Rząd Tymczasowy Rzeczypospolitej Polskiej
 Rzeczpospolita Polska
| |
 Druk ulotny informujący o utworzeniu Rządu Tymczasowego RP | |
| Premier | |
|---|---|
| Partie | |
| Kadencja |
od 31 grudnia 1944 |
| Poprzedni | |
| Następny | |
Rząd Tymczasowy Rzeczypospolitej Polskiej – częściowo uznany[1][2] naczelny organ władzy wykonawczej[3] powstały 31 grudnia 1944 z przekształcenia PKWN[4]. Rząd kontynuował program polityczny Komitetu, zgodny z postulatami PPR, ZPP i KRN[2].
Uprawnienia PKWN zostały przelane na Rząd Tymczasowy ustawą KRN z 3 stycznia 1945 roku o trybie wydawania dekretów z mocą ustawy[5]. Dotychczasowy przewodniczący PKWN Edward Osóbka-Morawski został premierem rządu i ministrem spraw zagranicznych, a wicepremierami Władysław Gomułka (PPR) i Stanisław Janusz (SL). Resortem obrony narodowej kierował gen. Michał Rola-Żymierski (PPR), ministerstwem bezpieczeństwa publicznego – Stanisław Radkiewicz (PPR). 1 lutego 1945 rząd przeniósł się z Lublina do Warszawy[1][6], gdzie jego siedzibą był budynek Dyrekcji Kolei Państwowych przy ul. Targowej 74[7].
Rząd Tymczasowy ustanowił polską administrację na całym powojennym terytorium kraju z wyjątkiem Szczecina, który został przekazany polskim władzom przez radziecką administrację wojskową 5 lipca 1945[1].
Uznanie międzynarodowe
[edytuj | edytuj kod]Jeszcze przed powołaniem rządu władze w Lublinie wysłały do Moskwy zapytanie o ustosunkowanie się do idei przekształcenia Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego w Rząd Tymczasowy. W odpowiedzi otrzymanej 27 grudnia 1944 Prezydium Rady Najwyższej ZSRR oświadczyło, że uzna rząd przekształcony z dotychczasowego Komitetu[2]. 2 stycznia 1945 oficjalnie powiadomiono ZSRR oraz 23 inne państwa o utworzeniu Rządu Tymczasowego. Rząd został uznany przez Związek Radziecki 4 stycznia[1][2].
Czechosłowacja pierwotnie uzależniała uznanie rządu od złożenia przez Polskę oświadczenia o zrzeczeniu się terytorium Zaolzia[2]. Do tego pomysłu krytycznie odniósł się Józef Stalin, który uważał to za „złamanie przyrzeczenia danego przez przedstawiciela rządu czechosłowackiego”, zgodnie z którym rząd Beneša miał uznać rząd polski natychmiast po uznaniu go przez Związek Radziecki. Ostatecznie kraj ten uznał Rząd Tymczasowy bez dodatkowych warunków 30 stycznia[2] (według innego źródła 31 stycznia[1]). Dwa miesiące później (30 marca) Rząd Tymczasowy został uznany przez Jugosławię[1][2].
O zamiarze przekształcenia PKWN w Rząd Tymczasowy wiedziały wcześniej również Stany Zjednoczone. Franklin D. Roosevelt, przy braku rezultatów dotychczasowej mediacji brytyjsko-radzieckiej i dymisji rządu Mikołajczyka, postanowił przejąć inicjatywę w rozmowach z ZSRR[2]. Po depeszy nadanej do Churchilla, 16 grudnia przesłał pismo do Stalina, w którym prosił o wstrzymanie się z uznaniem rządu lubelskiego aż do spotkania mocarstw. W odpowiedzi z 27 grudnia Stalin, powołując się na kryzys rządu londyńskiego, oświadczył, że nie ma poważnych podstaw do odraczania tej sprawy i wezwał Roosevelta i Churchilla do uznania Rządu Tymczasowego[2].
Na propozycję Stalina Wielka Brytania i USA odpowiedziały negatywnie[2]. 1 stycznia 1945 na konferencji prasowej sekretarz stanu Edward Stettinius oświadczył, że rząd Stanów Zjednoczonych nadal utrzymuje oficjalne relacje dyplomatyczne z rządem na uchodźstwie[8]. Na takim stanowisku stał również Churchill[2]. Ponadto USA starały się zdyskredytować Rząd Tymczasowy na arenie międzynarodowej i wywierały presję na inne państwa, aby go nie uznawały[8]. Równocześnie mocarstwa te przed konferencją jałtańską podjęły próby opracowania własnej koncepcji przyszłego krajowego rządu polskiego, w którym zachowana byłaby silna pozycja Mikołajczyka, a ograniczone wpływy lewicy[2].
Stanowisko emigracyjnego Rządu RP
[edytuj | edytuj kod]Krajowa Rada Narodowa 2 stycznia 1945 podjęła uchwałę, że Rząd Tymczasowy nie będzie respektował jakichkolwiek zobowiązań zaciągniętych przez rząd londyński[2].
5 stycznia Rada Narodowa w Londynie podjęła rezolucję sprzeciwiającą się utworzeniu w Polsce Rządu Tymczasowego. Stwierdziła, że Rząd RP na uchodźstwie jest „jedyną prawowitą reprezentacją Państwa Polskiego”[2]. Tomasz Arciszewski w przemówieniu z 19 stycznia nazwał członków władz w Lublinie „ludźmi przeczącymi rzeczywistości” i równocześnie wysunął propozycję pojednania ze Związkiem Radzieckim[2]. Alexander Cadogan w rozmowie z Edwardem Raczyńskim, ambasadorem RP w Londynie, uznał propozycję Arciszewskiego skierowaną do ZSRR za „nieszczere wynurzenia”[2]. Rząd Tymczasowy zajął negatywne stanowisko wobec tych wystąpień[2].
Decyzja mocarstw i jej konsekwencje
[edytuj | edytuj kod]W pierwszym tygodniu lutego 1945, w drodze do Jałty, delegacje brytyjska i amerykańska spotkały się na Malcie[2]. Przedstawiciele obu państw doszli do przekonania, że rząd londyński „nie będzie w stanie uczynić żadnych postępów w sprawach polskich”. Ostateczne porozumienie w sprawie nowego rządu polskiego osiągnięto 10 lutego na konferencji jałtańskiej. Wielka Trójka ustaliła, że rząd powstanie w drodze reorganizacji działającego obecnie w kraju Rządu Tymczasowego poprzez uzupełnienie jego składu o przywódców demokratycznych z Polski i Polaków zza granicy. Nowy rząd miał możliwie jak najszybciej zorganizować powszechne wybory i być uznany przez wszystkich aliantów[2].
Rząd RP na uchodźstwie zaprotestował przeciwko decyzji Wielkiej Trójki, wydając oświadczenie o następującej treści:[9]
Rząd Polski oświadcza, że decyzje Konferencji Trzech dotyczące Polski nie mogą być uznane przez Rząd Polski i nie mogą obowiązywać Narodu Polskiego. Oderwanie od Polski wschodniej połowy jej terytorium przez narzucenie tzw. linii Curzona jako granicy polsko-sowieckiej, Naród Polski przyjmie jako nowy rozbiór Polski, tym razem dokonany przez sojuszników Polski. Zamiar trzech mocarstw utworzenia „tymczasowego rządu polskiego jedności narodowej” za pomocą uzupełnienia narzuconego Polsce Komitetu Lubelskiego przez bliżej nieokreślonych przedstawicieli „demokratycznych partii politycznych polskich i osobistości z emigracji” doprowadzić może jedynie do zalegalizowania mieszania się Sowietów w wewnętrzne sprawy Polski. Dopóki ziemie polskie będą okupowane przez wojska sowieckie, tego rodzaju Rząd, nawet w obecności dyplomatów angielskich i amerykańskich, nie zabezpieczy prawa do swobodnego wypowiedzenia się społeczeństwu polskiemu.
Protest pozostał bez echa. 22 lutego 1945 Rada Jedności Narodowej oświadczyła, że zmuszona jest uznać postanowienia konferencji jałtańskiej „pragnąc widzieć w nich, w dzisiejszej rzeczywistości, możliwość ratowania niepodległości Polski”[9]. RJN wyraziła „wolę porozumienia się ze wschodnim sąsiadem i nawiązania z nim trwałych, przyjaznych stosunków politycznych” i stwierdziła, że premierem nowego rządu powinien zostać Stanisław Mikołajczyk[9].
22 marca Rząd Tymczasowy złożył USA, Wielkiej Brytanii i ZSRR oświadczenie o gotowości do uczestnictwa w Konferencji Narodów Zjednoczonych w San Francisco, jednak wobec sprzeciwu amerykańskiego i brytyjskiego Polska nie była reprezentowana na konferencji kwietniowej, która utworzyła ONZ[1].
Około 10 marca Delegat Rządu na Kraj Jan Stanisław Jankowski i komendant główny Armii Krajowej Leopold Okulicki otrzymali zaproszenia na rozmowy z gen. Iwanowem, podpisane przez płk. gwardii Pimienowa[10]. W dniach 27–28 marca 1945 szesnastu przedstawicieli Polskiego Państwa Podziemnego, w tym Jankowski, Okulicki, czołowi przedstawiciele RJN z jej przewodniczącym Kazimierzem Pużakiem oraz cały skład Krajowej Rady Ministrów, zostało po przybyciu na umówione miejsce rozmów w Pruszkowie aresztowanych przez NKWD i uprowadzonych do ZSRR (przetransportowano ich samolotem do Moskwy na Łubiankę). W dniach 18–21 czerwca zostali osądzeni w pokazowym procesie szesnastu.
Po odbytej w dniach 17–21 czerwca w Moskwie konferencji przedstawicieli KRN i Rządu Tymczasowego (Bierut, Gomułka, Osóbka-Morawski, Szwalbe, Kowalski, Kołodziej) z reprezentantami środowisk niekomunistycznych z kraju (Kiernik, Kutrzeba, Krzyżanowski, Kołodziejski) i polityków emigracyjnych (Mikołajczyk, Stańczyk)[1], 28 czerwca 1945 Rząd Tymczasowy przekształcił się w Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej (TRJN).
Skład Rządu Tymczasowego Rzeczypospolitej Polskiej (1944–1945)
[edytuj | edytuj kod]| Funkcja | Imię i nazwisko | Czas pełnienia funkcji | ||
|---|---|---|---|---|
| Od | Do | |||
| Prezes Rady Ministrów | Edward Osóbka-Morawski (PPS) | 31 grudnia 1944(dts)[11] | 28 czerwca 1945(dts) | |
| Minister spraw zagranicznych | 31 grudnia 1944(dts) | 2 maja 1945(dts)[11] | ||
| I wiceprezes Rady Ministrów | Władysław Gomułka (PPR) | 31 grudnia 1944(dts)[11] | 28 czerwca 1945(dts) | |
| II wiceprezes Rady Ministrów | Stanisław Janusz (SL) | 31 grudnia 1944(dts)[11] | 28 czerwca 1945(dts) | |
| Minister rolnictwa i reform rolnych | Edward Bertold (SL) | 31 grudnia 1944(dts)[11] | 28 czerwca 1945(dts) | |
| Minister skarbu | Konstanty Dąbrowski (PPS) | 31 grudnia 1944(dts)[11] | 28 czerwca 1945(dts) | |
| Minister poczt i telegrafów | Tadeusz Kapeliński (SL) | 31 grudnia 1944(dts)[11] | 28 czerwca 1945(dts) | |
| Minister administracji publicznej | Józef Maślanka (SL) | 31 grudnia 1944(dts)[11] | 1 kwietnia 1945(dts)[11] | |
| Minister informacji i propagandy | Stefan Matuszewski (PPS) | 31 grudnia 1944(dts)[11] | 28 czerwca 1945(dts) | |
| Minister przemysłu | Hilary Minc (PPR) | 31 grudnia 1944(dts)[11] | 28 czerwca 1945(dts) | |
| Minister aprowizacji i handlu | Teodor Piotrowski (PPS) | 31 grudnia 1944(dts)[11] | 7 kwietnia 1945(dts)[11] | |
| Minister komunikacji | Jan Rabanowski (SD) | 31 grudnia 1944(dts)[11] | 28 czerwca 1945(dts) | |
| Minister bezpieczeństwa publicznego | Stanisław Radkiewicz (PPR) | 31 grudnia 1944(dts)[11] | 28 czerwca 1945(dts) | |
| Minister kultury i sztuki | Wincenty Rzymowski (SD) | 31 grudnia 1944(dts)[11] | 2 maja 1945(dts)[11] | |
| Minister spraw zagranicznych | 2 maja 1945(dts)[11] | 28 czerwca 1945(dts) | ||
| Minister oświaty | Stanisław Skrzeszewski (PPR) | 31 grudnia 1944(dts)[11] | 28 czerwca 1945(dts) | |
| Minister pracy, opieki społecznej i zdrowia | Wiktor Trojanowski (PPS) | 31 grudnia 1944(dts)[11] | 14 kwietnia 1945(dts)[12][11] | |
| Minister pracy i opieki społecznej | 14 kwietnia 1945(dts)[12][11] | 28 czerwca 1945(dts) | ||
| Minister sprawiedliwości | Edmund Zalewski (SL) | 31 grudnia 1944(dts)[11] | 2 maja 1945(dts)[11] | |
| Minister kultury i sztuki | 2 maja 1945(dts)[11] | 28 czerwca 1945(dts) | ||
| Minister obrony narodowej | Michał Żymierski (PPR) | 31 grudnia 1944(dts)[11] | 28 czerwca 1945(dts) | |
| Minister administracji publicznej | Edward Ochab (PPR) | 7 kwietnia 1945(dts)[11] | 28 czerwca 1945(dts) | |
| Minister aprowizacji i handlu | Jerzy Sztachelski (PPR) | 7 kwietnia 1945(dts)[11] | 28 czerwca 1945(dts) | |
| Minister zdrowia | Franciszek Litwin (SL) | 14 kwietnia 1945(dts)[12][11] | 28 czerwca 1945(dts) | |
| Minister sprawiedliwości | Henryk Świątkowski (PPS) | 2 maja 1945(dts)[11] | 28 czerwca 1945(dts) | |
| Minister odbudowy | Michał Kaczorowski (PPS) | 11 czerwca 1945(dts)[13][14] | 28 czerwca 1945(dts) | |
W dniu zaprzysiężenia 31 grudnia 1944
[edytuj | edytuj kod]- Edward Osóbka-Morawski (PPS) – prezes Rady Ministrów, minister spraw zagranicznych
- Władysław Gomułka (PPR) – I wiceprezes Rady Ministrów
- Stanisław Janusz (SL) – II wiceprezes Rady Ministrów
- Edward Bertold (SL) – minister rolnictwa i reform rolnych
- Konstanty Dąbrowski (PPS) – minister skarbu
- Tadeusz Kapeliński (SL) – minister poczt i telegrafów
- Józef Maślanka (SL) – minister administracji publicznej
- Stefan Matuszewski (PPS) – minister informacji i propagandy
- Hilary Minc (PPR) – minister przemysłu
- Teodor Piotrowski (PPS) – minister aprowizacji i handlu
- Jan Rabanowski (SD) – minister komunikacji
- Stanisław Radkiewicz (PPR) – minister bezpieczeństwa publicznego
- Wincenty Rzymowski (SD) – minister kultury i sztuki
- Stanisław Skrzeszewski (PPR) – minister oświaty
- Wiktor Trojanowski (PPS) – minister pracy, opieki społecznej i zdrowia
- Edmund Zalewski (SL) – minister sprawiedliwości
- Michał Żymierski (PPR) – minister obrony narodowej
Zmiany w składzie Rady Ministrów
[edytuj | edytuj kod]- 1 kwietnia 1945:
- Józef Maślanka odwołany ze stanowiska ministra administracji publicznej.
- 7 kwietnia 1945:
- Teodor Piotrowski odwołany ze stanowiska ministra aprowizacji i handlu.
- Edward Ochab (PPR) powołany na ministra administracji publicznej (dotychczas podsekretarz stanu w ministerstwie),
- Jerzy Sztachelski (PPR) powołany na ministra aprowizacji i handlu (dotychczas wojewoda białostocki).
- 11 kwietnia 1945:
- Przekształcenie Ministerstwa Pracy, Opieki Społecznej i Zdrowia w Ministerstwo Pracy i Opieki Społecznej – minister Wiktor Trojanowski, oraz Ministerstwo Zdrowia – minister Franciszek Litwin (SL).
- 2 maja 1945:
- Edward Osóbka-Morawski odwołany ze stanowiska ministra spraw zagranicznych,
- Wincenty Rzymowski odwołany ze stanowiska ministra kultury i sztuki,
- Edward Zalewski odwołany ze stanowiska ministra sprawiedliwości,
- Edmund Zalewski powołany na ministra kultury i sztuki,
- Wincenty Rzymowski powołany na ministra spraw zagranicznych,
- Henryk Świątkowski (PPS) powołany na ministra sprawiedliwości.
- 24 maja 1945:
- Utworzenie ministerstwa odbudowy – ministrem został Michał Kaczorowski (PPS).
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b c d e f g h Norbert Kołomejczyk, Ryszard Halaba, Władysław Góra, Calendarium Polski Ludowej 1944–1963. Cz. 1, „Przegląd Historyczny”, 55 (2), 1964, s. 275–301 [dostęp 2025-12-09].
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s Włodzimierz Tadeusz Kowalski, Walka dyplomatyczna o miejsce Polski w Europie: 1939–1945. Część 2, wyd. 6, Warszawa: Książka i Wiedza, 1985, s. 96–124, ISBN 978-83-05-11212-3.
- ↑ Tadeusz Panecki, Franciszek Puchała, Jan Szostak (red.), Sztab Generalny (Główny) Wojska Polskiego 1918–2003, Warszawa: Dom Wydawniczy Bellona, 2003, s. 213, ISBN 978-83-11-09781-0.
- ↑ Dziennik Ustaw 1944 r. nr 19, poz. 99 [online], dziennikustaw.gov.pl [dostęp 2025-12-09].
- ↑ Dziennik Ustaw 1945 r. nr 1, poz. 1 [online], dziennikustaw.gov.pl [dostęp 2025-12-09].
- ↑ Dariusz Baliszewski, Andrzej Krzysztof Kunert, Ilustrowany przewodnik po Polsce stalinowskiej 1944–1956, t. 1 1944–1945, Warszawa 1999, Wydawnictwo Naukowe PWN, ISBN 83-01-12906-9 s. 186–187.
- ↑ Grzegorz Piątek: Najlepsze miasto świata. Warszawa w odbudowie 1944−1949. Warszawa: Wydawnictwo W.A.B, 2020, s. 60. ISBN 978-83-280-3725-0.
- ↑ a b Longin Pastusiak, Dramatyczne sześć miesięcy: od Rządu Tymczasowego RP do Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej (styczeń - czerwiec 1945 r.), wyd. 3, Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek, 1997, s. 7–12, ISBN 978-83-7174-194-4.
- ↑ a b c Marian Marek Drozdowski, Reakcja prezydenta Władysława Raczkiewicza na Układy Jałtańskie, „Palestra”, 39 (3–4), 1995, s. 132–142.
- ↑ Eugeniusz Duraczyński, Wprowadzenie, [w:] Sprawozdanie sądowe w sprawie organizatorów, kierowników i uczestników polskiego podziemia w zapleczu Armii Czerwonej na terytorium Polski, Litwy oraz obwodów zachodnich Białorusi i Ukrainy: rozpatrzonej przez Kolegium Wojskowe Sądu Najwyższego ZSRR 18-21 czerwca 1945 r. w Moskwie, Rzeszów: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1991, s. 1–18, ISBN 978-83-03-03433-5.
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad Tadeusz Mołdawa, Ludzie władzy, 1944–1991: władze państwowe i polityczne Polski według stanu na dzień 28 II 1991, PWN 1991, s. 93–94.
- ↑ a b c Dz.U. z 1945 r. nr 12, poz. 63.
- ↑ Dz.U. z 1945 r. nr 21, poz. 123.
- ↑ Tadeusz Mołdawa, Ludzie władzy, 1944–1991: władze państwowe i polityczne Polski według stanu na dzień 28 II 1991, PWN 1991, s. 95.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Krystyna Kersten, Narodziny systemu władzy. Polska 1943–1948, Paris 1986, Wyd. Libella
- Marek Łatyński, Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd. Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum, ISBN 83-7095-056-6
| W dniu zaprzysiężenia |
|
|---|---|
| Późniejsi członkowie rządu |
|
