Świadkowie Jehowy w Albanii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Świadkowie Jehowy w Albanii
Państwo  Albania
Liczebność
(2017)
5637
% ludności kraju
(2017)
0,18%
Liczba zborów
(2017)
89
Rozpoczęcie działalności 1922
Mapa lokalizacyjna Albanii
Mëzez
Mëzez
Geographylogo.svg
Biuro Oddziału w Albanii
W 1927 roku rozpoczęto wyświetlanie Fotodramy stworzenia na terenie Albanii.

Świadkowie Jehowy w Albanii – wspólnota religijna Świadków Jehowy w Albanii, licząca w 2017 roku 5637 głosicieli, należących do 89 zborów[a][1]. Na dorocznej uroczystości Wieczerzy Pańskiej w 2017 roku zebrało się 11 927 osób[1]. Działalność miejscowych oraz kosowskich głosicieli koordynuje Biuro Oddziału w Mëzez k. Tirany[2].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Początki[edytuj | edytuj kod]

Na początku drugiej dekady XX wieku dwóch albańskich emigrantów, Thanas (Nasho) Idrizi i Costa Mitchell, przyjęło nauki Badaczy Pisma Świętego i zostało ochrzczonych. Costa Mitchell prowadził działalność wśród Albańczyków w Bostonie, natomiast Nasho Idrizi jako pierwszy Albańczyk w 1922 roku powrócił ze Stanów Zjednoczonych do miasta Gjirokastra, aby prowadzić działalność kaznodziejską w Albanii. Wkrótce pojawili się pierwsi zainteresowani. Do Albanii powrócił również Sokrat Duli ochrzczony w Stanach Zjednoczonych, który wiedzą biblijną dzielił się ze swoim bratem Thanasem (Athanem Doulisem)[3]. W połowie lat 20. powrócił również Spiro Vruho[4].

W 1924 roku do nadzorowania działalności w Albanii wyznaczono rumuńskie Biuro Oddziału[5]. W języku albańskim wydano książkę „Harfa Boża” oraz broszury „Pożądany rząd” i „Ucisk świata – dlaczego?”, które szybko rozeszły się wśród Albańczyków[b]. W roku 1925 w kraju działalność prowadziły 3 niewielkie zbory. W roku 1926 w kraju działało około 15 głosicieli, a w Stanach Zjednoczonych około 30 albańskich głosicieli[6]. W 1927 roku w Albanii na uroczystości Wieczerzy Pańskiej (Pamiątce) zebrało się 27 osób[7]. W tym czasie Albańczycy głosiciele w Stanach Zjednoczonych na ogół należeli do zborów angielsko- lub greckojęzycznych, jednak niedzielne zebrania organizowali w języku ojczystym. W latach 20. i 30. XX wieku uczestniczyli w konwencjach przedstawianych w języku greckim, jednak mieli osobne plakietki z napisem: „Trzydniowa konwencja albańskich Badaczy Pisma Świętego”[8]. Później w Bostonie około 60 osób wysłuchiwało niedzielnych wykładów publicznych w języku albańskim[7].

W 1928 roku przyjechali ze Stanów Zjednoczonych Lazar Nasso, Petro Stavro i dwaj inni głosiciele, którzy rozpoczęli wyświetlanie filmu Fotodrama stworzenia. W tym samym roku w Bostonie wydano w języku albańskim śpiewnik „Pieśni na chwałę Jehowy”, a później także kolejne broszury[9].

Od roku 1930 nadzór na działalnością w Albanii przejęło greckie Biuro Oddziału, co trwało do roku 1993. W 1932 roku z Grecji przyjechał nadzorca podróżujący, który udzielił albańskim głosicielom wielu zachęt oraz umocnił ich[10]. W latach 30. działalność w Albanii nadzorował Mihal Sveci[4].

Przez pewien czas władze Albanii konfiskowały sporo publikacji biblijnych. Jednak w 1934 roku Ministerstwo Sprawiedliwości wydało rozporządzenie rozesłane do wszystkich prefektur, w którym informowało, że literatura Świadków Jehowy może być legalnie rozpowszechniana. Zwrócono też wszystkie książki i broszury wcześniej skonfiskowane. Siedmiu głosicieli korzystając z wynajętego samochodu rozpowszechniało książki w odległych miastach. Dzięki temu w latach 1935 i 1936 rozpowszechniono ponad 6500 publikacji biblijnych[11].

Pod koniec lat 30. XX wieku Nasho Idrizi w centrach miast odtwarzał gramofonowe wykłady biblijne Josepha F. Rutherforda w języku angielskim, a następnie sam je tłumaczył na język albański[10]. Zebrania przeprowadzano w języku albańskim korzystając ze „Strażnicy” w języku greckim, francuskim lub włoskim. Każdy z uczestników zebrania sam sobie tłumaczył omawiany materiał. Podobnie zbór albański w Bostonie korzystał z greckiego wydania „Strażnicy”[12].

Gdy w roku 1938 do Bostonu przyjechały dwie siostry króla Albanii Zogu I rodzeństwo Świadków Jehowy z albańskiego zboru w Bostonie, Nicholas i Lina Christo, złożyło im wizytę w hotelu i zostali życzliwie przyjęci. Wśród osób towarzyszących księżnym był również albański ambasador w Stanach Zjednoczonych, Faik Konica. Poinformowano księżne o działalności Świadków Jehowy w Albanii oraz poproszono by księżne użyły swych wpływów aby umożliwić albańskim Świadkom Jehowy działalność bez przeszkód. Jak się okazało podczas rozmowy ambasador Konica był zaznajomiony z wierzeniami Świadków Jehowy i im przychylny[13].

Okres II wojny światowej[edytuj | edytuj kod]

W roku 1939 Albania została zajęta przez włoskich faszystów. Zarówno działalność kaznodziejska prowadzona przez Świadków Jehowy jak również rozpowszechnianie literatury biblijnej zostały obłożone zakazem. Latem skonfiskowano 15 tysięcy publikacji biblijnych. 6 sierpnia 1940 roku w miejscowości Këlcyra faszyści aresztowali dziewięciu głosicieli. Później przeniesiono ich do więzienia w Tiranie gdzie przez osiem miesięcy byli przetrzymywani bez procesu. Następnie zostali skazani na kary od dziesięciu miesięcy do dwóch i pół roku pozbawienia wolności. Mimo to w roku 1940 zanotowano 50 głosicieli[10][14].

W trakcie II wojny światowej albańscy Świadkowie Jehowy zachowywali neutralność co wiązało się również z odmową podejmowania służby wojskowej i groziło rozstrzelaniem bez sądu. Do końca wojny 15 głosicieli trafiło do więzień. Dwóch z nich wywieziono do obozów koncentracyjnych, gdzie jednego zakatowano na śmierć. Jak na ironię w tym samym czasie, niektórych Świadków Jehowy w Stanach Zjednoczonych aresztowano za odmowę walki przeciw państwom Osi[15].

Pod koniec wojny w Albanii w trakcie działań wojennych zniszczono magazyn celny, w którym zgromadzono skonfiskowaną Świadkom Jehowy literaturę biblijną, co umożliwiło odzyskanie części publikacji. W 1944 roku gdy wojska niemieckie już się wycofały zwrócono się do rządu tymczasowego o pozwolenie na dodrukowanie broszur, które nie zostało jednak przyznane[16].

Represje komunistyczne[edytuj | edytuj kod]

Po proklamowaniu Albańskiej Republiki Ludowej Świadkom Jehowy skonfiskowano publikacje biblijne oraz odebrano pozostałe niewielkie zapasy papieru i kilka ostatnich maszyn do pisania. Wszelkie próby uzyskania zgody na publikowanie literatury spotykały się z odmową i groźbami. W roku 1946 udział w wyborach stał się obowiązkiem, a każdy, kto się uchylał był traktowany jak wróg publiczny. Zakazano urządzania zebrań, a działalność kaznodziejska została uznana za poważne przestępstwo. W roku 1947 w Tiranie aresztowano grupę 15 głosicieli biorących udział w kampanii kaznodziejskiej. Aresztantom podarto Biblie i się nad nimi znęcano. Wypuszczono ich na wolność lecz zabroniono opuszczać miejsce zamieszkania bez zgody milicji[17].

Po tym zdarzeniu bostońscy Świadkowie Jehowy podczas pobytu w mieście albańskiej delegacji do Organizacji Narodów Zjednoczonych w hotelu spotkali się z przewodniczącym Hysni Kapo, który życzliwie przyjął delegację i bez uprzedzeń wysłuchał petycji. Następnie 22 marca 1947 roku wysłano uprzejmy dwustronicowy list przedstawiający sytuację Świadków Jehowy w Albanii do Envera Hodży, w którym wyjaśniono postawę Świadków Jehowy. Jednak mimo tego listu trudności jeszcze się nasiliły[18].

Neutralna postawa Świadków Jehowy ściągała na nich coraz surowsze represje. W roku 1948, w czasie obchodów Wieczerzy Pańskiej w małej miejscowości milicja brutalnie przez kilka godzin pobiła sześcioro zgromadzonych. Po kilku tygodniach aresztowano Świadka wygłaszającego w dniu Pamiątki okolicznościowy wykład i znęcano nad nim[19]. Wobec Sotira Ceqi z Tirany dwukrotnie przyłapanego podczas działalności kaznodziejskiej, dopuszczano się tortur m.in. wielokrotnie rażąc go prądem. W podobny sposób znęcano się też nad innymi. W okresie tym panujące warunki utrudniały komunikowanie się głosicieli co utrudnia dokładną ocenę sytuacji Świadków Jehowy. Jednak mimo tych represji w roku 1949 w działalności kaznodziejskiej uczestniczyło 71 osób[20]. W tym czasie 20 głosicieli przebywało w więzieniach, niektórzy skazani na pięć lat[4].

W latach 50. XX wieku Albania zaczęła odcinać się od świata. Świadkowie Jehowy w tym kraju zostali odizolowani od zagranicznych współwyznawców. Jednak dwóm głosicielom udało się wysłać do Szwajcarii kilka listów i pocztówek, a także otrzymać zakodowane odpowiedzi w języku francuskim lub włoskim. W roku 1957 osiągnięto najwyższą liczbę głosicieli – 75 osób. Podejmowano też próby wydawania publikacji biblijnych przemyconych do Albanii i tłumaczonych z języka greckiego, które następnie przekazywano do kilku miast. Niektórzy za odmowę przyjęcia książeczki wojskowej trafili na kilka miesięcy do więzienia[21][22].

Pod koniec lutego 1961 roku po długich staraniach do Albanii przyjechał John Marks, albański emigrant mieszkający w Stanach Zjednoczonych. W Albanii przebywał do końca marca. W tym czasie w Tiranie spotkał się osobiście z 30 głosicielami, zostawiając im przemycone publikacje biblijne oraz udzielając wielu zachęt. Zapoznał się z trudną sytuacją Świadków Jehowy w Albanii, z których wielu straciło pracę i zostało internowanych. Były to pierwsze odwiedziny z zagranicy od 24 lat. 30 marca w dniu Wieczerzy Pańskiej w Tiranie wygłosił okolicznościowy wykład do grupy 37 osób, a po uroczystości szybko udał się do portu w Durrës, z którego opuścił Albanię na pokładzie tureckiego statku handlowego[23]. W trakcie wizyty Johna Marksa w kraju działało 60 głosicieli w pięciu głównych miastach oraz kilku na terenach wiejskich. Nadzorcą podróżującym został Spiro Vruho, który wieczorami odwiedzał zbory i wygłaszał wykłady[24].

Wkrótce jednak wielu odpowiedzialnych za prowadzenie działalności w Albanii, w tym Luçi Xheka, Mihal Sveci i Leonidha Pope wyznaczonych do nadzorowania zboru w Tiranie i Komitetu Kraju, zostało internowanych i zesłanych do obozów pracy[10]. W sierpniu 1964 roku zebrania przestały się odbywać, a głosiciele byli systematycznie inwigilowani przez agentów Sigurimi przez co nie mogli utrzymywać kontaktów ze sobą[25].

W roku 1967 władze ogłosiły Albanię pierwszym na świecie państwem całkowicie ateistycznym. Niektórzy duchowni wszystkich wyznań zostali uwięzieni, inni całkowicie zrezygnowali ze swoich funkcji, a nieliczne obiekty sakralne zamieniono na muzea. Działalność głoszenia czy uczestniczenie w zebraniach stały się prawie niemożliwe. W latach 60. zmarło też sporo Świadków Jehowy. W tych warunkach pozostali w Albanii nieliczni i rozproszeni Świadkowie Jehowy. Gole Flloko mimo podeszłego wieku prowadził działalność nieoficjalną w parkach i wśród znajomych aż do śmierci. Spiro Vruho został zamordowany przez rodzinę, która upozorowała jego samobójstwo obawiając się pozbawienia racji żywnościowych i represji jakie mogły spaść na całą rodzinę z powodu jego odmowy udziału w wyborach. Kosta Dabe albański emigrant by powrócić do kraju i dzielić się swoimi wierzeniami z rodziną, w urzędzie granicznym pozostawił swój amerykański paszport i przekroczył granicę Albanii[26].

W latach 70. XX wieku Albanię odwiedziło kilku Świadków Jehowy, którzy przybyli z Austrii, Niemiec, Szwajcarii, Szwecji i Stanów Zjednoczonych jako turyści. W tym czasie w Tiranie nie urządzano zebrań zborowych. Z wiadomości przekazanej przez Kosta Dabe wynika, że w 1976 roku uroczystość Wieczerzy Pańskiej obchodziło w Albanii co najmniej 13 osób w 4 miastach. Liczba głosicieli w Albanii zmalała, gdyż większość z nich już zmarła. W 1986 roku Albanię odwiedziła Helen Marks, wdowa po Johnie Marksie. Dowiedziała się o 9 Świadkach Jehowy rozproszonych w Albanii. W roku 1987 Biura Oddziału w Austrii i Grecji wspólnie podejmowały wysiłki by wysłać inne osoby do Albanii. Dzięki temu w 1988 roku udało się dostarczyć niewielką ilość publikacji biblijnych do kraju[23][27].

Legalizacja i rozwój działalności[edytuj | edytuj kod]

W 1989 roku zaczęła zmieniać się polityczna sytuacja w Albanii. Helen Marks odwiedziła kraj jeszcze dwukrotnie, w roku 1989 i 1991 przekazując informacje i wskazówki albańskim Świadkom Jehowy. Gdy w czerwcu 1991 roku zniesiono surowy zakaz udziału w praktykach religijnych wznowiono organizowanie zebrań. Z grupy osób, które zostały ochrzczone przed zakazem lub w jego trakcie pozostało 9 osób[4]. Vasil Gjoka, ochrzczony w roku 1960, pojechał do Biura Oddziału w Grecji, gdzie otrzymał wskazówki, jak zorganizować działalność ewangelizacyjną oraz urządzać zebrania. Zaczęła się ukazywać „Strażnica” w języku albańskim. W październiku 1991 roku i w lutym 1992 roku dwóch głosicieli z Grecji przywiozło do Tirany i Beratu literaturę biblijną. W Beracie choć nie było wtedy ochrzczonych Świadków Jehowy zebrania urządzali zainteresowani[28].

W kwietniu 1992 roku przenieśli się do Albanii misjonarze, absolwenci Szkoły Gilead – Linda i Michael DiGregori, którzy usługiwali wcześniej w Dominikanie. Ponieważ dziadkowie Michaela należeli do pierwszych Albańczyków ochrzczonych w Bostonie w latach 20, znał on w pewnym stopniu język albański. Rozpoczął on spotkania z albańskimi głosicielami i stopniowo przekazywał co wydarzyło się w czasie gdy Albania była w izolacji. W 1992 roku w kraju działalność kaznodziejską prowadziło 30 głosicieli, a na uroczystości Wieczerzy Pańskiej zgromadziło się 325 osób, z czego 105 w Tiranie[29]. 22 maja tego samego roku działalność Świadków Jehowy w Albanii została zalegalizowana[30]. Miesiąc później w działalności kaznodziejskiej uczestniczyło 56 osób[4].

W listopadzie 1992 roku do pomocy przybyło 16 pionierów specjalnych (pełnoczasowych ewangelizatorów) z Włoch oraz czworo pionierów z Grecji. Specjalnie dla nich zorganizowano kurs języka albańskiego[10]. Utworzono też niewielki zespół tłumaczy. Drukowaniem literatury biblijnej i wysyłką jej do Albanii zajęło się włoskie Biuro Oddziału. Pierwszym wydawnictwem przetłumaczonym przez albański zespół była „Strażnica” z 1 marca 1993 roku[31].

W marcu w zborach zaczęto organizować teokratyczną szkołę służby kaznodziejskiej, a także ukazał się pierwszy albański numer „Naszej Służby Królestwa”. W tym samym miesiącu, w Tiranie w gmachu opery na placu Skanderbega zorganizowano pierwsze w kraju zgromadzenie specjalne, w którym uczestniczyli delegaci z Grecji i Włoch. Liczba obecnych na zgromadzeniu wyniosła 585 osób, a 41 osób zgłosiło się do chrztu. Latem zorganizowano zgromadzenie okręgowe na które przybyło ponad 600 delegatów między innymi z Austrii, Francji, Grecji, Szwajcarii i Włoch. Powołano też Komitet Kraju działający pod nadzorem włoskiego Biuro Oddziału, w którym usługiwali: Nasho Dori, Vito Mastrorosa i Michael DiGregorio[32]. W roku 1993 przekroczono liczbę 100 głosicieli.

Pierwszym nadzorcą podróżującym od początku lat 60. XX wieku gdy głosicieli odwiedzał Spiro Vruho został Stefano Anatrelli, który przybył do Albanii w kolejnej grupie pionierów specjalnych z Włoch. W roku 1995 Stefano Anatrelli został członkiem Komitetu Kraju. W roku 1994 przybyła też trzecia grupa pionierów z Włoch, a w Albanii zanotowano 354 głosicieli[33]. W tym samym roku Albanię odwiedził pierwszy członek Ciała Kierowniczego, Teodor Jaracz, który w Tiranie przemawiał do ponad 600 osób. A 12 maja 1996 roku Milton Henschel z Ciała Kierowniczego przemawiał do 1534 osób, zgromadzonych w Tiranie z okazji oddania do użytku biura krajowego[34]. W połowie lat 90. XX wieku Świadkowie Jehowy w wieku poborowym za odmowę pełnienia służby wojskowej odbywali kilkumiesięczne kary więzienia. Zanotowano liczbę 942 głosicieli[35].

W roku 1997 w wyniku Traziry (albańska rewolucja piramidowa, okres rozruchów, anarchii i buntu społeczeństwa albańskiego, spowodowany przez korupcję i krach tzw. piramid finansowych) większość ze 125 zagranicznych Świadków Jehowy działających w tym czasie w Albanii – ze względów bezpieczeństwa – udała się do stolicy, a niektórzy powrócili do swych macierzystych krajów. W okresie gdy wybuchły zamieszki Komitet Kraju utrzymywał stały kontakt telefoniczny ze zborami w całym kraju. Pomimo godziny policyjnej oraz wielu trudności na uroczystości Wieczerzy Pańskiej w roku 1997 zgromadziły się w Albanii 3154 osoby. Latem gdy sytuacja w kraju się ustabilizowała zorganizowano zgromadzenie okręgowe. W tym samym roku przekroczono liczbę 1500 głosicieli[36].

W trakcie wojny w Kosowie udzielono pomocy grupie 22 Świadków Jehowy oraz ich dzieci, którzy schronili się w Albanii. W sierpniu 1999 roku wrócili oni do Kosowa, a wraz z nimi skierowano tam również grupę 10 albańskich i włoskich pionierów specjalnych. Na koniec sierpnia 1999 roku zanotowano w Albanii 1805 głosicieli[36].

Z okazji kongresów pod hasłem „Wykonawcy słowa Bożego” w 2000 roku ogłoszono wydanie „Chrześcijańskich Pism Greckich w Przekładzie Nowego Świata” w języku albańskim. W tym czasie działalność kaznodziejską prowadziło 2200 głosicieli. W tym samym roku Komitet Kraju przekształcono w Komitet Oddziału, który sprawował nadzór nad działalnością w Albanii i Kosowie. Rodzina Betel liczyła 40 osób[37].

W sierpniu 2005 roku zorganizowano zgromadzenie okręgowe pod hasłem „Posłuszni Bogu”. Uczestniczył w nim członek Ciała Kierowniczego, David Splane. Uczestniczyło w nim 4675 delegatów z Albanii i Kosowa. Ważnym punktem tego zgromadzenia było ogłoszenie pełnego wydania „Pisma Świętego w Przekładzie Nowego Świata” w języku albańskim[38].

3 czerwcu 2006 roku odbyła się uroczystość otwarcia nowej siedziby Biura Oddziału, na którą przybyło 350 delegatów z 32 krajów, w tym również dwóch przedstawicieli Ciała Kierowniczego, Teodor Jaracz i Gerrit Lösch. Następnego dnia zorganizowano zgromadzenie na stadionie, z którego skorzystało 5153 osoby[39]. Natomiast w budynku, w którym wcześniej urządzono tirańskie biuro, powstał kompleks Sal Królestwa oraz dom misjonarski dla 14 osób[40].

Pod koniec roku 2009 i w pierwszej połowie 2010 roku do kraju dotarli kolejni misjonarze, absolwenci 127. i 128. klasy Szkoły Gilead[41][42]. W 2009 roku w Komitecie Oddziału usługiwali: Artan Duka, Ardian Tutra, Michael DiGregorio, Davide Appignanesi i Stefano Anatrelli. Do tego czasu w kraju odbyły się zajęcia sześciu klas Kursu Usługiwania[43].

W lipcu 2017 roku delegacja Świadków Jehowy z Albanii uczestniczyła w kongresie specjalnym „Nie poddawaj się!” w Mediolanie[44].

Biuro Oddziału w Albanii nadzoruje tłumaczenie publikacji biblijnych na język albański i albański język migowy[2].

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. W Albanii są to zbory albańskojęzyczne, zbór angielskojęzyczny, włoskojęzyczny i języka romani (Albania) oraz grupa greckojęzyczna. W Albanii funkcjonuje 5 obwodów. Zbory i grupy albańskojęzyczne działają również w Austrii, Belgii, Francji, Grecji, Holandii, Macedonii, Niemczech, Słowenii, Stanach Zjednoczonych, Szwajcarii, Szwecji, Turcji, Wielkiej Brytanii i we Włoszech. Grupa posługująca się języka romani (Albania) działa również w Grecji.
  2. Pierwszy albański przekład książki „Harfa Boża” zawierał sporo błędów językowych, na przykład tytuł książki oddano jako „Gitara Boża”.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Sprawozdanie z działalności Świadków Jehowy w poszczególnych krajach w roku 2017. jw.org. [dostęp 2018-01=10].
  2. a b Watchtower: Biuro Oddziału w Albanii. jw.org. [dostęp 2013-12-11].
  3. Rocznik Świadków Jehowy 2010 ↓, s. 128, 129.
  4. a b c d e Watchtower. Jehowa nigdy nas nieopuścił. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”. CXVII, s. 24–28, 1 stycznia 1996. Towarzystwo Strażnica. ISSN 1234-1150. 
  5. „Strażnica”, 15 stycznia 1926
  6. The I.B.S.A. Year Book 1927 (ang.)
  7. a b Rocznik Świadków Jehowy 2010 ↓, s. 129–131.
  8. Rocznik Świadków Jehowy 2010 ↓, s. 134.
  9. Rocznik Świadków Jehowy 2010 ↓, s. 131–136.
  10. a b c d e Watchtower. Słowo Jehowy w „kraju orła”. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”. CXXVI, s. 16–20, 15 października 2005. Towarzystwo Strażnica. ISSN 1234-1150. 
  11. Rocznik Świadków Jehowy 2010 ↓, s. 135, 136.
  12. Rocznik Świadków Jehowy 2010 ↓, s. 136, 137.
  13. Rocznik Świadków Jehowy 2010 ↓, s. 137, 138.
  14. Rocznik Świadków Jehowy 2010 ↓, s. 138, 139.
  15. Rocznik Świadków Jehowy 2010 ↓, s. 139–141.
  16. Rocznik Świadków Jehowy 2010 ↓, s. 140, 141.
  17. Rocznik Świadków Jehowy 2010 ↓, s. 141, 142.
  18. Rocznik Świadków Jehowy 2010 ↓, s. 142, 143.
  19. Rocznik Świadków Jehowy 2010 ↓, s. 143, 144.
  20. Rocznik Świadków Jehowy 2010 ↓, s. 144–147.
  21. Rocznik Świadków Jehowy 2010 ↓, s. 147, 148.
  22. Rocznik Świadków Jehowy 2010 ↓, s. 159–163.
  23. a b Watchtower. Jehowa dodawał mi „mocy wykraczającej poza to, co normalne”. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”. CXXIII, s. 23–28, 1 stycznia 2002. Towarzystwo Strażnica. ISSN 1234-1150. 
  24. Rocznik Świadków Jehowy 2010 ↓, s. 149, 150.
  25. Rocznik Świadków Jehowy 2010 ↓, s. 154, 155.
  26. Rocznik Świadków Jehowy 2010 ↓, s. 156–158.
  27. Rocznik Świadków Jehowy 2010 ↓, s. 157–165.
  28. Rocznik Świadków Jehowy 2010 ↓, s. 165, 166.
  29. Rocznik Świadków Jehowy 2010 ↓, s. 167–171.
  30. Rocznik Świadków Jehowy 2010 ↓, s. 152.
  31. Rocznik Świadków Jehowy 2010 ↓, s. 179, 180.
  32. Rocznik Świadków Jehowy 2010 ↓, s. 181, 182.
  33. Rocznik Świadków Jehowy 2010 ↓, s. 182.
  34. Rocznik Świadków Jehowy 2010 ↓, s. 184.
  35. Rocznik Świadków Jehowy 2010 ↓, s. 186.
  36. a b Rocznik Świadków Jehowy 2010 ↓, s. 187–193.
  37. Rocznik Świadków Jehowy 2010 ↓, s. 194, 195.
  38. Rocznik Świadków Jehowy 2010 ↓, s. 196.
  39. Watchtower: Rocznik Świadków Jehowy: 2007. Nowy Jork: Towarzystwo Strażnica, 2007, s. 28, 29.
  40. Rocznik Świadków Jehowy 2010 ↓, s. 198.
  41. Watchtower. Misjonarze wyruszają do ‛najodleglejszych miejsc na ziemi’. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”. CXXXI, s. 29–31, 1 lutego 2010. Towarzystwo Strażnica. ISSN 1234-1150. 
  42. Watchtower. Misjonarze wysłani, aby ‛czynili uczniów’. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”. CXXXI, s. 28–31, 1 sierpnia 2010. Towarzystwo Strażnica. ISSN 1234-1150. 
  43. Rocznik Świadków Jehowy 2010 ↓, s. 199.
  44. Watchtower: Kongresy specjalne 2017. jw2017.org, 2016-10-01. [dostęp 2017-09-18].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]