Leopold Okulicki

Leopold Okulicki Niedźwiadek
generał brygady
Data i miejsce urodzenia	12 listopada 1898 Bratucice, Austro-Węgry
Data i miejsce śmierci	24 grudnia 1946 Moskwa (Łubianka), ZSRR
Przebieg służby
Lata służby	od 1915
Stanowiska	Komendant Główny Armii Krajowej Komendant Główny NIE
Główne wojny i bitwy	I wojna światowa, wojna polsko-bolszewicka, II wojna światowa, kampania wrześniowa
Odznaczenia
Multimedia w Wikimedia Commons
Leopold Okulicki w Wikicytatach

Tablica pamiątkowa na Saskiej Kępie w Warszawie

Leopold Okulicki, ps. Niedźwiadek, Biedronka, Bronka, Jan, Jan Mrówka, Jan Ogór, Kobra, Konrad, Kula, Miller, Mrówka, Stary Boba, Osa, Pan Jan, Sęp, Termit (ur. 12 listopada 1898, zm. 24 grudnia 1946 w radzieckim więzieniu na Łubiance w Moskwie) – generał brygady Wojska Polskiego, współtwórca SZP-ZWZ-AK, ostatni Komendant Główny Armii Krajowej, Komendant Główny NIE.

Wczesne życie i kariera wojskowa

Urodził się w Bratucicach koło Bochni w rodzinie chłopskiej. Dokładna data jego urodzin jest sporna, sam Okulicki podawał dwie różne daty – 11 lub 13 listopada 1898, a wpis w księgach parafialnych mówi o 12 listopada 1898. Powszechnie przyjmuje się tę właśnie datę, jest ona również wpisana w akcie urodzenia "Niedźwiadka".

Jego ojciec, Błażej Okulicki (wcześniej używał nazwiska Kicka) nalegał, by syn skończył bocheńskie gimnazjum (obecnie I LO w Bochni). Zapisał się do niego w 1910 roku dzięki pomocy stryja, księdza, mając zdobyć wstępne przygotowanie do stanu kapłańskiego, jednak te plany przekreślił wybuch I wojny światowej. Od maja 1913 roku należał do Związku Strzeleckiego. Rok później (w wieku 16 lat) zdał egzamin podoficerski. W szkole tej uczył się do lata 1915 roku. W październiku uciekł ze szkoły i wstąpił do 3 Pułku Piechoty Legionów. Już w 1916 był mianowany sierżantem, ranny w walkach. Po kryzysie przysięgowym wcielony do armii austriackiej. Uciekł na początku 1918 i działał w POW w Krakowie do października 1918. Potem rozbrajał Niemców. Do Wojska Polskiego wstąpił w listopadzie 1918 jako oficer 4 Pułku Piechoty Legionów. Zweryfikowany jako kapitan z 1 czerwca 1919.

10 lipca 1922 ożenił się z Władysławą Jabłońską. 17 lutego 1924 w Kielcach urodził się ich jedyny syn, Zbigniew, który zginął 8 lipca 1944 pod Osiro koło Ankony we Włoszech, jako sierżant podchorąży 1 pułku artylerii 2 Korpusu.

Walczył zarówno w I wojnie światowej, jak i w wojnie polsko-bolszewickiej. W okresie listopad 1923 - październik 1925 roku ukończył Wyższą Szkołę Wojenną, po czym został przydzielony do Dowództwa Okręgu Korpusu Nr III w Grodnie, gdzie służył do kwietnia 1930. 18 lutego 1928 awansował na majora ze starszeństwem z 1 stycznia 1928 i 188. lokatą w korpusie oficerów piechoty. W okresie od kwietnia 1930 do czerwca 1931 dowódca batalionu 75 pułku piechoty. Od 1931 do lutego 1934 wykładał taktykę w Centrum Wyszkolenia Piechoty w Rembertowie. Do września 1935 był szefem sztabu 13 Kresowej Dywizji Piechoty, następnie wrzesień 1935 - sierpień 1939 w Oddziale III Sztabu Głównego Wojska Polskiego. Od 19 marca 1936 roku szef Wydziału "Wschód". Od kwietnia 1939 szef Wydziału Sytuacyjnego i zastępca szefa Wydziału "Zachód". Podpułkownik dyplomowany z 1936 roku.

II wojna światowa

Od 1 do 28 września 1939 Leopold Okulicki był oficerem łącznikowym Naczelnego Wodza przy Dowództwie Obrony Warszawy. Potem bronił Warszawy, jako szef sztabu odcinka "Zachód" i dowódca zgrupowania na Woli. Po kapitulacji Warszawy razem z gen. Michałem Karaszewiczem Tokarzewskim współorganizował konspirację w Służbie Zwycięstwu Polski. Później – od stycznia 1940 roku – był komendantem łódzkiego okręgu Związku Walki Zbrojnej, a następnie – po okresie pracy w Komendzie Głównej ZWZ – został od października 1940 komendantem tej organizacji we Lwowie. Pułkownik dyplomowany z 3 maja 1940 i komendant ZWZ/AK terenów okupowanych przez sowietów do 22 stycznia 1941.

Został aresztowany w styczniu 1941 roku przez NKWD i uwięziony. W więzieniu na Łubiance był przesłuchiwany osobiście przez Iwana Sierowa. Po wybuchu wojny niemiecko-radzieckiej i podpisaniu układów między rządem gen. Władysława Sikorskiego i rządem ZSRR, został zwolniony z więzienia na interwencję gen. Władysława Andersa 2 lub 14 sierpnia 1941. Objął funkcję szefa sztabu (do maja 1942) w tworzonej na terenie ZSRR armii polskiej. Później kwiecień 1942 - czerwiec 1943 dowodził 7 Dywizją Piechoty na Bliskim Wschodzie, po czym czerwiec - październik 1943 był w dyspozycji szefa sztabu Naczelnego Wodza na Bliskim Wschodzie, a pomiędzy październikiem 1943 i majem 1944 pełnił służbę w Oddziale Personalnym Sztabu Naczelnego Wodza w Londynie.

Komendant Główny AK

Gen. Okulicki w 1944 roku

Płk dypl. Okulicki 5 października 1943 z rozkazu Naczelnego Wodza zostaje Komendantem Bazy Przerzutowej i Ośrodka Wyszkolenia Cichociemnych w Bazie nr 10 "Impudent" w Ostuni koło Brindisi we Włoszech. W nocy z 21 na 22 maja 1944, po uprzednim przeszkoleniu spadochronowym na kursie cichociemnych, został zrzucony do kraju, w ramach operacji lotniczej "Weller 29". Z dniem 22 maja 1944 awansowany do stopnia generała brygady. 3 czerwca 1944 objął stanowisko szefa Operacji i I zastępcy szefa Sztabu KG AK, gen. Tadeusza Pełczyńskiego ps. "Grzegorz".

Generał Okulicki był w dowództwie AK jednym z głównych zwolenników walki zbrojnej w Warszawie. W ostatnich dniach lipca Tadeusz Bór-Komorowski mianował go swoim następcą na stanowisku komendanta AK na wypadek gdyby dotychczasowe dowództwo nie mogło pełnić swoich funkcji, mianując go jednocześnie dowódcą tzw. II rzutu KG AK i komendantem zakonspirowanej organizacji "NIE". Przed wybuchem powstania warszawskiego generał przestał brać udział w pracach Komendy Główniej i zszedł do głębokiej konspiracji. 11 września, w związku z niepomyślnym przebiegiem powstania i spowodowaną tym praktyczną niemożliwością tworzenia alternatywnej zakonspirowanej struktury wojskowej (większość oficerów skierowanych do "Nie" wzięła udział w powstaniu i akcji "Burza" ulegając tym samym dekonspiracji), objął szefostwo sztabu KG AK. Po upadku powstania udało mu się opuścić miasto w grupie ludności cywilnej.

3 października 1944 roku objął stanowisko komendanta głównego AK. Po wyjściu z Warszawy 3 października 1944r. generał Leopold Okulicki z dworca Zachodniego przewieziony zostaje do Pruszkowa skąd trafił do Durchgangslager 121 - Dulag. Na początku otrzymał przydział do baraku nr W5 barak nr 5, nocą przedostał się do baraku nr W1- barak nr 1. W Kielcach około południa generał postanowił zbiec z transportu kolejowego trafiając do Komendy Okręgu. Od 5 października 1944 roku, siedziba kwatery Komendy Głównej Armii Krajowej przeniesiona została do Częstochowy. 24 grudnia 1944 r. Komendant Główny AK generał Leopold Okulicki przyjeżdża z Częstochowy na dworzec kolejowy w Koniecpolu odebrany przez I Batalion 74 Pułku Piechoty AK trafia do Oleszna gdzie w okolicznych lasach dokonał przeglądu 74 Pułku Piechoty AK. Wigilię i Nowy Rok spędził w Dworku w Olesznie. 3 stycznia 1945 spotkał się w Zaciszu z Misją wojskową FRESTON SOE. 6 stycznia 1945r. Komendant Główny Armii Krajowej generał Leopold Okulicki ps. Niedźwiadek wraz ze swym Sztabem wizytował batalion „Las”, 74 pp AK w Pękowcu. Działał w okolicach Częstochowy, Łodzi i Milanówka. 26 października 1944 gen. Okulicki wydał rozkaz zakończenia Akcji Burza.

19 stycznia 1945 roku na dworcu kolejowym w Częstochowie, chcąc pozbawić NKWD pretekstu do represji i na mocy instrukcji rządu z 16 listopada 1944, wydał rozkaz o rozwiązaniu AK i zwalniający żołnierzy z przysięgi, nakazując pozostanie w konspiracji (nie spowodowało to jednak osłabienia represji stalinowskich i tylko w pewnym stopniu ograniczyło wywołany przez nie powrót żołnierzy AK do konspiracji).

Komendant Główny NIE

Tuż po przerzuceniu do Polski z 21/22 maja 1944 generał Leopold Okulicki został 27 lipca 1944 Komendantem organizacji NIE. Organizując specjalną Konferencję 12 stycznia 1945 roku w Krakowie przy ul. Dietla 12 dla politycznych przedstawicieli Polskiego Państwa Podziemnego generał Leopold Okulicki przedstawił Radzie Jedności Narodowej program funkcjonowania elitarnej organizacji NIE - Niepodległość, która zastąpi Armię Krajową po jej rozwiązaniu 19 stycznia 1945 roku. Generał przyjął pseudonim Nowak..

Proces i śmierć

Pomnik Leopolda Okulickiego w Bochni

W wyniku prowokacji NKWD w marcu 1945 zaproszony wraz z członkami Delegatury Rządu przez gen. Sierowa na pertraktacje polityczne został aresztowany razem z 15 innymi przywódcami AK i Państwa Podziemnego i wywieziony do Moskwy. Oskarżony w sfingowanym procesie o przestępstwa na zapleczu frontu sowieckiego w Polsce, 21 czerwca 1945 roku został skazany w słynnym procesie szesnastu na 10 lat więzienia, co było najwyższą karą wśród oskarżonych. W trakcie procesu bronił idei powstania warszawskiego i podkreślał, że dobre stosunki z ZSRR nie będą możliwe bez zachowania niepodległości Polski.

Po 1945 jego los pozostawał nieznany. 21 czerwca 1955 rządy Stanów Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii złożyły oficjalne noty dyplomatyczne w Moskwie i Warszawie z zapytaniem o los tych oskarżonych w "procesie szesnastu", którzy nie powrócili z ZSRR. W rezultacie w październiku 1955 i w 1956, władze ZSRR ogłosiły, iż Leopold Okulicki zmarł w więzieniu na Łubiance 24 grudnia 1946 na skutek ataku serca i paraliżu, a jego zwłoki zostały spalone. Informacje dotyczące przyczyny śmierci zakwestionowali Adam Bień oraz Antoni Pajdak, także oskarżeni w procesie szesnastu, twierdząc iż Leopold Okulicki został zamordowany (obaj słyszeli jak L. Okulicki został wyprowadzony z celi nr 62 na egzekucję w Wigilię 1946). Symboliczna mogiła generała Leopolda Okulickiego znajduje się na Cmentarzu Wojskowy na Powązkach w Warszawie, kwatera A 26, przy pomniku "Gloria Victis". Na wniosek strony Polskiej, Prokurator Generalny w Warszawie w październiku 1989 skierował pismo do Prokuratury Generalnej Związku Sowieckiego o postępowanie rehabilitacyjne w sprawie generała Okulickiego. Decyzją Plenum Sądu Najwyższego ZSRR z 19 kwietnia 1990 roku sprawa karna wobec byłego dowódcy Armii Krajowej generała brygady Armii Polskiej Leopolda Okulickiego została umorzona z braku znamion przestępstwa w jego działaniach i w ten sposób generał Leopold Okulicki został zrehabilitowany po latach za haniebny proces.

W Uchwale Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z 17 lutego 2012 w sprawie upamiętnienia 70. rocznicy powstania Armii Krajowej stwierdzono: Losy ostatniego Komendanta Głównego Armii Krajowej gen. Leopolda Okulickiego "Niedźwiadka", sądzonego w Moskwie i tam zamordowanego, symbolizują powojenne losy żołnierzy Armii Krajowej i Polski.

Ordery i odznaczenia

• Order Orła Białego (pośmiertnie odznaczony 11 listopada 1995 postanowieniem Prezydenta RP Lecha Wałęsy)
• Krzyż Złoty Orderu Wojennego Virtuti Militari - dwukrotnie
• Krzyż Srebrny Orderu Wojennego Virtuti Militari Nr 4549
• Krzyż Niepodległości
• Krzyż Walecznych – czterokrotnie
• Złoty Krzyż Zasługi z Mieczami
• Legia Zasługi (pośmiertnie, USA)
• Gwiazda Wytrwałości (1985)

Bibliografia

• T. Kryska Karski i S. Żurakowski – Generałowie Polski Niepodległej, Wyd. Editions Spotkania, Warszawa 1991
• H.P. Kosk – Generalicja polska, t. 2, Wyd. Oficyna Wydawnicza "Ajaks", Pruszków 2001, ISBN 83-87103-81-0
• Janusz Kurtyka, Jacek Pawłowicz, Generał Leopold Okulicki 1898-1946, Warszawa 2010, IPN, ISBN 978-83-7629-216-8
• Leopold Okulicki (1898–1946)
• Biografia L. Okulickiego w serwisie II wojna światowa

Linki zewnętrzne

• Portal IPN o generale Leopoldzie Okulickim
• Izba Pamięci Gen. Leopolda Okulickiego w Bratucicach