Kazimierz Sosnkowski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Kazimierz Sosnkowski
Kazimierz Sosnkowski
Generał broni Generał broni
Data i miejsce urodzenia 19 listopada 1885
Warszawa
Data i miejsce śmierci 11 października 1969
Arundel
Przebieg służby
Stanowiska szef sztabu I Brygady Legionów Polskich, komendant główny ZWZ, Wódz Naczelny Wojska Polskiego (1943–1944)
Główne wojny i bitwy I wojna światowa,
wojna polsko-bolszewicka,
II wojna światowa
Odznaczenia
Odznaka „Za wierną służbę” Znak oficerski „Parasol”
Order Orła Białego Krzyż Komandorski Orderu Virtuti Militari Krzyż Złoty Orderu Virtuti Militari Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari Krzyż Wielki Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Niepodległości z Mieczami Krzyż Walecznych (czterokrotnie) Złoty Krzyż Zasługi Złoty Krzyż Zasługi Krzyż Zasługi Wojsk Litwy Środkowej Medal Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości Medal Srebrny za Długoletnią Służbę Medal Brązowy za Długoletnią Służbę Złoty Wawrzyn Akademicki Order Żelaznej Korony III kl. (Austro-Węgry) Order Krzyża z Orłem I Klasy (Estonia) Krzyż Wolności za bohaterstwo na polu walki (Estonia) Krzyż Wielki Legii Honorowej (Francja) Order Imperium Brytyjskiego od 1936 (wojskowy) Krzyż Wielki Orderu Białej Róży (Finlandia) Krzyż Wielki Orderu Korony Rumunii Krzyż Wielki Orderu Gwiazdy Rumunii Czechosłowacki Krzyż Walecznych 1914–1918 Order Białego Lwa III Klasy (Czechy) Wielka Wstęga Orderu Świętego Skarbu (Japonia) (typ I) Kawaler Krzyża Wielkiego Orderu Korony Włoch Krzyż Wielki Orderu św. Sawy Krzyż Wielki Orderu Zasługi Republiki Węgierskiej (cywilny)
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
4. Minister Spraw Wojskowych II RP
Okres urzędowania od 9 sierpnia 1920
do 26 maja 1923
Poprzednik Józef Leśniewski
Następca Aleksander Osiński
7. Minister Spraw Wojskowych II RP
Okres urzędowania od 1 grudnia 1923
do 17 lutego 1924
Poprzednik Stanisław Szeptycki
Następca Władysław Sikorski

Kazimierz Sosnkowski herbu Godziemba, pseudonimy: "Baca", "Godziemba", "Józef", "Józef Godziemba", "Ryszard", "Szef" (ur. 19 listopada 1885 w Warszawie, zm. 11 października 1969 w Arundel, w Kanadzie) – polski dowódca wojskowy i polityk, założyciel Związku Walki Czynnej, szef sztabu I Brygady Legionów Polskich, od roku 1936 generał broni Wojska Polskiego, minister spraw wojskowych, następca Prezydenta RP, minister w rządzie na emigracji, komendant główny Związku Walki Zbrojnej, Wódz Naczelny Polskich Sił Zbrojnych.

Początki działalności polityczno-wojskowej[edytuj | edytuj kod]

Dzieciństwo i młodość[edytuj | edytuj kod]

Urodzony 19 listopada 1885 w Warszawie, był synem Józefa Bogdana i Zofii z Drabińskich. Pochodził z rodziny szlacheckiej, wywodzącej z Podlasia, legitymującej się herbem Godziemba. Jego ojciec był inżynierem chemikiem, piastował funkcję kierownika w warszawskiej probierni. Był również z zamiłowania muzykiem i kompozytorem, był dyrektorem Towarzystwa Muzycznego w Warszawie. Matka Kazimierza Sosnkowskiego również pochodziła z rodziny szlacheckiej, była córką właściciela folwarku Gintowce, znajdującego się na Żmudzi (niedaleko miasta Telsze). Początkowo, wraz z rodzicami, mieszkał w Warszawie przy ulicy Rymarskiej (obecnie zachodnia część Placu Bankowego)[1].

Ojciec Sosnkowskiego nie prowadził żadnej działalności niepodległościowej, lecz Kazimierz został wychowany w patriotycznej atmosferze. W domu kultywowana była pamięć o jego stryjecznym dziadku, podpułkowniku Ignacym Sosnkowskim, który był żołnierzem biorącym udział w wojnach napoleońskich oraz powstaniu listopadowym, odznaczonym krzyżem Virtuti Militari oraz Legią Honorową. Wspominano także pradziadka – Sylwestra Sosnkowskiego, który miał brać udział w powstaniu kościuszkowskim[1].

W 1895 r. zmarł ojciec Kazimierza Sosnkowskiego. Od tego czasu matka wychowywała go samodzielnie. Od 1896 r. uczęszczał do V klasycznego gimnazjum w Warszawie. Ukończył osiem klas tej szkoły. Podejrzewany przez władze carskie o przynależność do nielegalnego kółka samokształceniowego, otrzymał z zachowania niską ocenę dostateczną, przez co nie mógł uzyskać matury w Warszawie. Z tego powodu przeniósł się do Petersburga. Tam w październiku 1903 rozpoczął naukę w XII gimnazjum klasycznym. Maturę zdał ze złotym medalem, co było niemałym osiągnięciem dla ucznia, który do wspomnianej szkoły chodził jedynie przez rok[2].

Polska Partia Socjalistyczna[edytuj | edytuj kod]

Do Warszawy powrócił w 1904. Pierwotnie planował powrót do Petersburga, pragnąc rozpocząć tam studia na politechnice. Wkrótce jednak zrewidował te plany, ze względu na nastroje rewolucyjne panujące w Królestwie Polskim. Postanowił zdać na wydział architektury Instytutu Politechnicznego w Warszawie, co mu się udało[2].

13 listopada 1904 wziął udział w manifestacji na warszawskim Placu Grzybowskim, zorganizowanej przez Polską Partię Socjalistyczną w ramach protestów przeciwko przymusowemu wcielaniu Polaków do wojska rosyjskiego w związku z wojną z Japonią. Bojowcy PPS, ochraniający demonstrantów, starli się wówczas z carską policją i kozakami. Było to pierwsze od czasu powstania styczniowego starcie zbrojne z zaborcą. Pod wpływem tych wydarzeń, postanowił wstąpić do PPS. Sosnkowski nie uczynił tego jednak dlatego, że partia ta głosiła hasła rewolucji proletariackiej, ale, jak pisał później sam Sosnkowski: organizowała z bronią w ręku walkę o niepodległość[2].

Od początku 1905 rozpoczął aktywną działalność niepodległościową – w PPS funkcjonował pod pseudonimem Ryszard. Ze względu na strajk szkolny w Królestwie Polskim, szkoły średnie i wyższe zostały zamknięte, w tym także Instytut Politechniczny. To pozwoliło mu skupić się wyłącznie na aktywności w PPS – m.in. organizował w Niemczech i Austrii zbiórkę pieniężną na rzecz działalności rewolucyjnej PPS w Kongresówce[3]. Wkrótce jego tropem ruszyła carska policja, co sprawiło, że musiał udać się do Galicji. Przez pewien czas mieszkał Krakowie, gdzie próbował nawiązać kontakt z Józefem Piłsudskim, o którego działalności wiele słyszał już wcześniej.

W lutym 1906 Kazimierz Sosnkowski brał udział w VII zjeździe PPS we Lwowie. Podczas tego wydarzenia doszło do pierwszego spotkania z Piłsudskim. Postać ta wywarła na nim wielkie wrażenie. Podczas zjazdu doszło do rozłamu w partii, z którego wyłoniły się dwie organizacje: PPS-Lewica i PPS-Frakcja Rewolucyjna – ta druga złożona z sympatyków Piłsudskiego, kładąca nacisk na działalność bojową. Sosnkowski opowiedział się po stronie Piłsudskiego i wstąpił do Organizacji Bojowej PPS (OB PPS). Po powrocie do Krakowa, obaj rewolucjoniści odbyli pierwszą, długą rozmowę, która stała się początkiem ich długoletniej współpracy politycznej i wojskowej, a także przyjaźni[4].

Wkrótce potem Sosnkowski trafił do tajnej "szkoły bojowej" w Krakowie, której formalnym komendantem był Władysław Jaxa-Rożen, jednak niezwykle ważną rolę odgrywał tam Józef Piłsudski. Wszechstronny kurs (m.in. ćwiczenia z posługiwania się bronią, musztry, dywersji, czy walk ulicznych) trwał 6 tygodni. Po ukończeniu szkoły bojowej został skierowany przez Piłsudskiego na stanowisko zastępcy komendanta Okręgu Warszawskiego OB PPS. Sosnkowski miał rozbudować siły Okręgu uważanego za najważniejszy w całej organizacji. Było to niezwykle odpowiedzialne zadanie, powierzone niedoświadczonemu dwudziestolatkowi, co świadczyło o ogromnym zaufaniu, jakim został obdarzony przez Piłsudskiego. Sosnkowskiemu udało się spełnić pokładane w nim nadzieje – w krótkim czasie wydatnie zwiększył siły OB PPS w Warszawie: z kilku tzw. "piątek bojowych" do kilkuset członków Organizacji Bojowej[4].

Od czerwca 1906 był już komendantem OB PPS Okręgu Warszawskiego. W lipcu tego roku, podczas konferencji Organizacji Bojowej, jego kandydatura została zaproponowana przez Piłsudskiego na członka Wydziału Bojowego PPS (ostatecznie wybrany został Józef Mirecki). Jako szef OB PPS Okręgu Warszawskiego, Sosnkowski odznaczał się znakomitym przygotowaniem i sprawnym kierowaniem wieloma akcjami bojowymi. Wśród nich były m.in. rozbicie 25 sklepów monopolowych w Warszawie (9 czerwca 1906), likwidacja szpiega Wiśniowskiego, zastrzelenie w Otwocku carskiego generała-gubernatora ds. policyjnych Andrieja Markgrafskiego (3 lipca 1906). Kierował też organizacją podczas tzw. krwawej środy 15 sierpnia 1906, kiedy to ataki bojowców na posterunki rosyjskiej policji spowodowały ich panikę i wycofanie Rosjan z Warszawy na kilka dni.

Zdekonspirowany jesienią 1906 i ścigany musiał opuścić Warszawę. Następnie został komendantem Organizacji Bojowej PPS Okręgu Radomskiego. Poza działalnością bojową, był już wówczas także "Okręgowcem" organizacji ogólnej w dziale organizacyjno-agitacyjnym, co wiązało się z obowiązkiem m.in. wygłaszania politycznych przemówień na wiecach i demonstracjach fabrycznych. To spowodowało kolejną dekonspirację. Sosnkowski został więc przeniesiony na stanowisko komendanta okręgu OB w Zagłębiu Dąbrowskim[5].

W styczniu 1907, ze względu na wygaszenie nastrojów rewolucyjnych, Sosnkowski podjął decyzję o wystąpieniu z Organizacji Bojowej PPS i wyjeździe do Szwajcarii, a następnie Włoch, gdzie próbował kontynuować studia. Od kwietnia 1907 pracował w bibliotece Uffizich we Florencji, chcąc studiować architekturę na politechnice w Mediolanie. Ze względu na problemy finansowe, ostatecznie we wrześniu 1907 trafił na wydział architektury Politechniki Lwowskiej. W tym samym czasie poślubił Stefanię Sobańską. We Lwowie prowadził kółka studenckie i tworzył szkołę Organizacji Bojowej PPS. W tym czasie używał pseudonimu Józef. Stopniowo odszedł od działalności politycznej i całkowicie skupił się na szkoleniu wojskowym[6].

Związek Walki Czynnej i Związek Strzelecki[edytuj | edytuj kod]

W ostatnich dniach czerwca 1908 we lwowskim mieszkaniu Kazimierza Sosnkowskiego przy ul. Lenartowicza odbyło się zebranie założycielskie Związku Walki Czynnej. Sam Sosnkowski wszedł wówczas do Rady Głównej Związku. W roku 1910 był współzałożycielem Związku Strzeleckiego "Strzelec". W czerwcu 1912 roku został mianowany szefem sztabu Komendy Głównej ZWC (od tego czasu nazywany był przez swoich współpracowników Szefem) i zastępcą Komendanta Głównego, którą to funkcję pełnił Józef Piłsudski. Jak pisał Bogusław Miedziński:

Quote-alpha.png
Ten dwudziestokilkuletni student architektury był już człowiekiem i pełnej dojrzałości intelektualnej, uderzających zdolnościach politycznych, umiejącym w dodatku świetnie, niezbicie logicznie i jasno formułować swoje myśli. Miał on przy tym wręcz wyjątkowy talent organizacyjny i pęd do wyciągania konsekwencji praktycznych i wcielania w życie raz powziętych koncepcji. Pod tym względem zdaniem moim górował na Józefem Piłsudskim i był jego znakomitym dopełnieniem[7].

Równolegle z działalnością w ZWC i Związku Strzeleckim, Sosnkowski kontynuował studia. Zadanie miał jednak utrudnione, ze względu na częste wyjazdy, również zagraniczne. Egzaminy końcowe zaplanowane były na jesień 1914, jednak jego edukację przerwał wybuch I wojny światowej.

I wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

Kazimierz Sosnkowski w mundurze legionowym

W czasie I wojny światowej służył w Legionach Polskich, początkowo jako zastępca dowódcy 1 Pułku Piechoty (Józefa Piłsudskiego), potem I Brygady. Jednocześnie pełnił funkcję szefa sztabu. Odznaczył się w szeregu walk. Kilkakrotnie z powodzeniem zastępował w dowodzeniu brygadą nieobecnego Piłsudskiego, między innymi w bitwie pod Łowczówkiem. Po ustąpieniu Józefa Piłsudskiego ze stanowiska dowódcy I Brygady i z Legionów dnia 26 września 1916 roku objął komendę I Brygady. Był pracownikiem Biura Komisji Wojskowej Tymczasowej Rady Stanu[8].

Po tzw. kryzysie przysięgowym został 22 lipca 1917 roku aresztowany razem z Piłsudskim, a we wrześniu 1918 osadzony z nim wspólnie w twierdzy w Magdeburgu, gdzie przebywali do 8 listopada 1918 roku.

Dwudziestolecie międzywojenne[edytuj | edytuj kod]

Kurtka i czapka gen. Sosnkowskego ze zbiorów Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie

10 listopada 1918 r., po zwolnieniu z Magdeburga, przybył wraz z Piłsudskim do Warszawy. 16 listopada 1918 r. został mianowany przez Piłsudskiego dowódcą Okręgu Generalnego „Warszawa”[9], zaś pięć dni później awansowany na stopień generała podporucznika[10].

3 marca 1919 r. Naczelny Wódz Józef Piłsudski mianował go jednym z dwóch wiceministrów spraw wojskowych. Na stanowisko drugiego wiceministra został wyznaczony generał podporucznik Stefan Majewski[11]. 10 lutego 1920 r. Naczelny Wódz mianował go wiceministrem spraw wojskowych. Ostatnia nominacja pozostawała w bezpośrednim związku z wprowadzeniem nowej organizacji Ministerstwa Spraw Wojskowych i zniesieniem stanowiska drugiego wiceministra[12].

W latach 1928-1939 był prezesem Klubu Sportowego "Polonia Warszawa", którego był zawsze zagorzałym kibicem[13]. Obecnie stadion "Polonii" jest nazwany jego imieniem.

Piłsudski oceniał Sosnkowskiego jako żołnierza o "otwartym umyśle, dużych zdolnościach, przywykłego do mierzenia sił państwa w najrozmaitszych wysiłkach i do oceniania zjawisk o charakterze nie ściśle militarnym", ale o małym przygotowaniu operacyjnym. "Charakter niezbyt silny. Łatwo mu stracić wiarę w siebie przy niepowodzeniach i nieszczęściach. Wtedy prędko by zrzucał z siebie odpowiedzialność na wszelkiego rodzaju rady wojskowe (...) Dla podległych zbyt względny. Dla podtrzymania braków charakteru wymaga otoczenia z którym by żył osobiście dobrze i które by wytworzyło atmosferę ciepła i pociechę w niepowodzeniu."[14].

Wojna polsko-bolszewicka 1919-1920[edytuj | edytuj kod]

Na skutek reformy Ministerstwa Spraw Wojskowych i likwidacji stanowiska II wiceministra Spraw Wojskowych 10 lutego 1920 r. objął stanowisko jedynego wiceministra Spraw Wojskowych. Faktyczny obrońca polityki wschodniej Naczelnika Państwa na forum Sejmu Ustawodawczego, przyczynił się walnie do niepodjęcia przez Sejm rozmów pokojowych z bolszewikami w lutym-marcu 1920 r. Zdając sobie sprawę z nieszczerości ofert Sowietów zwalczał przychylne negocjacjom z Moskwą działania polityków PPS, jak również propagował ideę sojuszu polsko-ukraińskiego, spotykając się z ostrą kontrakcją obozu narodowego.

21 kwietnia 1920 r. został zatwierdzony w stopniu generała porucznika z dniem 1 kwietnia 1920 r. w „grupie oficerów byłych Legionów Polskich”[15]. Prowadził z ramienia Naczelnego Wodza rozmowy z przedstawicielami ukraińskich sfer wojskowych oraz politykami tzw. "trzeciej Rosji" (antybolszewicko i antycarsko nastawionej grupy Rosjan). W wojnie polsko-bolszewickiej wystąpił też w charakterze "strażaka" na zagrożonym odcinku frontu (północ) – jako dowódca Armii Rezerwowej. Dowodził z powodzeniem, aczkolwiek ogólna sytuacja nie pozwoliła Wodzowi Naczelnemu powodzenia tego wykorzystać. Stąd w opinii części korpusu oficerskiego II Rzeczypospolitej przeprowadzona przez gen. Sosnkowskiego operacja nie była oceniana pozytywnie (por. np. Stefan Rowecki, Wspomnienia i notatki autobiograficzne, Warszawa 1988). Po zatargu z Ministrem Spraw Wojskowych gen. Józefem Leśniewskim w lipcu 1920 r. złożył funkcję wiceministra. Wsparty przez Piłsudskiego, 9 sierpnia zastąpił Leśniewskiego na stanowisku ministra w rządzie Wincentego Witosa. Odpowiedzialny za organizację i funkcjonowanie całości tyłów. Zdołał przywrócić porządek na zdezorganizowanym zapleczu frontu, stosując zdecydowane, nierzadko drakońskie metody. Projektodawca szeregu aktów prawnych czasu wojny. Członek powołanej 1 lipca 1920 r. Rady Obrony Państwa.

Odpowiedzialny za całość gospodarki wojennej państwa, zainicjował i przeprowadził budowę mola przeładunkowego w nadmorskiej wiosce Gdynia, co wiązało się z blokowaniem dostaw do Polski w krytycznym momencie bitwy warszawskiej nabytego za granicą sprzętu wojennego przez pro-bolszewicko nastawionych robotników portowych Wolnego Miasta Gdańska. Jednocześnie sprawował w sierpniu 1920 roku faktyczne dowództwo obrony Warszawy. Był jednym z pierwszych odznaczonych Srebrnym Krzyżem Orderu Wojennego Virtuti Militari. 3 maja 1922 r. został zweryfikowany w stopniu generała dywizji ze starszeństwem z 1 czerwca 1919 r. w korpusie generałów[16].

Działalność polityczna[edytuj | edytuj kod]

Kazimierz Sosnkowski ok. 1926 r.

Od 9 sierpnia 1920 do 10 marca 1922 minister Spraw Wojskowych w rządach Wincentego Witosa i Antoniego Ponikowskiego, od 10 marca do 28 czerwca 1922 r. kierownik Ministerstwa w rządzie Ponikowskiego, następnie od 28 czerwca 1922 r. do 28 maja 1923 r. ponownie minister w rządach Artura Śliwińskiego, Juliana Nowaka i Władysława Sikorskiego. Nie objął teki w II rządzie Wincentego Witosa na skutek dezaprobaty Piłsudskiego dla tego gabinetu. Od 19 grudnia 1923 r. do 17 lutego 1924 r. pełnił funkcję Ministra w II rządzie Władysława Grabskiego, złożył urząd na skutek zmniejszenia przez premiera wydatków na wojska oraz niemożności rozwiązania problemu powrotu Józefa Piłsudskiego do czynnej służby wojskowej. Główny negocjator wojskowej umowy polsko-francuskiej z 1921 r. Położył duże zasługi w dziedzinie organizacji i modernizacji Wojska Polskiego w latach 1920-1924 (wbrew tzw. powszechnej opinii w latach 1925-1926 proces unowocześniania wojska uległ zahamowaniu). W opinii wystawionej przez marszałka Piłsudskiego w 1922 polskim generałom (przeznaczonej do wyłącznej wiadomości Prezydenta RP), jako jedyny obok gen. Edwarda Rydza-Śmigłego został uznany za zdatnego do pełnienia funkcji Naczelnego Wodza na wypadek wojny. Zwolennik kompromisu głównych polskich obozów politycznych, prowadził od 1919 r. z ramienia Naczelnika Państwa nieskuteczne rozmowy z przywódcami obozu narodowego, mające na celu urzeczywistnienie współpracy na najwyższym szczeblu państwowym Józefa Piłsudskiego i Romana Dmowskiego. Niechętny angażowaniu armii w spory polityczne, po złożeniu przez Marszałka funkcji publicznych w 1923 r. coraz bardziej dystansował się od jego koncepcji walki politycznej. Jednocześnie usilnie działał na rzecz powrotu Komendanta do wojsku widząc w tym pierwszy i nieodzowny krok do stabilizacji wewnętrznej państwa i naprawy wad ustroju. W tym celu w grudniu 1923 r. zgodził się objąć tekę Ministra Spraw Wojskowych w rządzie Władysława Grabskiego, pod warunkiem zagwarantowania Piłsudskiemu powrotu do pracy państwowej. Udało mu się uzyskać ze strony Prezydenta i premiera gwarancję objęcia przez Marszałka stanowiska przewodniczącego Ścisłej Rady Wojennej i prawnego uregulowania organizacji najwyższych władz wojskowych według koncepcji Naczelnego Wodza. Wysunięcie przez Piłsudskiego dodatkowego żądania powierzenia mu funkcji Szefa Sztabu Generalnego spotkało się z nieprzychylnym przyjęciem Wojciechowskiego. W tej sytuacji Sosnkowski otrzymał od Marszałka kategoryczny zakaz wchodzenia do rządu. Mimo to objął tekę, motywując to koniecznością niepowodowania trudności rządowi, który zamierzał dokonać reformy skarbowej. Generał gwarantował sobie przy tym prawo do złożenia teki po zakończeniu pierwszego etapu reformy w wypadku niespełnienia jego postulatów tj. rozwiązania sprawy Piłsudskiego i określonej wysokości wydatków na wojsko. Na skutek niezrealizowania tych postulatów złożył urząd 17 lutego 1924 r. Zdarzenia te wywołały nigdy do końca niezamknięty kryzys w relacjach Szefa z Komendantem.

Po odwołaniu ze stanowiska ministra pełnił szereg funkcji dyplomatycznych. W 1925 mianowany został przedstawicielem Polski przy Lidze Narodów na konferencję rozbrojeniową w Genewie, gdzie zainicjował uchwalenie konwencji o zakazie użycia broni bakteriologicznej oraz w sprawie produkcji i handlu bronią.

14 kwietnia 1925 Prezydent RP mianował go dowódcą Okręgu Korpusu Nr VII w Poznaniu[17]. Nie został wtajemniczony przez marszałka Piłsudskiego w plan dokonania przewrotu. Motywy tej decyzji marszałka nie są do tej pory znane. Rozbieżnie są także wyjaśniane motywy, które pchnęły gen. Sosnkowskiego do podjętej wtedy próby samobójczej; najbardziej prawdopodobnym była niemożność pogodzenia osobistej lojalności wobec Piłsudskiego z chęcią dochowania przysięgi na wierność konstytucyjnym organom państwa.[potrzebne źródło]*

Po wyleczeniu wrócił do służby. 15 marca 1927 Prezydent RP Ignacy Mościcki zwolnił go ze stanowiska dowódcy Okręgu Korpusu Nr VII i mianował inspektorem armii z siedzibą w Warszawie[18]. W czasie wojny był przewidziany na stanowisko dowódcy Armii „Podole”, od 1928 – Armii „Polesie”. Wbrew powszechnie wyrażanym opiniom nigdy nie stracił zaufania marszałka, chociaż osobiste stosunki między nimi uległy rozluźnieniu. Mimo tego, to zapewne właśnie jego widział Piłsudski jako swego następcę.[potrzebne źródło] W latach trzydziestych zastępował marszałka podczas jego zagranicznych urlopów. Jednocześnie nadal aktywny w służbie dyplomatycznej.

Po śmierci marszałka Piłsudskiego wyraźnie odsuwany na boczny tor życia politycznego i wojskowego, jednak odegrał znaczącą rolę w negocjacjach dotyczących nowego porozumienia wojskowego z Francją. Pełnił funkcję protektora Ligi Morskiej i Kolonialnej. W wojsku przewodniczył Komisji ds. Uzbrojenia i Sprzętu. Cieszył się opinią wybitnego organizatora i polityka, lecz mało doświadczonego dowódcy liniowego. Zarzucano mu niewielką praktykę i brak zdecydowania w dowodzeniu. Opinię tę w kontekście działalności Sosnkowskiego w czasie wojny obronnej 1939 należy ocenić jako krzywdzącą.[potrzebne źródło]

W łonie obozu sanacyjnego był rzecznikiem dialogu z opozycją. Kilkakrotnie proponował powołanie rządu opartego na szerszej podstawie politycznej (aczkolwiek powołanego w ramach obozu piłsudczyków), zgłaszając gotowość objęcia funkcji premiera. Inicjatywa ta, która dawała szanse na uzyskanie szerszego poparcia dla sanacji została odrzucona, głównie z przyczyn ambicjonalnych, przez marsz. Edwarda Rydza-Śmigłego i prezydenta Ignacego Mościckiego.[potrzebne źródło]

W 1937 roku był członkiem Koła Grodzisk-Nowy Tomyśl Wielkopolskiego Związku Ziemian[19].

Kampania wrześniowa 1939[edytuj | edytuj kod]

Odsunięty od przygotowań wojennych, do 10 września 1939 pozostawał bez przydziału wojennego, jako generał do zleceń Naczelnego Wodza. 6 września otrzymał propozycję objęcia stanowiska wicepremiera odpowiedzialnego za całokształt gospodarki wojennej. Formalnie wszedł w skład Rady Ministrów, zgadzając się objąć faktycznie funkcję dopiero po ustabilizowaniu się sytuacji na froncie. Zwolennik odwrotu na południe (propozycję jego wykonania złożył już 3 września). Proponował utworzenie grupy armii w składzie Armii Warszawa, Poznań, Pomorze i Łódź celem maksymalnie długiego związania sił niemieckich w rejonie Warszawy i Kutna.

Propozycja została odrzucona przez Naczelnego Wodza, prawdopodobnie ze względów ambicjonalnych (jedynym kandydatem na stanowisko projektowanej grupy armii był Sosnkowski, zaś wyznaczenie go na nie mogłoby sugerować, że marszałek przekazał mu naczelne dowództwo). W rezultacie działania w tym rejonie nie były skoordynowane, co przyczyniło się do klęski nad Bzurą.

10 września 1939 o godz. 22.30, w rozmowie telegraficznej (juzowej) z płk. dypl. Tadeuszem Klimeckim, został poinformowany o decyzji Naczelnego Wodza o mianowaniu go dowódcą grupy armii południowych (Frontu Południowego). Naczelny Wódz podporządkował mu Armię "Małopolska", Armię "Kraków", Dowództwo OK Nr VI oraz wszystkie oddziały wojskowe improwizowane w Małopolsce Wschodniej, a także wszystkie oddziały wojskowe przybywające transportami kolejowymi do Lwowa (między innymi Grupa Grodzieńska i 35 DP (rez.)). Wobec niemożności nawiązania kontaktu z innymi związkami operacyjnymi musiał się ograniczyć do dowodzenia Armią Karpaty, znajdującą się de facto w okrążeniu, do której dotarł pod Przemyśl drogą lotniczą (samolotem Lublin R-XIII 56 Eskadry Obserwacyjnej). Znajdując się w rozpaczliwym położeniu operacyjnym, dowodził energicznie i przytomnie. Jako jeden z niewielu dowódców operacyjnych czasu wojny obronnej przyjął koncepcję dowodzenia aktywnego i agresywnego, dążąc do bitwy, a nie unikając jej.

Kilkakrotnie przełamał niemieckie okrążenia, kierując się w stronę Lwowa. Stoczył szereg zwycięskich walk (Bitwa pod Jaworowem), w tym w nocy z 15 na 16 września w Mużyłowicach i Czarnokońcach koło Sądowej Wiszni, w której rozbił elitarny pułk zmotoryzowany SS-Standarte Germania[20]. Bitwy w lasach janowskich doprowadziły w ostateczności do całkowitego wyczerpania możliwości działania operacyjnego. 22 września, w trakcie przebijania się do Lwowa, odcięty przez wojska sowieckie od resztek swoich jednostek w rejonie Brzuchowic. Wobec kapitulacji Lwowa przed Armią Czerwoną w cywilnym przebraniu przedostał się przez tereny okupowane przez Armię Czerwoną przez Karpaty Wschodnie na Węgry, po czym dotarł do Francji na początku października 1939 r.

Działalność na uchodźstwie od 1940[edytuj | edytuj kod]

Marian Kukiel, Kazimierz Sosnkowski i Stanisław Kopański w 1944 r.

Przewidywany przez prezydenta Mościckiego na swego następcę, nie został nim ostatecznie z uwagi na okoliczność, że podejmując decyzję prezydent nie miał wiadomości, czy Sosnkowski żyje i gdzie się znajduje. 12 października 1939 r. wyznaczony następcą przez prezydenta Raczkiewicza, wbrew stanowisku gen. Sikorskiego. Wszedł w skład rządu jako minister bez teki. Jednocześnie 8 listopada 1939 mianowany przewodniczącym Komitetu Ministrów do Spraw Kraju.

Pierwszy komendant główny Związku Walki Zbrojnej, autor zarysu struktur organizacyjnych. Dostrzegał – wbrew Sikorskiemu – konieczność przeniesienia Komendy Głównej ZWZ do Kraju dla usprawnienia kierowania organizacją, co nastąpiło ostatecznie 30 czerwca 1940 na mocy rozkazu Naczelnego Wodza. Współprzewodniczący komitetu polsko-czechosłowackiego, w ramach którego planowano przyszłą federację polsko-czechosłowacką.

Po układzie Sikorski-Majski ustąpił z rządu na znak protestu przeciwko nieuregulowaniu w nim kwestii wschodnich granic Polski (1941). Od tego momentu staje się faktycznym przywódcą emigracyjnej opozycji wobec rządów gen. Sikorskiego a potem Mikołajczyka[21]. Do 8 lipca 1943 roku nie pełnił poważniejszych funkcji. W okresie tym przygotował pracę "Cieniom Września" poświęconą swojej działalności we wrześniu 1939 roku.

8 lipca 1943, cztery dni po tragicznej śmierci gen. broni Władysława Sikorskiego w katastrofie lotniczej w Gibraltarze, został mianowany Naczelnym Wodzem. Wzbudziło to duże niezadowolenie rządu brytyjskiego[22]. Odsuwany konsekwentnie na boczny tor przez premiera Stanisława Mikołajczyka. Sosnkowski często inspirował i zachęcał dowództwo AK w kraju do ignorowania instrukcji rządu emigracyjnego[23]. Zarzucano mu przygotowywanie buntu w wojsku w razie porozumienia premiera Mikołajczyka ze Stalinem w kwestii wspólnego z komunistami rządu oraz uznania granicy na linii Curzona[24].

Powstanie warszawskie zostało wywołane wbrew jego zdecydowanemu sprzeciwowi. Zabiegał o pomoc aliancką dla powstania. Nie mogąc uzyskać jej oficjalnie zarzucił zachodnim aliantom złamanie umów sojuszniczych.

Rozkaz nr 19 do żołnierzy Armii Krajowej:

Pięć lat minęło od dnia, gdy Polska, wysłuchawszy zachęty Rządu brytyjskiego i otrzymawszy jego gwarancje, stanęła do samotnej walki z potęgą niemiecką. (...) Od miesiąca bojownicy Armii Krajowej pospołu z ludem Warszawy krwawią się samotnie na barykadach ulicznych w nieubłaganych zapasach z olbrzymią przewagą przeciwnika. Samotność kampanii wrześniowej i samotność obecnej bitwy o Warszawę są to dwie rzeczy zgoła odmienne. Lud Warszawy, pozostawiony samym sobie i opuszczony na froncie wspólnego boju z Niemcami – oto tragiczna i potworna zagadka, której my, Polacy, odcyfrować nie umiemy na tle technicznej potęgi Sprzymierzonych u schyłku piątego roku wojny. Nie umiemy dlatego, że nie straciliśmy jeszcze wiary, że światem rządzą prawa moralne. Nie umiemy, bo uwierzyć nie jesteśmy w stanie, że oportunizm ludzki w obliczu siły fizycznej mógłby posunąć się tak daleko, aby patrzeć obojętnie na agonię stolicy tego kraju, którego żołnierze tyle innych stolic własną piersią osłonili. Nie umiemy i dlatego, że nie wierzymy, by polityka, oderwana od zasad moralnych, inne słowa aniżeli złowieszcze Mane, Tekel, Fares sama sobie na kartach historii wypisać zdołała. (...) Brak pomocy dla Warszawy tłumaczyć nam pragną rzeczoznawcy racjami natury technicznej. 'Wysuwane są argumenty strat i zysków. Skoro jednak obliczać trzeba, to przypomnieć musimy, że lotnicy polscy w bitwie powietrznej o Londyn ponieśli ponad 40% strat, 15% samolotów i załóg zginęło podczas próby dopomożenia Warszawie. Strata 27 maszyn nad Warszawą, poniesiona w ciągu miesiąca, jest niczym dla lotnictwa Sprzymierzonych, które posiada obecnie kilkadziesiąt tysięcy samolotów wszelkiego rodzaju i typu. (...) Jeśli ludność stolicy dla braku pomocy zginąć by musiała pod gruzami swych domów, jeśli by przez bierność, obojętność czy zimne wyrachowania wydana została na rzeź masową – wówczas sumienie świata obciążone będzie grzechem krzywdy straszliwej i w dziejach niebywałej. Są wyrzuty sumienia, które zabijają. Bohaterskiego Wodza Dowódcę oskarża się o to, że nie przewidział nagłego zatrzymania ofensywy sowieckiej u bram Warszawy. Nie żadne inne trybunały, jeno trybunał historii osądzi tę sprawę. O wyrok jesteśmy spokojni. (...) My tutaj czynimy dalsze wysiłki, aby uruchomić pomoc dla Was. Otrzymujemy wciąż jeszcze obietnice i przypuszczenia. Wierzymy w nie i ufamy, że wiara ta nie będzie odebrana Polskim Siłom Zbrojnym.

30 września 1944 pod naciskiem Winstona Churchilla zdymisjonowany ze stanowiska Naczelnego Wodza.

Po wojnie[edytuj | edytuj kod]

Miejsce spoczynku prochów gen. Kazimierza Sosnkowskiego w podziemiach Bazyliki Archikatedralnej Św. Jana Chrzciciela w Warszawie
Pomnik upamiętniający Sosnkowskiego w Warszawie-Ursusie
Grób Jadwigi Sosnkowskiej – wdowy po gen. Kazimierzu Sosnkowskim na Starych Powązkach w Warszawie

W listopadzie 1944[25] opuścił Wielką Brytanię i zamieszkał w Kanadzie. Ze względu na jego nieugiętą postawę w stosunku do władz ZSRR rządy amerykański i brytyjski do roku 1949 odmawiały mu wiz wjazdowych[26].

Oficjalny następca prezydenta Augusta Zaleskiego (poprzednio został pominięty). Cieszył się znacznym autorytetem w środowiskach emigracyjnych. Występował w latach 1952-1954 jako mediator między zwolennikami Augusta Zaleskiego, a środowiskami uznającymi władzę Rady Trzech, doprowadzając do podpisania w 1954, w Londynie, Aktu Zjednoczenia Narodowego.

Zmarł w Kanadzie, pochowany na cmentarzu Les Champeaux w Montmorency pod Paryżem. W 1992 urnę z jego prochami sprowadzono do Polski i złożono w podziemiach archikatedry św. Jana Chrzciciela w Warszawie.

Autor m.in. "Z legionów do Magdeburga" i "Nakazy chwili, przemówienia generała" ( to ostatnie wydane w Londynie w roku 1951).

Wywód genealogiczny[edytuj | edytuj kod]

4. (?) Sosnkowski      
    2. Józef Sosnkowski 1832- ok. 1895
5. NN        
      1. Kazimierz Sosnkowski
6. (?) Drabiński    
    3. Zofia Drabińska 1858-1938    
7. NN      
 

Ordery i odznaczenia[edytuj | edytuj kod]

Polskie
Zagraniczne

9 grudnia 2005 Sejm Rzeczypospolitej Polskiej podjął uchwałę w sprawie uczczenia pamięci gen. Kazimierza Sosnkowskiego w 120. rocznicę urodzin.

Publikacje[edytuj | edytuj kod]

Był autorem następujących pozycji:

  • Z Legionów do Magdeburga (Warszawa 1929)
  • Cieniom Września (Londyn 1943, polskie wydanie Warszawa 1988)
  • Nakazy chwili (Londyn 1951)
  • W obronie praw Polski (Londyn 1964)
  • Materiały historyczne (Londyn 1966)
  • Przyczynki do sprawy zbrojeń polskich w okresie 1935–1939 (Londyn 1973)
  • Wybór Pism (Wrocław 2009, ISBN 978-83-04-04964-2)

Miscellanea[edytuj | edytuj kod]

W międzywojniu Sosnkowski dał się poznać jako miłośnik piłki nożnej. W latach 1928-1939 był prezesem klubu Polonia Warszawa. W 1925 zaś wsparł finansowo budowę krytej trybuny na stadionie Klubu Sportowego Dyskobolia w Grodzisku Wielkopolskim.

Dzisiejszy stadion Polonii Warszawa przy ulicy Konwiktorskiej 6 w Warszawie nosi imię generała Kazimierza Sosnkowskiego.

Był właścicielem wsi Porażyn oraz wsi Sielinko leżących w gminie Opalenica, a także domu na stokach Gubałówki. Jego imieniem nazwano Gimnazjum w Opalenicy

Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
z Kazimierza Sosnkowskiego

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Jerzy Kirszak. Współtwórca niepodległości. „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej”, s. 106, listopad-grudzień 2008. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej. ISSN 1641-9561. 
  2. 2,0 2,1 2,2 Jerzy Kirszak. Współtwórca niepodległości. „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej”, s. 107, listopad-grudzień 2008. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej. ISSN 1641-9561. 
  3. Przedmowa Andrzeja Rzepniewskiego do książki Kazimierza Sosnkowskiego "Cieniom września", Warszawa 1988, s. 5-6. ISBN 83-11-07627-8
  4. 4,0 4,1 Jerzy Kirszak. Współtwórca niepodległości. „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej”, s. 108, listopad-grudzień 2008. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej. ISSN 1641-9561. 
  5. Jerzy Kirszak. Współtwórca niepodległości. „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej”, s. 109, listopad-grudzień 2008. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej. ISSN 1641-9561. 
  6. Jerzy Kirszak. Współtwórca niepodległości. „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej”, s. 110, listopad-grudzień 2008. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej. ISSN 1641-9561. 
  7. Bogusław Miedziński. Wspomnienia. „Zeszyty Historyczne”, s. 127, 1976. Paryż. 
  8. Włodzimierz Suleja, Tymczasowa Rada Stanu, Warszawa 1998, s. 220.
  9. Dziennik Rozporządzeń Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 6 z 27 listopada 1918 r., poz. 88.
  10. Dziennik Rozporządzeń Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 6 z 27 listopada 1918 r., poz. 107.
  11. Dziennik Rozkazów Wojskowych Nr 26 z 8 marca 1919 r., poz. 840.
  12. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 6 z 21 lutego 1920 r., poz. 159.
  13. Historia Klubu Sportowego "Polonia" Warszawa.
  14. Jan Ciechanowski „Powstanie Warszawskie” Bellona S.A. str. 102 ISBN 978-83-7549-074-9
  15. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 17 z 8 maja 1920 r., poz. 488.
  16. Rocznik oficerski 1923, s. 119. W 1923 r. na liście starszeństwa generałów dywizji zajmował lokatę 4., wyprzedzając legionistów: Edwarda Śmigły-Rydza (lok. 9) i Władysława Sikorskiego (lok. 13).
  17. Dziennik Personalny Nr 44 z 20.04.1925 r.
  18. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 10 z 19 marca 1927 r., s. 92.
  19. Spis członków Wielkopolskiego Związku Ziemian, Poznań 1937, s. 29.
  20. Sosnkowski, generał największych nadziei
  21. Eugeniusz Duraczyński "Między Londynem a Warszawą. Lipiec 1943 – lipiec 1944" Państwowy Instytut Wydawniczy Warszawa 1986 str. 16 ISBN 83-06-01406-5
  22. Jan Ciechanowski „Powstanie Warszawskie” Bellona S.A. str. 225 ISBN 978-83-7549-074-9
  23. Jan Ciechanowski „Powstanie Warszawskie” Bellona S.A. str. 120 ISBN 978-83-7549-074-9
  24. Rozmowa z gen. Kukielem Jan Ciechanowski „Powstanie Warszawskie” Bellona S.A. str. 120 ISBN 978-83-7549-074-9
  25. Pestkowska, s.219
  26. Biuletyn IPN, s.98
  27. Postanowienie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 11 listopada 1995 r. o nadaniu orderów (M.P. z 1996 r. Nr 11, poz. 124).
  28. 28,0 28,1 28,2 28,3 28,4 28,5 Kazimierz Sosnkowski [w:] PSB. Tom XL/4, zeszyt 167, s. 524-539
  29. 6 listopada 1930 „za pracę w dziele odzyskania niepodległości” M.P. z 1930 r. Nr 260, poz. 349
  30. „Za męstwo okazane w walce z nieprzyjacielem w obronie Ojczyzny”; Rozkaz Ministra Spraw Wojskowych L. 1863 z 28 lipca 1921 r. (Dziennik Personalny z 1921 r. Nr 31, poz. 1297)
  31. Dziennik Personalny nr. 31 z 16 września 1922
  32. 17 marca 1930 „za zasługi na polu organizacji i wyszkolenia wojska” M.P. z 1930 r. Nr 98, poz. 143
  33. Dziennik Personalny Spraw Wojskowych nr 12 z 03.03.1926
  34. 34,00 34,01 34,02 34,03 34,04 34,05 34,06 34,07 34,08 34,09 34,10 34,11 Zbigniew Paweł Wasilewski: Ostatnia kwatera generała Sosnkowskiego, 8 stycznia 2013, kronikamontrealska.com
  35. Rocznik Polskiej Akademii Literatury, Warszawa 1937, s. 256.
  36. Eesti Vabariigi teenetemärgid (est.). president.ee. [dostęp 2014-10-28].
  37. Eesti Vabariigi teenetemärgid (est.). president.ee. [dostęp 2014-10-28].
  38. Dziennik Personalny Ministra Spraw Wojskowych nr 15 z 12 czerwca 1922

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Stanisław Babiński: Drogowskaz ideowo-polityczny Kazimierza Sosnkowskiego (Nowy Jork 1989)
  • Maria Pestkowska: Kazimierz Sosnkowski, Ossolineum, Wrocław 1995.
  • Jerzy Mierzejewski: O utrwalenie historycznej zasługi gen. K. Sosnkowskiego w ustanowieniu międzynarodowego zakazu stosowania broni bakteriologicznej, "Postępy Mikrobiologii" 38 (2), ss,205-209
  • Kazimierz Sosnkowski – żołnierz, humanista, mąż stanu – w 120. rocznicę urodzin (red. T. Głowiński, J. Kirszak, wyd. GAJT, Wrocław 2005)
  • Ireneusz Wojewódzki: Kazimierz Sosnkowski podczas II wojny światowej. Książę niezłomny czy Hamlet w mundurze?, Narodowe Centrum Kultury, Warszawa 2009
  • Jerzy Kirszak: Generał Sosnkowski pod Anconą, [w:] Biuletyn IPN, Nr. 10-11 (81-82), Warszawa 2007, ISSN 1641-9561
  • Jerzy Kirszak: Naczelny Wódz gen. Kazimierz Sosnkowski wobec powstania warszawskiego, Niepodległość, t. 57, Warszawa 2007
  • Jerzy Kirszak: Współtwórca niepodległości. Kazimierz Sosnkowski do 1918 roku, [w:] Biuletyn IPN, Nr. 11-12(94-95), Warszawa 2008, ISSN 1641-9561
  • Zbigniew Mierzwiński: Generałowie II Rzeczypospolitej. Warszawa 1990: Wydawnictwo Polonia, s. 293-302. ISBN 83-7021-096-1.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]