manufaktury i fabryki. Rozwinął się przemysł tkacki, farbiarski i szklarski. Powstawały liczne zakłady przetwórstwa rolno-spożywczego, tytoniowe, mydlarnie, olejarnie, krochmalnie. Ważnym działem przemysłu pozostawała nadal budowa statków. Dużą rolę w tej dziedzinie odegrał Ferdinand Schichau, który w 1837[7] otworzył fabrykę maszyn, a w 1854[7] swoją stocznię, będącą głównym niemieckim producentem torpedowców. XIX-wieczny Elbląg stawiał przede wszystkim na rozwój nowoczesnego przemysłu. W tym okresie powstały m.in. odlewnia żelaza Tiessena, zakłady metalowe Neufelda, fabryka cygar Losera&Wolffa, fabryka samochodów Komnicka. Rozwój gospodarczy przyniósł ze sobą tworzenie się klasy robotniczej, której trzon stanowili metalowcy. Zatrudnianie dzieci, zbyt długi dzień pracy, niskie zarobki doprowadziły do wzrostu nastrojów rewolucyjnych. W mieście rozpoczęły się strajki rzemieślników. Na terenie miasta swoją działalność rozpoczęły komórki Socjaldemokratycznej Partii Niemiec. Robotnicy zaczęli się formować w organizacje, które prowadziły szeroko zakrojoną akcję propagandową. Do wybuchu I wojny światowej przez miasto przetaczały się kolejne fale wystąpień, niekiedy brutalnie tłumionych przez policję. Nie zahamowało to jednak gospodarczego rozwoju miasta, który trwał do światowego kryzysu ekonomicznego w 1918.

Wraz z wybuchem wojny sytuacja miasta znacznie się pogorszyła. Już od 1914 przez Elbląg przewijały się dziesiątki tysięcy uciekinierów. Rezultatem tego był powszechny chaos, brak żywności itp. Dekoniunktura gospodarcza lat wojny spowodowała zamknięcie wielu zakładów przemysłowych, a w rezultacie narastanie bezrobocia. W końcowych latach wojny tysiące mieszkańców cierpiało głód, często brakowało też dachu nad głową.

Widok z wyspy Spichrzów na Bulwar Zygmunta Augusta około 1930 roku

Dwudziestolecie międzywojenne[edytuj | edytuj kod]

Po przegranej przez Niemcy wojnie, w wyniku postanowień traktatu wersalskiego z 1919, od 28 listopada 1920 Elbląg, wraz ze wschodnią część Prus Zachodnich, pozostałą w Niemczech po utworzeniu polskiego województwa pomorskiego, czyli tzw. polskiego korytarza, znalazł się w prowincji Prusy Wschodnie.

Ograniczenia narzucone Niemcom i utrata naturalnych rynków zbytu doprowadziły elbląską gospodarkę do kryzysu. Miasto było zmęczone wojną, panował chaos, bezrobocie i drożyzna. W tej sytuacji dochodziło do strajków i demonstracji, miały one jednak charakter bardziej ekonomiczny niż polityczny. W mieście działała komórka niemieckiej organizacji rewolucyjnej – Związku Spartakusa. 11 listopada 1918 powstała Rada Robotnicza, ale jej działalność ograniczyła się jedynie do zorganizowania kilku wieców. Niemniej jednak utworzona pod koniec tego roku placówka Komunistycznej Partii Niemiec miała pewne wpływy w mieście aż do dojścia Hitlera do władzy.

W latach 30. nastąpił ponowny rozkwit przemysłu na terenie miasta. Elbląg stał się jednym z większych miast garnizonowych w III Rzeszy. Przy utworzonym już w czasie wojny lotnisku powołano szkołę lotnictwa wojskowego. W różnych częściach miasta zostały wzniesione budynki koszarowe dla artylerii, kawalerii, wojsk inżynieryjnych i piechoty. Zgromadzenie w mieście dużej ilości wojska nadało mu charakter militarny, a z drugiej strony spowodowało rozwój infrastruktury miejskiej. Pojawiły się liczne nowe osiedla mieszkaniowe, oddano do użytku nowoczesny szpital wojskowy. W mieście rozwijało się szkolnictwo wyższe, powstała szkoła pedagogiczna, inżynierska, rolnicza. W mieście działały dwa muzea, biblioteka, archiwum, a wśród wielu urzędów i instytucji były także konsulaty: szwedzki, szwajcarski i polski. Pomyślny stan elbląskiej gospodarki pozwolił miastu na nowe inwestycje komunalne i przemysłowe. Podjęto modernizację sieci gazowej i kanalizacyjnej, przebudowano linie tramwajowe, unowocześniono port, pogłębiono tor wodny na Zalew Wiślany.

Plac Słowiański z dawnym ratuszem około 1930 roku

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

Podczas II wojny światowej całe życie gospodarcze i społeczne Elbląga zostało podporządkowane potrzebom wojny. Miasto było przeludnione w wyniku przesiedleń ludności z Meklemburgii, Mazur, a także jeńców różnej narodowości. Od marca 1940 istniał tu jeden, a później dwa podobozy obozu koncentracyjnego Stutthof. Wprowadzono racjonowanie żywności. Gdy na początku 1945 Armia Czerwona wkroczyła do Prus Wschodnich, do Elbląga zaczęli napływać żołnierze niemieccy. Pierwsze oddziały wojsk radzieckich zbliżyły się do Elbląga 23 stycznia 1945. W krótkim czasie miasto zostało otoczone z trzech stron. Rozpoczęły się ciężkie walki, które zakończyły się dopiero 10 lutego 1945. Miasto zostało zajęte przez Armię Czerwoną. Od momentu rozpoczęcia wojny Elbląg był niemal nietknięty przez działania zbrojne. Zaciekłe walki na przełomie stycznia i lutego obróciły go w gruzy. Zniszczona została zabytkowa zabudowa Starego Miasta, a także całe Śródmieście. Trudne do określenia były straty ludzkie. Szacuje się, że w czasie walk zginęło ok. 5 tys. żołnierzy niemieckich, bardzo dużego uszczerbku doznała ludność cywilna. Wielu spośród przedwojennych elblążan utonęło w czasie panicznej ucieczki na Zachód przez Zalew Wiślany.

W pierwszych miesiącach po przejściu frontu Ziemie Północne były zarządzane przez radzieckie władze państwowe. W ciągu kilku miesięcy dokonały one wywozu w głąb ZSRR wszystkich maszyn i wyposażenia elbląskich fabryk. Niektóre źródła kalkulują, że straty poniesione z tego powodu przewyższają straty spowodowane działaniami wojennymi [potrzebne źródło].

Powrót Elbląga do Polski i lata PRL[edytuj | edytuj kod]

19 maja 1945 r. przed ratuszem odbyła się uroczystość przekazania przez radziecką Komendanturę symbolicznych kluczy do miasta władzom polskim, które powołano 3 kwietnia. Po ponad 170 latach Elbląg ponownie znalazł się w granicach państwa polskiego. Priorytetem nowych władz stało się nadanie miastu polskiej tożsamości narodowej i deportacja ludności niemieckiej. Rozpoczęto reorganizację nadwyrężonej gospodarki oraz powolną odbudowę zniszczonego miasta. Niestety odbudowa ta przyniosła zniszczenie wielu zabytków kultury, gdyż podobnie jak w innych miastach Pomorza i Śląska, zabytki zostały uznane za niemieckie i w ramach propagandowego hasła „Cały naród buduje swoją stolicę” elbląskie Stare Miasto zostało do końca wyburzone, a zabytkowe cegły przeznaczono na odbudowę Warszawy. Na miejscu zdemolowanego w wyniku rabunkowej polityki władz PRL Starego Miasta planowano początkowo wybudować blokowisko. Jednakże brak funduszy uniemożliwił realizację tych planów[8].

Układ urbanistyczny Starego Miasta, widok z Bramy Targowej

Po wojnie rodowici elblążanie stanowili tylko 2% mieszkańców[8]. W 1949 r. miasto dotknął terror stalinowski w wydarzeniach znanych jako sprawa elbląska. Podczas wydarzeń z „Grudnia 1970” roku w Elblągu zastrzelony został Tadeusz Marian Sawicz.

Od 1 czerwca 1975 r., na mocy ustawy z 28 maja 1975 r. Elbląg stał się stolicą województwa, składającego się ze wschodnich powiatów dawnego województwa gdańskiego (powiaty: elbląski, nowodworski, malborski, sztumski, kwidzyński), oraz z północno-wschodniej części dawnego województwa olsztyńskiego (powiaty: braniewski, pasłęcki, część iławskiego i morąskiego).

W latach 80. przystąpiono do budowy centrum miasta, jednakże zamiast odbudowywać kamienice, by przypominały te przedwojenne, wybudowano nowoczesne budynki o kształcie i wielkości zbliżonej do średniowiecznych. Prace przy fundamentach spowodowały, że odsłonięto fundamenty dawnych budynków, co ukazało wielkość i zamożność dawnego Elbląga[8].

Przełom XX/XXI wieku[edytuj | edytuj kod]

Funkcję siedziby władz województwa Elbląg pełnił do ostatniej reformy administracyjnej w roku 1999, kiedy to od 1 stycznia 1999 r. na prawach powiatu wszedł w skład województwa warmińsko-mazurskiego wbrew woli większości mieszkańców, którzy opowiedzieli się zdecydowanie za przynależnością miasta do województwa pomorskiego[potrzebne źródło]. W tym samym roku jako jedyne polskie miasto dostał nagrodę Unii Europejskiej za dokonania w dziedzinie ekologii oraz prestiżową nagrodę – Flagę Europy.

Zabytki istniejące[edytuj | edytuj kod]

Zabytkowe kamieniczki przy ul. Św. Ducha

Zabytki niezachowane[edytuj | edytuj kod]

Ratusz Staromiejski w Elblągu (retrowersja)
  • Kościół Trzech Króli, 1881-1885, neogotycki, wcześniej gotycki(XIV wiek), nieznacznie uszkodzony w 1945, zburzony wiosną 1954 roku
  • Kościół św. Anny, 1900-1901, neogotycki, częściowo zniszczony w 1945, zburzony wiosną 1954 roku
  • Stary kościół św. Anny, 1621, zburzony w 1899 roku
  • Kościół baptystów, 1898, rozebrany po 1945
  • Kościół Matki Boskiej Królowej Polski (dawniej baptystów), zburzony w 1989, w jego miejscu stoi nowy kościół pod tym samym wezwaniem
  • Kościół św. Jakuba, XIV wiek, rozebrany w 1601 roku
  • Kościół zamkowy św. Andrzeja, XIII-XIV wiek, zniszczony w 1454 roku razem z zamkiem krzyżackim, następnie rozebrany
  • kamienice Starego i Nowego Miasta
  • Ratusz Nowego Miasta, rozebrany w XIX wieku
  • Ratusz Starego Miasta, XIV wiek, spalony w 1777 roku, później rozebrany
  • Ratusz Miasta Elbląga, 1891-1894, w stylu manieryzmu niderlandzkiego, częściowo spalony w 1945, rozebrany w 1948 roku
  • stary gmach sądu, 1858, spalony po działach wojennych w 1945 roku, rozebrany w 1961
  • willa Schichaua, XIX wiek, spalona w 1945, później rozebrana
  • willa Ziesego, koniec XIX wieku, spalona w 1945, rozebrana w 1961

Miejsca historyczne, pamiątkowe[edytuj | edytuj kod]

Znaleziska archeologiczne[edytuj | edytuj kod]

Ulica Stary Rynek

W trakcie odbudowy średniowiecznych zabudowań miasta, trwającej od lat 80. XX wieku do dziś, na każdą parcelę wchodzą wcześniej archeolodzy. Znaleziono dzięki temu ponad 800 tysięcy przedmiotów, w tym kilka unikatów:

  • XV-wieczne okulary w rogowej oprawie, najstarsze zachowane w Europie
  • giterna – średniowieczny instrument muzyczny, jedna z trzech zachowanych w Europie
  • XIII-wieczna winda towarowa, jedna z trzech zachowanych w Europie. Zbudowana z dębu, wysokości ok. 70 cm i średnicy 60 cm. Działała na zasadzie kabestanu.
  • zapinka żółwiowata z ok. połowy X wieku

W 1982 elbląski archeolog dr Marek Jagodziński odkrył w Janowie Pomorskim 7 km na południe od miasta pozostałości wczesnośredniowiecznej osady. Prowadzone wykopaliska dowiodły, że było to poszukiwane długo, również w Elblągu, Truso wspominane przez średniowieczne kroniki.

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Browar Grupy Żywiec (dawniej EB)

Elbląg jest ośrodkiem przemysłu ciężkiego (turbiny parowe i gazowe), meblowego i spożywczego. W mieście znajdują się również tereny Warmińsko-Mazurskiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej, a wykwalifikowaną kadrę zapewniają elbląskie uczelnie wyższe[potrzebne źródło].

W mieście działa 7 centrów handlowych, 4 markety elektroniczne, 3 hipermarkety, market budowlany oraz 24 dyskonty spożywcze[potrzebne źródło].

Ochrona przyrody[edytuj | edytuj kod]

W granicach miasta znajduje się część Parku Krajobrazowego Wysoczyzny Elbląskiej oraz Obszaru Chronionego Krajobrazu Wysoczyzny Elbląskiej – Zachód[9].

 Osobny artykuł: Pomniki przyrody w Elblągu.

Ludność[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Ludność Elbląga.

Najwyższa jak dotąd liczba ludzi mieszkała w Elblągu na przełomie lat 1999/2000 i wynosiła niespełna 131 tysięcy. Obecnie ustabilizowała się ona w przedziale 128-130 tysięcy osób, na co ma wpływ duża emigracja zarobkowa (głównie do Wielkiej Brytanii i Niemiec)[10], niż demograficzny oraz przenoszenie się zamożniejszych mieszkańców do podelbląskich gmin.

* Wykres liczby ludności Elbląga

* 30.06.2012 r. Największą liczebność populacji Elbląg odnotował oficjalnie w 2000 r. – wg danych GUS 130 160 mieszkańców[11].

Podział miasta na osiedla i dzielnice[edytuj | edytuj kod]

Elbląg - Urząd Miasta
Elbląg, Plac Konstytucji 1 (Sąd Okręgowy)

Elbląg nie jest podzielony na osiedla w sensie administracyjnym (jednostki pomocnicze gminy). Poniższy spis zawiera osiedla wyodrębnione historycznie, których nazwy są powszechnie używane przez mieszkańców, nie stanowią one jednak oficjalnego podziału administracyjnego miasta.

Dzielnice i osiedla południowe[edytuj | edytuj kod]

Dzielnice i osiedla północne[edytuj | edytuj kod]

Komunikacja i transport[edytuj | edytuj kod]

Dworzec autobusowy w Elblągu
Pesa 121N na linii nr 4 – skrzyżowanie 12-Lutego, Teatralnej, Królewieckiej, Nowowiejskiej, Płk. Dąbka.
 Osobny artykuł: ZKM Elbląg.
 Osobny artykuł: Tramwaje w Elblągu.

Komunikacja miejska[edytuj | edytuj kod]

Komunikacja miejska w Elblągu nadzorowana jest przez Zarząd Komunikacji Miejskiej w Elblągu Sp. z o.o. Transport publiczny obsługiwany jest przez pięć spółek przewozowych: Warbus Spółka z o.o., Tramwaje Elbląskie Spółka z o.o., PKS Elbląg, Przedsiębiorstwo Komunikacji Autobusowej w Elblągu Spółka z o.o. oraz Arriva Bus Transport Polska Sp. z o.o. ZKM w Elblągu swoim zasięgiem działania obejmuje miasto Elbląg oraz przyległe do niego miejscowości.

Kolej[edytuj | edytuj kod]

Dworzec kolejowy w Elblągu

Elbląg ma bezpośrednie połączenia kolejowe z Gdańskiem, Tczewem, Słupskiem, Koszalinem, Szczecinem, Olsztynem, Ełkiem, Białymstokiem, Warszawą, Malborkiem, Braniewem, Fromborkiem (tylko w okresie wakacyjnym), Berlinem (tylko w okresie wakacyjnym) i Kaliningradem (od 28 maja do 10 października).

Przez miasto przebiega linia kolejowa z Berlina do Kaliningradu (którą uruchomiono 19 października 1852)[12]. W 1897 rozpoczęto pierwsze prace przy budowie Kolei Nadzalewowej, która miała połączyć Elbląg z Królewcem. W maju 1899 oddano do użytku odcinek z Elbląga do Fromborka, zaś we wrześniu tego roku odcinek z Fromborka do Braniewa.

W tym czasie oddano też do użytku dworzec Elbląg Miasto i dworzec Elbląg Angielskie Źródło. Stację Elbląg Miasto łączyła z dworcem wschodnim linia kolejowa biegnąca przez centrum miasta, która to istniała do początku lat 80. XX w.

Zlikwidowano ją po wybudowaniu w latach 1975-1982 obwodnicy łączącej stację Elbląg, czyli dawny Dworzec Wschodni ze stacją Elbląg Zdrój.

Dworce i przystanki kolejowe[edytuj | edytuj kod]

obecne

dawne

Komunikacja lotnicza[edytuj | edytuj kod]

Elbląg nie posiada własnego portu lotniczego, a najbliższy znajduje się w odległości ok. 70 km od miasta w Gdańsku-Rębiechowie (Port lotniczy Gdańsk im. Lecha Wałęsy).

Lotnisko w Elblągu[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: lotnisko Elbląg.

W dzielnicy Nowe Pole istnieje od 1915 trawiaste lotnisko, obecnie aeroklubowe. Rozważany jest jego rozwój i przekształcenie go w komunikacyjny port lotniczy. Alternatywnie, rozważane jest przekształcenie pobliskiej bazy lotniczej lotniska Królewo Malborskie, w port lotniczy Trójmiasto-Elbląg, która w przeciwieństwie do trawiastego lotniska w Elblągu posiada pełnowymiarową betonową drogę startową[potrzebne źródło].

Rzeka Elbląg w oddali jeden z mostów zwodzonych w mieście

Komunikacja wodna[edytuj | edytuj kod]

W Elblągu mieści się port morski. Nowe nabrzeża zostały wybudowane kosztem 30 mln złotych. Obok części towarowej znajduje się terminal pasażerski-punkt odpraw granicznych o przepustowości jednorazowej 200 osób i 30 samochodów osobowych.

Elbląg jako jeden z dwóch portów na Zalewie Wiślanym (obok Fromborka) ma morskie przejście graniczne, umożliwiające odprawę jachtów udających się do obwodu kaliningradzkiego.

Istnieją tutaj czynne drogowe mosty zwodzone[13].

Szkoły wyższe[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Edukacja w Elblągu.

Wspólnoty religijne[edytuj | edytuj kod]

Na terenie miasta działalność religijna prowadzą następujące kościoły i wspólnoty:

Elbląg – ul. Wigilijna, ścieżka kościelna
Kościół polsko-katolicki p.w. Dobrego Pasterza w Elblągu

Chrześcijaństwo[edytuj | edytuj kod]

Buddyzm[edytuj | edytuj kod]

Opieka medyczna[edytuj | edytuj kod]

Wojsko[edytuj | edytuj kod]

Kultura, rozrywka i sport[edytuj | edytuj kod]

Szkoła tzw. Hansa Schule, obecnie I Liceum Ogólnokształcące im. Juliusza Słowackiego w Elblągu i Gimnazjum nr 8 w Elblągu

Ośrodki kultury w Elblągu[edytuj | edytuj kod]

  • Centrum Spotkań Europejskich Światowid
  • Młodzieżowy Dom Kultury w Elblągu
  • Centrum Tańca „Promyk”
  • Osiedlowy Zespół Społeczno-Kulturalny „Jar”
  • Spółdzielczy Dom Kultury „Zakrzewo”

Kina i teatry[edytuj | edytuj kod]

Galerie[edytuj | edytuj kod]

Muzea[edytuj | edytuj kod]

Biblioteki[edytuj | edytuj kod]

Rozrywka i wypoczynek[edytuj | edytuj kod]

Muszla koncertowa z pocz. XX w.parku Bażantarnia
Park im. Kajki

stadiony, pływalnie, baseny[edytuj | edytuj kod]

    • stadion przy ul. Skrzydlatej
    • stadion Mlexer Elbląg
    • stadion miejski ul. Agrykola 8
    • stadion przy ul. Krakusa
    • basen odkryty przy ul. Spacerowej, zamknięty w 2012
    • basen kryty przy ul. Karowej
    • lodowisko przy ul. Karowej
    • Pływalnia Delfin

tereny zielone[edytuj | edytuj kod]

sporty zimowe[edytuj | edytuj kod]

    • wyciąg narciarski na górze Chrobrego
    • lodowisko

sportowe[edytuj | edytuj kod]

    • CSB Hala Widowiskowo-Sportowa, Centrum Sportowo-Biznesowe
    • Hala MOSiR

inne[edytuj | edytuj kod]

    • Kompleks Wypoczynkowy „Nowa Holandia”

Cykliczne imprezy w Elblągu[edytuj | edytuj kod]

Piłka nożna[edytuj | edytuj kod]

  • Olimpia Elbląg – piłka nożna mężczyzn, III liga
  • Concordia Elbląg – piłka nożna mężczyzn, III liga
  • Concordia II Elbląg – piłka nożna mężczyzn, klasa okręgowa
  • Olimpia II Elbląg – piłka nożna mężczyzn, klasa okręgowa
  • Zalew Gmina Elbląg – piłka nożna mężczyzn, A-klasa

Piłka ręczna[edytuj | edytuj kod]

  • Start Elbląg – piłka ręczna kobiet (Ekstraklasa)
  • Techtrans Darad Elbląg – piłka ręczna mężczyzn (I liga)
  • MKS Truso Elbląg – piłka ręczna mężczyzn, kat. juniorzy

Siatkówka[edytuj | edytuj kod]

  • UKS Adam Elbląg – amatorska grupa mężczyzn-siatkarzy, pretendent do zdobycia I miejsca IV edycji Awandarda Volley Liga 2013!
  • IKS Atak Elbląg – siatkówka niepełnosprawnych, mężczyźni
  • MKS Truso Elbląg – siatkówka kobiet oraz mężczyzn, kat. młodziczki, kadetki, juniorki
  • E. Leclerc Orzeł Elbląg – siatkówka kobiet, II liga kobiet, grupa I (sezon 2013/2014)

Koszykówka[edytuj | edytuj kod]

  • MKS Truso Elbląg – koszykówka kobiet i mężczyzn, kat. młodziki, kadeci, juniorzy

Sporty walki[edytuj | edytuj kod]

  • Boks: Tygrys Elbląg, Kontra Elbląg
  • Judo: MKS Truso Elbląg, UKS Tomita Elbląg
  • Capoeira: Abada Caporeira Elbląg, Cordao de Ouro Elbląg
  • Unifight: SSW Figter Elbląg
  • Sambo Bojowe: SSW Fighter Elbląg”
  • mma: Fight Club Elbląg
  • k1: Fight Club Elbląg
  • Aikido: Elbląska Szkoła Aikido Ronin
  • Karate: Elbląski Klub Karate – sekcja Karate (Shotokan) i sekcja kickboxingu, Akademia Karate Andrex (Shotokan)
  • Zapasy: Olimpia Elbląg
  • Aikido: Elbląskie Stowarzyszenie Aikido Aikikai
  • Wrestling: Elbląski Klub Wrestlingu

Inne[edytuj | edytuj kod]

Organizacje pozarządowe[edytuj | edytuj kod]

  • Elbląskie Stowarzyszenie Wspierania Inicjatyw Pozarządowych
  • Elbląskie Towarzystwo Kulturalne
  • Fundacja Elbląg
  • Polskie Stowarzyszenie na rzecz Osób z Upośledzeniem Umysłowym
  • Stowarzyszenie Elbląg Europa
  • Towarzystwo Przyjaciół Dzieci oddział w Elblągu
  • Związek Harcerstwa Polskiego Hufiec Elbląg
  • Regionalne Centrum Wolontariatu w Elblągu
  • Elbląska Rada Konsultacyjna Osób Niepełnosprawnych
  • Elbląskie Stowarzyszenie Organizatorów Pomocy Społecznej
  • Elbląskie Centrum Mediacji i Aktywizacji Społecznej

Media[edytuj | edytuj kod]

Prasa[edytuj | edytuj kod]

Stacje radiowe[edytuj | edytuj kod]

  • Radio Eska Elbląg (byłe Radio El) – ogólnodostępna lokalna rozgłośnia prywatna
  • Radio Olsztyn – regionalna rozgłośnia Polskiego Radia w województwie warmińsko-mazurskim, redakcja w Elblągu
  • Radio Gdańsk – regionalna rozgłośnia Polskie Radio w województwie pomorskim, zasięg częstotliwości 103,7 MHz FM z okresu, gdy Elbląg był w województwie gdańskim, redakcja w Elblągu

Stacje telewizyjne[edytuj | edytuj kod]

Współpraca międzynarodowa[edytuj | edytuj kod]

Elbląg, dzięki swojemu przygranicznemu położeniu, bierze udział w wielu międzynarodowych projektach, w ostatnich latach szczególnie z obwodem kaliningradzkim. Z jego inicjatywy doszło także do stworzenia Euroregionu Bałtyk, który skupia w swoim zasięgu większość krajów wokół Morza Bałtyckiego (Polska, Rosja, Litwa, Łotwa, Szwecja, Dania). W Elblągu mieści się także jego stały międzynarodowy sekretariat[potrzebne źródło].

Na dowód ścisłej współpracy między Elblągiem a francuskim miastem Compiègne, powstało w 2007 roku rondo przy ulicy Nowowiejskiej,które zostało nazwane Rondem Compiègne, a rondo, którym z Compiègne wyjeżdża się w kierunku Paryża, w 2003 roku zostało nazwane Rondem Elblag.

Obecnie Elbląg współpracuje z 14 miastami partnerskimi z 13 krajów:

W listopadzie 2007 miasto Elbląg zainicjowało międzynarodową kampanię „Bałtycka Ukraina”, ukierunkowaną na zbudowanie w mieście ukraińskiego kompleksu portowego. Plany te są ściśle powiązane z decyzją rządu RP o budowie kanału żeglugowego przez Mierzeję Wiślaną[19].

Honorowi obywatele miasta Elbląga[edytuj | edytuj kod]

Pomnik Jana Pawła II przy Katedrze św. Mikołaja

Tytuły nadane przed 1945 r.

Tytuły nadane po 1989 r. (data nadania tytułu)[21]

Parlamentarzyści[edytuj | edytuj kod]

Mieszkańcy Elbląga wybierają parlamentarzystów z okręgu wyborczego Elbląg, a posłów do Parlamentu Europejskiego z okręgu wyborczego Olsztyn.

Fakty historyczno-geograficzne[edytuj | edytuj kod]

  • Siedziba gminy wiejskiej Elbląg znajduje się w Elblągu, który jest obecnie największym miastem z siedzibą gminy wiejskiej w Polsce.
  • skrzyżowanie ulic Nowowiejskiej, Traugutta oraz Górnośląskiej w Elblągu nosi nazwę „Rondo Compiegne”, na pamiątkę współpracy z tym francuskim miastem. Co ciekawe, najważniejsze skrzyżowanie o ruchu okrężnym w Compiègne (odchodzi z niego droga na Paryż) nosi nazwę „Rondo Elbląg”
  • W Elblągu znajduje się największy odkryty basen w Europie o długości 340 m, szerokości 100 m i łącznej powierzchni lustra wody 3,4 ha. Został wybudowany w 1934 roku[potrzebne źródło]
  • Podczas zdobywania Elbląga (9 lutego 1945) został aresztowany Aleksandr Sołżenicyn
  • W Elblągu znajdowała się drewniana wieża Bismarcka
  • W latach 1966-1990 polska Marynarka Wojenna dysponowała okrętem nazwanym na cześć miasta ORP Elbląg

Elbląg na ekranie[edytuj | edytuj kod]

  • 1964 – Elbląg – reż. Lech Lorentowicz (film turystyczno-krajoznawczy)
  • 1970 – Krajobraz po bitwie – reż. Andrzej Wajda (plenery w Bażantarni i na autostradzie)
  • 1974 – Polewacz polany(lub Elbląg – kinolaboratorium) – reż. Paweł Kwiek, Karol Cichecki (film eksperymentalny)
  • 1975 – Elbląg – reż. Zbigniew Ryszard Frankowski (film dokumentalny)
  • 2002 – Ojciec Święty w Elblągu – reż. Mirosław Salicki (film dokumentalny)
  • 2003 – Nowe życie Starego Miasta (film dokumentalny prod. rosyjskiej)
  • 2003 – film dokumentalny prod. niemieckiej (TV ARD)
  • 2007 – Nowa Europa Michaela Palina (serial produkcji BBC)
  • 2007 – Świadek koronny – reż. Jarosław Sypniewski, Jacek Filipiak (film sensacyjny); plenery w okolicach Elbląga
  • 2007 – Odwróceni reż. Jarosław Sypniewski, Michał Gazda (serial kryminalny); plenery w okolicach Elbląga
  • 2008 – Travel 2008 – program w polskiej wersji był realizowany w Elblągu (była także sekcja dotycząca Elbląga, Travel Channel)
  • 2012 – Bitwa na głosy, II edycja – zespół Ryszarda Rynkowskiego (TVP 2 i TVP2 HD)
  • 2012 – Bejbi Blues – reż. Katarzyna Rosłaniec (dramat); Galeria El
  • 2013 – Kuchenne rewolucje, restauracja „Szprota” (TVN i TVN HD)

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2008, GUS, [1].
  2. „Rocznik Demograficzny”, s. 44, 2012. Główny Urząd Statystyczny. ISSN 1505-6716 (pol.). 
  3. Polska Encyklopedia Szlachecka, t. I, Warszawa 1935, s. 42.
  4. Małgorzata Jackiewicz-Garniec, Mirosław Garniec, Zamki państwa krzyżackiego w dawnych Prusach, Olsztyn 2006, s. 125.
  5. O Starym Mieście Elblągu słów kilka. Wykopaliska na Podzamczu.
  6. Małgorzata Jackiewicz-Garniec, Mirosław Garniec, Zamki państwa krzyżackiego w dawnych Prusach, Olsztyn 2006, s. 127.
  7. 7,0 7,1 Historia Elbląga, tom III, cz. 2.
  8. 8,0 8,1 8,2 Adam Leszczyński. Hanzeatycki Elblag. „National Geographic Polska”. 5/2004, s. 22-35. National Geographic Society. ISSN 1507-5966. 
  9. Geoserwis GDOŚ. [dostęp 15-08-2012].
  10. GUS http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/olsz/ASSETS_ludnosc_ruch_naturalny_migracje_2008_pl.pdf.
  11. GUS Bank Danych Regionalnych, faktyczne miejsce zamieszkania, stan na 31 XII 2000.
  12. Ogólnopolska Baza Kolejowa (pol.). [dostęp 12 lutego 2009].
  13. Pętla Żuławska. [dostęp 8 września 2014].
  14. Dane według raportów wyszukiwarki zborów (www.jw.org) z 4 czerwca 2014.
  15. Oddział Żandarmerii Wojskowej w Elblągu.
  16. Elbląg Rocks Europa.
  17. Święto Głupców (pol.). SOFTEL – portEL.pl, 2007-03-29. [dostęp 2009-02-17].
  18. Turbinalia. [dostęp 02-12-2014].
  19. Przekop przybliży Elbląg do Trójmiasta.
  20. 20,0 20,1 20,2 portalpomorze.pl: Hitler, Goering, Goebbels honorowymi obywatelami Elbląga (pol.). 20 marca 2009. [dostęp 27 marca 2009].
  21. Honorowi Obywatele Elbląga (pol.). umelblag.pl.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]