Świadkowie Jehowy w Polsce

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Świadkowie Jehowy w Polsce
Kraj  Polska
Liczebność
(2014)
123 177[1]
 % ludności kraju
(2014)
0,32%
Liczba zborów
(2014)
1350[1][a]
Rozpoczęcie działalności 1891
Mapa lokalizacyjna Polski
Warszawa
Warszawa
Sosnowiec
Sosnowiec
Lublin
Lublin
Stęszew
Stęszew
Malbork
Malbork
Mosty
Mosty
Łódź
Łódź
Geographylogo.svg
Miejscowości w Polsce, w których znajdują się Sale Zgromadzeń Świadków Jehowy (kolor czerwony), Centrum Kongresowe (zielony) oraz Biuro Oddziału (niebieski).

Świadkowie Jehowy w Polsce – wspólnota religijna Świadków Jehowy w Polsce, licząca w 2014 roku około 123 tysiące głosicieli, należących do 1350 zborów (w tym zbory i grupy obcojęzyczne oraz języka migowego)[1][b]. Trzecia pod względem liczebności wspólnota religijna w Polsce, jedna z 24 wspólnot Świadków Jehowy na świecie, których liczebność przekracza 100 000[c][2][3].

Na dorocznej uroczystości Wieczerzy Pańskiej w 2015 roku zebrało się 191 524 Świadków Jehowy, sympatyków oraz osób zaproszonych[4]. Biuro Oddziału, koordynujące działalność Świadków Jehowy w Polsce, znajduje się w Nadarzynie niedaleko Warszawy[5]. Korzystają z ośmiu Sal Zgromadzeń, znajdujących się w Łodzi, Malborku, Mostach, Lublinie, Skarbimierzu, Sosnowcu, Stęszewie i Warszawie[6].

Początki[edytuj | edytuj kod]

Pierwsi Badacze[edytuj | edytuj kod]

Historia Świadków Jehowy w Polsce sięga roku 1891, kiedy to do Krakowa przybył Charles Taze Russell. I chociaż z powodu restrykcji rządowych zabraniających organizowania wystąpień publicznych nie doszło do jego publicznego przemówienia, niemniej jednak Russell przeprowadził kilkanaście indywidualnych rozmów[7]. W 1892 roku powrócił ze Stanów Zjednoczonych do Polski C. Antoszewski, który w Chicago rozpowszechniał Biblie i książki Badaczy Pisma Świętego emigrantom[8][d]. W roku 1895 Hipolit OleszyńskiBadacz Pisma Świętego ochrzczony w 1893 roku na konwencji w Chicago – na trzy miesiące przyjechał ze Stanów Zjednoczonych do Polski, by członków swojej rodziny i znajomych zapoznać z naukami Badaczy Pisma Świętego. Wizyta ta jednak nie przyniosła oczekiwanych rezultatów[9].

Pomimo wielu trudności w okresie późniejszym na tereny obecnej Polski docierała literatura w języku niemieckim i angielskim wysyłana przez przebywających na emigracji krewnych i znajomych. W 1898 roku Margarete Giesecke z Niemiec, która w tym czasie opiekowała się znajdującym się w Berlinie składem literatury przeznaczonym do wysyłania publikacji na teren Niemiec i innych krajów europejskich, zapoznała z naukami Badaczy Pisma Świętego pewnego misjonarza protestanckiego działającego na terenie zaboru pruskiego. Misjonarz ten dzielił się zdobytą wiedzą z innymi osobami na terenie obecnej Polski[10]. W 1901 roku zbierała się w Warszawie niemieckojęzyczna grupa 15 osób posługująca się publikacjami w języku niemieckim. Do grupy tej należał Johann Weinz, a literaturę otrzymywali z Niemiec za pośrednictwem Margarete Giesecke[11].

Pierwsze zbory[edytuj | edytuj kod]

Kolejnym Badaczem Pisma Świętego działającym na terenie Polski był Szwajcar E. Bente, który w 1905 roku objął wakat dyrektora w warszawskiej fabryce koronek. Wkrótce przy pomocy tłumacza zorganizował on grupę, która omawiała Biblię z pomocą publikacji Badaczy Pisma Świętego. 17 października 1905 roku udało się dokonać pierwszej rejestracji grupy polskich Badaczy Pisma Świętego. Grupę tą kilka razy odwiedził przedstawiciel niemieckiego biura Hermann Herkendell, stamtąd też sprowadzano literaturę[12]. Działania tych osób sprawiły, że w latach 1907–1909 wydano po polsku szereg publikacji (m.in. skrócone wydanie pierwszego tomu Wykładów Pisma Świętego), a w 1915 roku regularnie, co miesiąc, była wydawana „Strażnica” w języku polskim. Jej pierwszym tłumaczem i redaktorem był mieszkający w Chicago Hipolit Oleszyński. Po roku 1907 powrócił ze Stanów Zjednoczonych do Warszawy Wincenty Kin, który Badaczem Pisma Świętego został dzięki Oleszyńskiemu[9].

Zapowiedź wykładu publicznego C.T. Russella we Lwowie w dniu 24 marca 1911 (gazeta „Wiek Nowy”).

3 maja 1910 roku w 14-osobowym warszawskim zborze, zbierającym się w mieszkaniu E. Bente przy ul. Żelaznej 82, złożył wizytę C.T. Russell wraz z J.F. Rutherfordem, a w roku następnym Russell odwiedził Lwów i ponownie Warszawę. Mimo że już wtedy w Warszawie i później w Łodzi było wiele osób, które interesowały się studiowaniem Biblii, w urządzaniu ich spotkań przeszkadzała carska policja, we wszystkim dopatrująca się sposobności do przygotowań zbrojnego powstania[13]. Podczas wizyty Russell zasugerował złożenie do władz wniosku o prawną rejestrację wyznania. W roku 1911 zbór w Warszawie liczył około 25 osób, w Pabianicach – 20, w Raszynie – około 8. 15 sierpnia tego roku 7 osób zostało ochrzczonych[14].

W 1911 roku wysłany do Polski przez C.T. Russella Hipolit Oleszyński odwiedził zbory w Warszawie, Łodzi, Pabianicach, Krakowie i innych miastach. W roku 1912 oraz w 1913 Oleszyński ponownie odwiedzał zbory oraz wygłaszał przemówienia publiczne gdziekolwiek to było możliwe[15]. W tym czasie Bente i Oleszyński przygotowali dwa wnioski do Sekretarza Spraw Religijnych dotyczące legalizacji działalności Badaczy Pisma Świętego jednak mimo poniesionych znacznych nakładów finansowych zostały one załatwione odmownie[14].

20 maja 1913 roku dzięki pomocy pewnego urzędnika pracującego w wojskowości udało się zalegalizować zbór warszawski oraz uzyskać prawną podstawę działalności Badaczy Pisma Świętego[16]. Stało się to na mocy reskryptu nr 2167/5 wydanego przez generała-gubernatora Warszawy na Wincentego Kina[17]. Reskrypt ten umożliwił działalność na większą skalę. Potwierdzał on istnienie zboru warszawskiego od 1905 roku. Akta urzędowe i sądowe, powołujące się na ten dokument, nawiązują równocześnie do 17 października 1906 roku, kiedy to car wydał ukaz tolerancyjny, zatwierdzający utworzenie zboru (Rosyjski Zbiór Praw poz. 1728)[e]. Tym samym uzyskano status wyznania uznanego przez państwo[18].

W roku 1913 niemieckie Biuro Oddziału wysłało barona von Tornow w trzy podróże misyjne, w których uczestniczyło około 10 osób. Grupa ta rozpowszechniała traktaty oraz zapraszała okoliczną ludność na wykłady wygłaszane przez Buchholza. Sale w których wygłaszano wykłady zawsze były przepełnione, a następny dzień poświęcano na odwiedzanie ludzi. Trzecia podróż tej grupy prowadziła aż pod ówczesną granicę niemiecko-rosyjską, dzięki czemu dotarła ona do niemieckojęzycznej ludności mieszkającej na terenie zaboru pruskiego[19].

Polska edycja „Strażnicy
„Strażnica” nr 2 z 1915 roku
„Strażnica” nr 2 z 1915 roku

W lipcu 1910 roku w Gdańsku istniał już niewielki niemieckojęzyczny zbór. W kwietniu 1914 roku grupa liczyła 30 członków i sympatyków. Od roku 1917 zgromadzali się oni w mieszkaniu rodziny Ruhnauów. Do roku 1925 liczba członków zboru wzrosła do 196 aktywnych głosicieli i sympatyków[20][21].

Jeszcze przed rokiem 1918 w Poznaniu wyłoniła się grupa osób studiujących tomy Wykładów Pisma Świętego C.T. Russella w języku polskim, która utworzyła pierwszy zbór w tym mieście. Zborowi temu do 1922 roku przewodził Teofil Szmidt, a po jego wyprowadzce z Poznania przybyły z Warszawy Władysław Kącki, który na swój koszt wynajmował salę przy ul. Górna Wilda, gdzie wygłaszał wykłady. W 1922 roku zbór ten liczył około 20 członków[22].

W wyniku I wojny światowej grupy zbierające się w Warszawie i Łodzi uległy częściowemu rozproszeniu. Wciąż jednak pojawiały się nowe osoby zainteresowane naukami Badaczy Pisma Świętego. W kwietniu 1915 roku 90 osób zebrało się w Warszawie na uroczystości Wieczerzy Pańskiej (Pamiątce), a niedługo potem 16 osób przyjęło chrzest. W 1918 roku warszawski zbór liczył już około 50 osób, które regularnie przychodziły na wykłady. Od stycznia 1919 roku „Strażnica” w języku polskim ukazywała się dwa razy w miesiącu. W 1920 roku zarząd główny polskiej filii Towarzystwa Strażnica w Detroit przysłał do Polski jako swoich przedstawicieli W.S. Kołomyjskiego i Czesława Kasprzykowskiego[23].

Okres podziałów[edytuj | edytuj kod]

Na terenie byłego zaboru rosyjskiego brak kontaktu z resztą Badaczy Pisma Świętego podczas I wojny światowej (np. wiadomość o śmierci C.T. Russella dotarła do Warszawy dopiero dwa lata po fakcie) spowodował, że doszło do podziałów i rozłamów. Jedna z grup – Wincentego Kina (zm. 10 maja 1922) – wprowadziła swoje nauki. Wysłana przez amerykański oddział Towarzystwa Strażnica delegacja złożona z Kołomyjskiego i Kasprzykowskiego uznała, że nauki tej grupy są niezgodne z naukami Towarzystwa Strażnica i w niedługim czasie przywróciła właściwe poglądy w zborze. Ponieważ jednak Kin i inni nie powrócili do zboru utracono prawo do działalności, na podstawie którego działali Badacze związani z Towarzystwem Strażnica oraz salę, w której zgromadzał się zbór warszawski. Z tego względu zebrania zborowe i wykłady publiczne obywały się w wynajmowanych salach kinowych. Zapowiedzi niedzielnych wykładów ukazywały się w prasie oraz w ulotkach rozdawanych na ulicach. W 1921 roku wykłady publiczne w stolicy gromadziły do 700 słuchaczy[24].

Kołomyjski zachorował na tyfus, a po wyzdrowieniu powrócił do Stanów Zjednoczonych gdzie ponownie usługiwał w charakterze pielgrzyma. Pomimo trudności jakie wynikły na arenie politycznej Polski (trwała wojna z Rosją), w 1920 roku Kasprzykowski doprowadził do zarejestrowania „Badaczy Pisma Świętego – Grupa II”. Znaleźli się w tej grupie Badacze Pisma Świętego związani z Towarzystwem Strażnica. Działalność jednak w znacznej mierze ograniczała inflacja[24]. Zbory w tym czasie odwiedzał i wygłaszał wykłady pielgrzym ze Stanów Zjednoczonych Józef Krett[25].

W 1920 roku do Krakowa powrócił ze Stanów Zjednoczonych Jan Kusina, który szybko zorganizował w tym mieście grupkę Badaczy Pisma Świętego. Zbór krakowski zbierał się w domu na Podgórzu przy ulicy Kącik 5 zakupionym z przeznaczeniem na salę zborową przez pochodzącego z Mielca Badacza o nazwisku Winiarz. W dniach od 30 października do 2 listopada 1921 roku odbył się pierwszy walny zjazd, w którym uczestniczyło ogółem ponad 500 osób, a 14 osób ochrzczono. W 1922 roku na Pamiątce w 32 miastach Polski zebrało się 657 osób. W roku 1921 w Warszawie w lokalu przy ul. Chmielnej 67/4 powstało przedstawicielstwo Towarzystwa Strażnica oraz skład literatury, natomiast przy ul. Hożej 35 znajdowała się sala zebrań warszawskiego zboru, która po remoncie mogła pomieścić 400 osób. Pierwszym przedstawicielem Towarzystwa Strażnica w latach 1921–1924 został Czesław Kasprzykowski.

Franciszek Puchała, który od 1913 roku przebywał na emigracji w Stanach Zjednoczonych a Badaczem Pisma Świętego został w roku 1918, po powrocie do Polski wydał własnym kosztem ulotkę, zawierającą krytykę 13 doktryn katolickich. Ulotkę tą Puchała przygotował w oparciu o książkę ks. Antoniego Wapplera „Historya Kościoła Katolickiego[26]. Obiecał w niej, że za udowodnienie ich biblijnego pochodzenia zapłaci po 10 000 marek polskich za każdą z doktryn. Treść ulotki stała się podstawą dyskusji, która miała miejsce w Krakowie na Podgórzu w lokalu Badaczy Pisma Świętego 10 sierpnia 1922 roku. Uczestniczyli w niej ze strony Badaczy Pisma Świętego: Franciszek Puchała, Czesław Kasprzykowski i Wacław Narodowicz, a ze strony jezuitów: Jan Rostworowski[27], Józef Gliwa, Stanisław Chodoleński, którym towarzyszył prawnik Adam Konopka. Na życzenie jezuitów odbyła się ona przy drzwiach zamkniętych z udziałem kilku świadków i stenotypistek. Treść dyskusji podjętej i przegranej przez teologów jezuickich została wydana w formie broszury pt. „Bitwa na niebie” w nakładzie 10 000 egzemplarzy, nie licząc dodruków[28]. Między innymi dzięki temu w 1923 roku w Krakowie na uroczystości Pamiątki zgromadziło się 69 osób. Z czasem władze kościelne wywierały coraz większą presję na władze świeckie, nakłaniając je do aresztowań Badaczy Pisma Świętego.

Strona katolicka zarzucała Badaczom Pisma Świętego, iż ich działalność jest finansowana przez środowiska amerykańskich Żydów względnie masonów, a także sprzyjanie komunizmowi i dążenie do anarchii co miało prowadzić do odrywania słabszych jednostek od wiary przodków[16][29]. W wyniku donosów w 1921 roku policja krakowska przerywała zebrania, w których uczestniczyło około 40 osób. Powoływano się wówczas na brak odpowiedniego zezwolenia ze strony władz na urządzanie zebrań w mieszkaniach prywatnych w celu wysłuchania wykładów biblijnych. Chrztu udzielano w Wiśle, a w porze zimowej w wielkim basenie łaźni parowej hotelu Krakowskiego. Przy jednej z takich okazji na skutek donosu na teren basenu wkroczyła policja, przerywając uroczystość, której przewodził Jan Kusina, a chrztu udzielał Czesław Kasprzykowski[30]. Takim działaniom sprzyjał brak uregulowania prawa wyznaniowego w okresie międzywojennym, stąd na organizowanie zebrań publicznych potrzebne było posiadanie jednorazowego zezwolenia wydawanego przez urząd starosty[f][16][31].

Fotodramę stworzenia rozpoczęto wyświetlać w Polsce w latach 20. XX wieku
Wybrane publikacje Świadków Jehowy w języku polskim

W 1924 roku wyremontowano halę fabryczną w centrum Łodzi, która stała się miejscem zebrań religijnych odbywających się zarówno w języku polskim jak i niemieckim. W tym też roku na corocznej Wieczerzy Pańskiej (Pamiątce) w Łodzi zebrały się 92 osoby, w Poznaniu 91, w Warszawie 281, a także 625 w 13 innych miastach i miasteczkach, uwzględniając jedynie grupy liczące powyżej 20 osób. W latach 20. XX wieku wyświetlano film Fotodrama stworzenia w różnych miastach i choć starano się wynajmować jak największe sale to jednak ze względu na dużą ilość chętnych do obejrzenia filmu projekcje trzeba było kilkakrotnie powtarzać. Biletem wejścia na projekcje były publikacje Towarzystwa Strażnica, które rozprowadzano przed wejściem na salę kinową.

W grudniu 1924 roku by przeciwdziałać zarysowującemu się podziałowi w zborach, Towarzystwo Strażnica jako swojego przedstawiciela wydelegowało do Polski Wacława Wnorowskiego. Rozłam w warszawskim zborze wyraźnie zaznaczył się w okresie Pamiątki 1925 roku. W tym czasie Czesław Kasprzykowski stał się jawnym przeciwnikiem Towarzystwa Strażnica[32]. Związał się on z ruchem LHMM, który w Polsce działa pod nazwą Świecki Ruch Misyjny „Epifania”. W wyniku tego rozdziału Kasprzykowski przekazał Biuro przy ulicy Chmielnej 67/4 Wacławowi Wnorowskiemu, działającemu jako nowy przedstawiciel Towarzystwa Strażnica, natomiast sala zebrań przy ul. Hożej 35 należała do założonego przez Kasprzykowskiego odłamu. Kasprzykowski przejął też zarejestrowane na siebie stowarzyszenie „Badacze Pisma Świętego – Grupa II”[33]. W wyniku tego grupa Badaczy Pisma Świętego związana z Towarzystwem Strażnica pozostała bez rejestracji[34].

W roku 1925 zbory w Polsce odwiedził Joseph F. Rutherford wraz z Alexandrem H. Macmillanem[35]. W tym samym roku po polsku zaczęło się ukazywać czasopismo „Złoty Wiek”[36]. W roku 1926 na dwóch konwencjach zebrało się 2706 osób. W tym samym roku w Warszawie przy ul. Nowy Zjazd 1 zaczęło funkcjonować krajowe biuro Towarzystwa Strażnica oraz sala zebrań. Po powrocie Wnorowskiego do Stanów Zjednoczonych warszawskim biurem kierował Szwed, którego w następnym roku zastąpił Wacław Narodowicz. Ponieważ Narodowiczowi nie odpowiadała praca biurowa powrócił do wygłaszania wykładów w zborach Badaczy Pisma Świętego. W roku 1927 przybył do Polski jako przedstawiciel Towarzystwa Strażnica Ludwik Kuźma. Uznał on, że potrzebna jest sprawniejsza komunikacja z głównym biurem Towarzystwa[37].

Paul Balzereit, wydelegowany z niemieckiego Biura Oddziału, które sprawowało nadzór nad biurem w Polsce, zaproponował objęcie po Narodowiczu kierownictwa nad biurem w Warszawie Wilhelmowi Scheiderowi. Ten wskazał na Edwarda Rüdigera, który przez blisko rok pełnił te obowiązki. Gdy wskutek trudności paszportowych obywatele Niemiec stracili możliwość przyjeżdżania do Polski bezpośrednią opiekę nad działalnością teokratyczną w Polsce przejęło środkowoeuropejskie biuro Towarzystwa w Bernie, w Szwajcarii. Skierowało ono do Polski w roku 1928 Martina Harbecka, by jeszcze raz poszukać kogoś, kto nadawał by się do usługiwania w charakterze nadzorcy działalności w Polsce. Wtedy też sługą oddziału został Wilhelm Scheider[38].

W tym czasie Wilhelmowi Scheiderowi swoje pełnomocnictwa do reprezentowania pierwszej grupy Badaczy Pisma Świętego zarejestrowanej przed I wojną światową na mocy reskryptu nr 2167/5 przekazał Całka, który był w 1913 roku upoważniony przez władze carskie. Dzięki czemu Badacze Pisma Świętego związani z Towarzystwem Strażnica ponownie działali legalnie[38].

W 1927 roku z polecenia Hipolita Oleszyńskiego przyjechał do Polski August Stahn, współpracownik Pastoralnego Instytutu Biblijnego. Rozpoczął on organizowanie w Polsce w jedną całość luźno działających w zborach grupek opozycjonistów, które z czasem utworzyły zbory Wolnych Badaczy Pisma Świętego. Stało się to przyczynkiem do ostatecznego rozdziału ruchu badackiego w Polsce na zbory lojalne wobec Towarzystwa Strażnica oraz zbory Wolnych Badaczy Pisma Świętego, który to podział nastąpił około roku 1928[39]. Wyciąganie głosicieli ze zborów związanych z Towarzystwem Strażnica czy nawet przeciąganie całych zborów na stronę Wolnych Badaczy Pisma Świętego trwało jeszcze na początku lat 30.

W roku 1928 w Polsce do 24 zborów związanych z Towarzystwem Strażnica należało 256 głosicieli. Oprócz polskojęzycznych zborów istniały również zbory niemieckojęzyczne m.in. w Łodzi i Pabianicach. W tym samym roku do kraju powrócili głosiciele, którzy zostali Badaczami Pisma Świętego we Francji, m.in. Teofil Piaskowski, Szczepan Kosiak i Jan Zabuda[40]. W roku 1930 działało w Polsce 55 zborów oraz 25 mniejszych grup, pracowało również 30 kolporterów. Oprócz literatury w języku polskim rozprowadzano też literaturę w języku niemieckim, rosyjskim i ukraińskim[41]. Po okresie podziałów w zborach Badaczy Pisma Świętego w Polsce jakie nastąpiły w latach dwudziestych 6 kwietnia 1931 roku na zjeździe w Łodzi delegaci z poszczególnych zborów z całej Polski oraz z Wolnego Miasta Gdańska przyjęli statut organizacyjny. Zgodnie z przyjętym statutem siedziba związku mieściła się w Łodzi, a obszar jego działania objął całą Polskę wraz z Wolnym Miastem Gdańsk. W celu odróżnienia od innych grup badackich działających wówczas w Polsce w statucie przyjęto też nazwę „Zjednoczenie Badaczy Pisma Świętego”, którą nie posługiwano się jednak zbyt długo[42].

Procesy sądowe[edytuj | edytuj kod]

W latach 20. i 30. XX wieku bardzo częste stało się szkalowanie Badaczy Pisma Świętego za pośrednictwem prasy przez stronę kościelną. Najczęściej posługiwano się pomówieniami o związkach Badaczy z komunizmem. Często też wytaczano poszczególnym osobom procesy o rzekome bluźnierstwa, których jakoby mieli się dopuszczać[43].

Przykładem takiego procesu była sprawa w 1933 roku w Chojnicach, w której pionierowi Świadków Jehowy, Janowi Śmieszko zarzucono dopuszczenie się bluźnierstw za pomocą druków. W roli eksperta katolickiego wystąpił doktor teologii, ksiądz Franciszek Jank, a w roli biegłego z ramienia Towarzystwa Strażnica Wilhelm Scheider. W trakcie rozprawy sądowej rozpatrywano takie zagadnienia jak nieśmiertelność duszy, wieczne męki i czyściec. Rozprawa ta zakończyła się uniewinnieniem Śmieszki[43].

Z kolei Świadkowie Jehowy wytoczyli proces krakowskiemu Ilustrowanemu Kurierowi Codziennemu, który pisał, że Świadkowie Jehowy to w rzeczywistości zakonspirowani komuniści, śpiewają pieśni bolszewickie, a szkoleni są na terenie Związku Radzieckiego i stamtąd są opłacani. Redaktor naczelny pisma został skazany sądownie[43].

W wydanej w 1927 roku książce „Sekty żydujące w Polsce” jezuita Mieczysław Skrudlik pisał o Badaczach Pisma Świętego jako o ugrupowaniu o koncepcjach społeczno-politycznych „na wskroś antypaństwowych”, które miało tworzyć na terenie kraju siedliska „bolszewizmu, komunizmu i anarchii” oraz miało dążyć do zniszczenia istniejącego ustroju państwowego i zachwiania fundamentami polskiej państwowości. Zdaniem jezuity Badacze Pisma Świętego mieli poprzez „propagowanie wolnej miłości ze wszystkimi jej następstwami” stanowić szczególne niebezpieczeństwo dla rodzin. Książkę tą 6 czerwca 1927 roku autor wysłał na ręce arcybiskupa Augusta Hlonda[16]. Opublikował też kilka broszur o podobnej treści. Pozwany do sądu, Skrudlik trzykrotnie wnosił o odroczenie rozprawy ze względu na stan zdrowia, a później po kilku zmianach miejsca zamieszkania stał się dla sądu nieuchwytny[43].

„Złoty Wiek”[edytuj | edytuj kod]

„Złoty Wiek” z 15 kwietnia 1925
(1925 nr 3).

W 1925 roku po polsku zaczęło się ukazywać czasopismo „Złoty Wiek” (obecnie „Przebudźcie się!”), a jego tłumaczem był Edward Rüdiger. Do roku 1933 czasopismo to było drukowane w Szwajcarii i sprowadzane do Polski. Przez krótki czas „Złoty Wiek” był dostępny również w sprzedaży w kioskach ulicznych wraz z prasą światową. Ponieważ czasopismo to zdaniem strony kościelnej podważało doktryny i autorytet Kościoła katolickiego lub zdaniem Świadków Jehowy ujawniało obłudę religijną, strona kościelna wywierała presję na władze by uniemożliwić jego wydawanie[40][36]. W 1929 roku dwóch arcybiskupów wystosowało petycję wnoszącą o zakaz wydawania czasopisma „Złoty Wiek” w języku polskim, jednak nie przyniosła ona rezultatów[44].

W 1930 roku Felicjan Sławoj Składkowski minister spraw wewnętrznych cofnął debit pocztowy na czasopismo „Złoty Wiek”. Po kilku tygodniach musiał on zrezygnować ze stanowiska, a jego następca Henryk Józewski ponownie zezwolił na sprowadzenie czasopisma i rozsyłanie go pocztą[44]. Gdy uniemożliwiono sprowadzanie „Złotego Wieku” ze Szwajcarii w 1933 roku zaczęto czasopismo drukować w Łodzi. Kilkukrotnie jednak zmieniano wydawców gdyż strona kościelna wywierała na nich presję by zaprzestali wydawania pisma. Po licznych konfiskatach czasopisma zarządzonych przez urząd cenzury doszło do zakazu publikacji „Złotego Wieku”. Po wniesionej apelacji wydawano „Złoty Wiek” aż do czasu wydania decyzji o nieodwołanym zakazie wydawania czasopisma. Augustyn Raczek odpowiedzialny za wydawanie „Złotego Wieku” został skazany na 15 miesięcy więzienia[45][46].

„Nowy Dzień” (15 listopada 1936)
ujawniający zbrodnie dokonywane
przez III Rzeszę.

Ostatni numer „Złotego Wieku” ukazał się 1 września 1936 roku. Jednak w miejsce tego czasopisma 1 października 1936 roku zaczęto w Warszawie wydawać czasopismo pod tytułem „Nowy Dzień”. Miało ono taki sam charakter jak „Złoty Wiek”. Ukazywało się ono do samego wybuchu II wojny światowej[45].

Krótko po zakazie wydawania polskiej edycji „Złotego Wieku” cofnięto debit pocztowy dla „Das Goldene Zeitalter” (niemieckiego wydania „Złotego Wieku”). 18 października 1937 roku Łódzki Sąd Okręgowy pierwszej instancji skazał Wilhelma Scheidera, nadzorcę Biura Oddziału w Łodzi na 18 miesięcy więzienia z powodu sprowadzenia trzech wydań niemieckiego czasopisma „Das Goldene Zeitalter”. Na rozprawie apelacyjnej adwokat prosił o łagodniejszy wyrok w zawieszeniu, a Sąd Apelacyjny w Warszawie wydał wyrok uniewinniający i zarządził zwrot skonfiskowanych egzemplarzy czasopism argumentując, że „pismo to nie nosi charakteru lżenia i wyszydzania dogmatów i wierzeń chrześcijaństwa, lecz jest popartą cytatami z Pisma Świętego polemiką religijną”[47].

Nazwa Świadkowie Jehowy[edytuj | edytuj kod]

W lipcu 1931 roku w Columbus w stanie Ohio zorganizowano międzynarodowe zgromadzenie, którego część była transmitowana przez rozgłośnię radiową WBBR oraz 450 stacji radiowych w Ameryce Północnej, Australii i Europie. Na zgromadzeniu tym Badacze Pisma Świętego związani z Towarzystwem Strażnica przyjęli nazwę Świadkowie Jehowy[48]. W Polsce program kongresowy poprzez Magdeburg retransmitowano na zgromadzeniu w Łodzi[49]. Również na łamach „Strażnicy” podano biblijną nazwę jaką przyjęli Badacze Pisma Świętego na zgromadzeniu w Columbus. Zaczęto wówczas posługiwać się nazwą „Świadkowie Jehowy (Badacze Pisma Świętego)”[50]. W roku 1932 w kraju działało około 600 głosicieli. W tym też roku stałą siedzibą Towarzystwa Strażnica został budynek przy ul. Rzgowskiej 24 w Łodzi.

Z powodu nietolerancji religijnej od 1933 roku ataki na Świadków Jehowy stały się bardzo częste, odnotowano też około 100 wypadków zatrzymań głosicieli przez policję. W 1935 roku dokonano ponad 3000 zatrzymań Świadków Jehowy oraz 41 przypadków ciężkich pobić. Choć sprawy pobić były zgłaszane do sądów wiele spraw kończyło się umorzeniem postępowania lub wydaniem wyroku uniewinniającego. Mimo rosnącego sprzeciwu liczebność Świadków Jehowy ciągle wzrastała. W tym też roku na skutek dekretu władz francuskich 280 głosicieli polskiego pochodzenia powróciło z Francji do Polski[46].

Rządowe represje wobec Świadków Jehowy rozpoczęły się w roku 1936[51]. Odnotowano w tym roku 68 aktów pobicia Świadków Jehowy. Przeciw Świadkom wniesiono 327 spraw sądowych, z czego 73 sprawy zostały rozstrzygnięte na ich korzyść, a większość spraw oddalono. W 8 wypadkach wydano wyrok skazujący z powodu rzekomego dopuszczenia się „bluźnierstw wobec Boga”[46]. W roku 1937 minister spraw wewnętrznych zakazał wydawania „Strażnicy”, którą zaczęto wydawać nieoficjalnie. W tym samym roku Akcja Katolicka przeprowadziła 75 napadów na Świadków Jehowy, 2 osoby zamordowano[52][53]. Odnotowano 108 przypadków zatrzymań przez policję i 263 rozprawy sądowe wytoczone Świadkom Jehowy, spośród 170 spraw zamkniętych jeszcze w tym samym roku 99 zakończyło się uniewinnieniem Świadków, a 71 wyrokiem skazującym. Zarządzono również 129 konfiskat literatury lecz w 99 przypadkach Świadkowie Jehowy wywalczyli jej zwrot[54].

W miesiącu Pamiątki 1937 roku liczba głosicieli wyniosła 1040 osób skupionych w 121 zborach. 22 marca 1938 roku obłożono zakazem działalność Świadków Jehowy w Polsce. Tego samego dnia władze opieczętowały magazyny biura w Łodzi – rozpoczął się okres działalności konspiracyjnej[55]. W 1939 roku, na krótko przed wybuchem II wojny światowej, jedna z ostatnich konwencji odbyła się w Kostuninie, w powiecie Chełm. Było na niej obecnych około sześćdziesiąt osób[56].

Okres II wojny światowej[edytuj | edytuj kod]

Sytuacja w różnych regionach kraju[edytuj | edytuj kod]

W ostatnim odnotowanym miesiącu przed II wojną światową było w Polsce 1039 głosicieli (około 10% mieszkało w miejscowości Wisła). Kraj został podzielony na trzy rejony, a w każdym z nich dla Świadków zapanowały inne warunki.

Na zachodzie kraju, włączonym bezpośrednio do Rzeszy, Gestapo aresztowało każdego, kto był znany jako Świadek Jehowy. Aresztowano nawet za posiadanie pojedynczego egzemplarza „Strażnicy”. Wielu zginęło w hitlerowskich obozach koncentracyjnych. Ci, którzy uniknęli aresztowania, spotykali się w niewielkich grupkach po 2–3 rodziny, a publikacje, które otrzymywali najczęściej od niemieckich współwyznawców, powielali lub przepisywali ręcznie.

Na terenach Generalnego Gubernatorstwa z Warszawą, Krakowem, Lublinem, a potem również ze Lwowem, matryce woskowe „Strażnicy” przygotowywano w Warszawie, a odpowiedzialni za poszczególne strefy (obwody) dbali o ich powielenie w innych częściach kraju. W grudniu 1942 roku hitlerowcy odkryli warszawską drukarnię, a jej pracowników: Stefana Milewskiego i Jana Gontkiewicza, wysłano do obozu koncentracyjnego Majdanek, a następnie do obozu Buchenwald. Po nich nadzorowaniem działalności i powielaniem publikacji na tym obszarze zajmował się Ludwik Kinicki – aresztowany zmarł pod koniec 1944 roku w obozie koncentracyjnym Gusen. W wioskach – głównie w Lubelskiem – w czasie wojny podjęto na nowo działalność kaznodziejską od domu do domu.

We wrześniu 1939 roku Związek Radziecki zajął wschodnie tereny Polski, wskutek czego około połowa ówczesnych głosicieli w kraju – narodowości polskiej i ukraińskiej (także żydowskiej i rosyjskiej) – została odcięta od współwyznawców w kraju.

Już na początku II wojny światowej Świadkowie Jehowy utracili wszelką możliwość kontaktu z Biurem Oddziału w Bernie sprawującym wówczas nadzór nad działalnością. Jednak na przełomie lat 1940 i 1941 roku niemieckiemu Świadkowi Jehowy Fritzowi Otto z Łodzi udawało się otrzymywać z Poznania, Bydgoszczy i Gdańska nieregularną zaszyfrowaną korespondencję[57].

„Nowy Ład”[edytuj | edytuj kod]

W 1941 roku na terenach zajętych przez Związek Radziecki nie było żadnej łączności z resztą kraju ani z Biurem Oddziału w Bernie. W tej sytuacji Stanisław Burak ze Lwowa, który wcześniej odwiedzał zbory na tym terenie pociągnął za sobą niektórych głosicieli i starszych oraz doprowadził do wprowadzenia na tym obszarze swoistego ruchu nazwanego „Nowy Ład”. Od zboru do zboru wysyłano „duchowe małżeństwa” składające się ze zdolnego mężczyzny i kobiety celem pozyskiwania zborów dla „Nowego Ładu”. Pod jego wpływem przez około trzy miesiące znalazła się pewna liczba zborów od Lwowa po Lubelszczyznę, próbowano też przejąć zbór w Warszawie[58][59].

Grupa ta całkowicie odrzuciła publikacje Towarzystwa Strażnica, a nawet postanowiła je niszczyć. Zalecono czytać wyłącznie Dzieje Apostolskie oraz postanowiono żyć w komunie i w bezwzględnym posłuszeństwie przełożonym. Dla przykładu mieszkano wspólnie, wstawano o godzinie 5 rano, rozbierano się do pasa i zbiorowo bez względu na wiek i płeć omywano zimną wodą. Hasłem tej grupy było życie „w ozdobie świętobliwości”. Grupa ta zachęcała do kreatywności swoich członków przez co zaczęto wprowadzać rozmaite indywidualne koncepcje. Burak podał, że prorok Daniel i inni prorocy zmartwychwstali, w końcu niektórzy całkowicie odrzucili Biblię twierdząc, że „Litera zabija, a duch ożywia”[60][59].

Grupie tej w Białymstoku przewodził Józef Rogiński, który wprowadził swoją interpretację wydarzeń. Po zajęciu miasta przez Niemcy, w sierpniu 1941 roku uznał on, że jest to początek Armagedonu, III Rzesza upadnie i zaraz nastanie Królestwo Boże. Wysłał on swoich zwolenników, by z wieży ratusza zdjęli flagę ze swastyką, a na jej miejsce zatknęli białą chorągiew. Równolegle do urządzonej w ratuszu niemieckiej komendy wojskowej, wysłał delegację z poleceniem, by wezwała władze niemieckie do poddania się przed Królestwem Bożym. Komendant i inni oficerowie uznali to za głupi żart, a tych ludzi za pomylonych i zareagowali śmiechem. Gdy jednak usłyszeli strzały strażników do tych, którzy zdjęli swastykę z wieży i zakładali białą flagę wtedy całą delegację aresztowano i wywieziono. Wypuszczono tylko jedną ciężarną kobietę, a 26 osób straciło życie. Po tym zdarzeniu „Nowy Ład” upadł, jego członkowie powrócili do zborów oraz do studiowania Biblii i korzystania z publikacji biblijnych[58][61][59].

Represje wobec Świadków Jehowy[edytuj | edytuj kod]

Przyczyny umieszczania Świadków Jehowy w obozach koncentracyjnych były różne i zależne od regionu kraju. Najczęstszym powodem była działalność na rzecz Świadków Jehowy – udział w działalności kaznodziejskiej, organizowanie zebrań religijnych, powielanie i przemyt literatury biblijnej. Na terenach bezpośrednio wcielonych do III Rzeszy głównym bezpośrednim powodem aresztowania i represji wobec Świadków Jehowy była odmowa pracy w organizacji Todt bądź służby w Wehrmachcie[62][g]. Inni zostali aresztowani w wyniku donosów lub zdrady. W niektórych wypadkach wystarczała już sama przynależność do Świadków Jehowy bądź też posiadanie jednego egzemplarza „Strażnicy”. Zdarzały się też aresztowania zupełnie przypadkowe[63].

Znanych jest 854 Świadków Jehowy, którzy padli ofiarą hitlerowskich prześladowań i byli związani z Polską. Z tej grupy 703 osoby posiadały polskie obywatelstwo, a 20 osób prawdopodobnie było Polakami[h]. Wśród 703 polskich Świadków Jehowy przez jakiś czas więziono 648 osób, w tym 143 dzieci. Z grupy uwięzionych Świadków Jehowy 508 osób zesłano do obozów koncentracyjnych. Spośród nich 178 osób straciło życie w wyniku prześladowań nazistowskich. 174 osoby zmarły w więzieniach lub w obozach, w tym w 34 przypadkach wykonano egzekucję, jedna osoba zmarła w wyniku warunków uwięzienia, a trzy osoby zostały zamordowane na wolności. Statystyka ta nie uwzględnia Wolnego Miasta Gdańsk, w którym przez pewien czas w okresie międzywojennym działało niewielkie biuro Towarzystwa Strażnica przy Jakobsneugasse 7, kierowane przez Ewalda Niehußa[57].

Sytuacja w niektórych zborach[edytuj | edytuj kod]

W liczonym oddzielnie Wolnym Mieście Gdańsk na 175 Świadków Jehowy było 168 Niemców, 6 Niemców lub Polaków i 1 osoba o nieustalonej narodowości. Spośród nich przez jakiś czas więziono 151 osób, w tym 18 dzieci. Z grupy uwięzionych gdańskich Świadków Jehowy 33 osoby zesłano do obozów koncentracyjnych (np. do obozu Sachsenhausen). Spośród nich 12 osób straciło życie w wyniku prześladowań nazistowskich. 9 osób zmarło w więzieniach lub w obozach, w tym w 5 przypadkach wykonano egzekucję, a 3 osoby zmarły w wyniku warunków uwięzienia[57]. Ogółem represje dotknęły 175 gdańskich Świadków Jehowy[64].

Do obozów trafiło 69 głosicieli z Poznania, spośród których 22 osoby zginęły[65][66]. Zostali oni wydani 6 i 7 maja 1942 roku przez gestapowca, który udając sympatyka Świadków Jehowy dostał się do poznańskiego zboru, studiował Biblię, dał się ochrzcić i wywiedział się o adresy zamieszkania jego członków. Na zebraniu członków zboru przebrał się za kobietę w woalce by sprawdzić czy wszyscy są już obecni, po czym powrócił na zebranie już w mundurze SS. Ponieważ zebrania organizowano dla dwóch lub trzech rodzin inni członkowie zboru byli zabierani ze swoich domów późnym wieczorem lub następnego dnia rano. Aresztowano wówczas ponad 70 osób, które zostały przewiezione na przesłuchanie do Domu Żołnierza przy ul. Niezłomnych, a następnie trafiły do Fortu VII w Poznaniu[67]. Następną akcję gestapo przeprowadziło w maju 1943 roku, jednak nie miała już ona takiego zasięgu[68].

Ze zboru w Wiśle 53 głosicieli wysłano do obozów koncentracyjnych (głównie do Auschwitz-Birkenau) lub do przymusowej pracy w kopalniach czy też kamieniołomach na terenie Polski, Niemiec i Czech – 38 osób spośród nich zginęło. Dla wiślackich Świadków Jehowy bezpośrednim powodem aresztowania i represji była odmowa pracy w organizacji Todt bądź służby w Wehrmachcie. Ogółem represjom podano 83 wiślackich głosicieli, zainteresowanych oraz ich dzieci[69]. 15 lipca 1943 roku 10 dzieci Świadków Jehowy z okolic Wisły, których rodzice odmówili podpisania Volkslisty (niemieckiej listy narodowościowej), odebrano rodzicom i umieszczono w obozie dla nieletnich w Łodzi[70].

Świadkowie Jehowy w obozach koncentracyjnych[edytuj | edytuj kod]

Znak fioletowego trójkąta, jaki nosili Świadkowie Jehowy w hitlerowskich obozach koncentracyjnych od 1937 r.

W ciągu blisko 5 lat istnienia obozu Auschwitz-Birkenau osadzono w nim co najmniej 404 Świadków Jehowy. Wśród nich było: 193 Polaków, 126 Niemców, 21 Austriaków, 20 Holendrów, 4 Czechów, 4 Jugosłowian, 3 Ukraińców, 2 Rosjan, 1 Węgier, 1 Luksemburczyk, 1 osoba z terenów byłego ZSRR oraz 28 osób o nieustalonej narodowości[71]. Ponad 35% osadzonych w nim Świadków Jehowy straciło życie[72]. Świadkowie Jehowy należeli do jednych z pierwszych więźniów tego obozu. Pomimo grożących konsekwencji w obozie organizowano nielegalnie spotkania religijne, także dla więźniów zainteresowanych poznawaniem Biblii. Zdarzały się pojedyncze przypadki, w których więźniowie różnych narodowości właśnie w obozach zostali Świadkami Jehowy. W jednym czasie w KL Auschwitz mogło przebywać przynajmniej kilkudziesięciu więźniów Świadków Jehowy, naziści starali się jednak, aby w jednym bloku nie trzymać więcej niż 2–3 Świadków. W 1941 roku Heinrich Himmler osobiście nakłaniał wyznawców do podpisania oświadczenia o wyrzeczeniu się wiary, jednak nikt tego nie uczynił[73][74][75][76]. Spośród 404 Świadków Jehowy uwięzionych w Auschwitz-Birkenau 194 osoby wywieziono do kolejnych obozów koncentracyjnych, 146 osób zmarło w obozie, 10 osób zwolniono z obozu, 7 doczekało wyzwolenia, 2 zmarły w transporcie ewakuacyjnym, 1 zmarła zaraz po wyzwoleniu, a dla 44 osób nie udało się ustalić ich dalszych losów[77]. Prof. Christine King, napisała: „Im bardziej byli uciskani, tym mocniej zwierali szeregi, a ich opór nabierał twardości diamentu”[73].

W obozie koncentracyjnym Groß-Rosen uwięziono 109 Świadków Jehowy, w tym 74 Polaków, 25 Niemców, 4 Austriaków, 1 Luksemburczyk, 1 Czech, 1 Holender oraz 3 osoby o narodowości nieustalonej. Na obecnym terenie Polski Świadkowie Jehowy umieszczeni w Groß-Rosen w większości pochodzili z miejscowości i mniejszych miast położonych w środkowej Polsce, na Śląsku, w Małopolsce i Wielkopolsce. Z dużych miast pochodziła mniejszość uwięzionych: z Łodzi 6 osób, z Gdańsk 2, z Koszalina 1, z Bydgoszczy 1, z Poznania 1, i ze Środy Wielkopolskiej 1. 43 osoby więźniarki przeniesiono do KL Gross-Rosen dopiero w 1945 roku w transportach ewakuacyjnych (42 przeniesiono z KL Auschwitz, a 1 z KL Ravensbrück)[78].

W obozie KL Lublin uwięziono co najmniej 57 Świadków Jehowy, w tym 27 Polaków, 16 Niemców, 4 Holendrów, 2 Jugosłowian, 2 Rosjan, 1 Austriaka, 1 Luksemburczyka, 1 Węgra oraz 3 osoby o narodowości nieustalonej. Dziewiętnaście osób z tego grona zatrudniono w filii KL Lublin – w przedsiębiorstwie DAW na ulicy Lipowej 7. Do KL Lublin Świadkowie Jehowy zaczęli przybywać od stycznia 1943 roku, 28 osób trafiło z obozów koncentracyjnych położonych na terenie Niemiec: Sachsenhausen (5 osób), Dachau (7 osób), Buchenwald (14 osób) i Neuengamme (2 osoby). Przed osadzeniem w KL Lublin 12 osób przetrzymywano w więzieniach: 4 osób na Pawiaku, 8 osób w więzieniu we Lwowie. W przypadku 17 osób informacje o sposobie znalezienia się w obozie nie są znane. Świadkowie Jehowy trafiający do tego obozu znajdowali się w nim głównie z powodu samej przynależności do tego związku wyznaniowego[79][80].

Do obozu koncentracyjnego Stutthof trafiło 99 Świadków Jehowy. Było wśród nich 54 Niemców, 40 Polaków, 1 Austriak, 1 Szwajcar, 1 Jugosłowianin, 1 Ukrainiec i 1 osoba bezpaństwowa. Wielu Świadków Jehowy osadzonych w tym obozie trafiło do niego z powodu odmowy podpisania oświadczenia o wyrzeczeniu się wiary. Najczęściej też trafiali do KL Stutthof za działania związane ze swoimi przekonaniami religijnymi. 24 osoby zostały przewiezione do tego obozu z więzienia w Gdańsku, a pozostali Świadkowie Jehowy byli przewożeni raczej pojedynczo z różnych obozów przejściowych. W obozie w porze ciszy nocnej Świadkowie Jehowy regularnie organizowali zebrania, a także powielali literaturą biblijną tłumaczoną przez Wilhelma Scheidera z języka angielskiego na niemiecki. Spośród 99 Świadków Jehowy uwięzionych w KL Stutthof 29 osób zmarło, 24 osoby przeżyły (w tym 4 zwolniono), 11 osób dotarło w marszu śmierci do duńskiej wyspy Møn, 4 dotarły do Lauterbach na Rugii, 19 osób przewieziono do innych obozów, a dla 12 osób nie udało się ustalić ich dalszych losów[81][82][83].

W Forcie VIII w Poznaniu więziono około 70 Świadków Jehowy, spośród których zidentyfikowano imiennie 60 osób (58 Polaków, 1 Niemiec, w jednym wypadku narodowość nie jest znana). Zdecydowana większość została wydana w maju 1942 roku przez gestapowca udającego sympatyka Świadków Jehowy. Ponieważ był to obóz przejściowy całą grupę 60 zidentyfikowanych Świadków Jehowy przeniesiono do różnych obozów koncentracyjnych: 17 osób trafiło do KL Auschwitz, 11 Świadków Jehowy przeniesiono na krótko do obozu przejściowego Żabików, 10, kobiet osadzono w KL Ravensbrück, a pojedyncze osoby wywieziono do Dachau, Mauthausen, Oranienburga, Sachsenhausen i Stutthofu[84].

W obozie przejściowym Żabikowo więziono co najmniej 44 osoby (43 Polaków i 1 Niemiec), z których 11 osób zostało skierowanych z Fortu VII, a 33 osoby zostały wysłane przez poznańskie gestapo. Ponieważ był to obóz przejściowy więźniów wkrótce deportowano do innych obozów[85].

W KL Litzmannstadt, który był obozem dla polskiej młodzieży umieszczono 10 dzieci Świadków Jehowy z Wisły. Ich rodzice odmówili podpisania Volkslisty. Dzieci te umieszczono najpierw w KL Auschwitz skąd po wstępnej selekcji i pobycie w więzieniach w Cieszynie i Sikawie na stałe umieszczono w tym obozie. Cała dziesiątka przeżyła wojnę i wróciła do domów. Po ucieczce Niemców z obozu grupa ta starała się trzymać razem dzięki czemu w roku 1945 powróciły do domu. Dwie osoby, które odłączyły się od grupy trafiły do domu później[70]. Inne dzieci Świadków Jehowy – głównie ze Śląska – umieszczono w obozie poprawczym w Grodkowie koło Nysy oraz w klasztorze katolickim w Czarnowąsach pod Opolem[86].

Polscy Świadkowie Jehowy trafili również do 12 obozów koncentracyjnych znajdujących się na terenie III Rzeszy. W Bergen-Belsen więziono 21 polskich Świadków Jehowy, w Buchenwaldzie zidentyfikowano dotąd imiennie 30 osób, w Dachau więziono co najmniej 18 polskich Świadków Jehowy, w Dora-Mittelbau 26 osób, we Flossenbürgu 13 osób, w Lichtenburgu 4 osoby, w Mauthausen co najmniej 98 polskich Świadków Jehowy, w Moringen 1 osoba, w Neuengamme 9 osób, w Ravensbrück 140 polskich Świadków, w Sachsenhausen 43 osoby i we Wewelsburgu 3 polskich Świadków Jehowy. Dane te dotyczą osób zidentyfikowanych imiennie. W wielu wypadkach są to dane niepełne[87].

Sytuacja pod koniec wojny[edytuj | edytuj kod]

Pod koniec wojny gdy zbliżał się front wschodni zmuszano ludzi do kopania rowów przeciwczołgowych. Ze względu na neutralność polityczną Świadkowie Jehowy odmawiali udziału w takich pracach. Skutkiem tego kilkadziesiąt osób zostało publicznie rozstrzelanych[88].

Okres powojenny[edytuj | edytuj kod]

Wiosną 1945 roku, po powrocie z obozu koncentracyjnego, Wilhelm Scheider przejął w użytkowanie budynek krajowego biura w Łodzi przy ul. Rzgowskiej 24 dzięki czemu wznowiono w nim działalność jaką prowadzono przed wojną[89]. Choć połowa przedwojennej liczby głosicieli znalazła się na terenie ZSRR, a wielu innych zginęło w czasie wojny to jednak zaraz po wojnie liczebność Świadków Jehowy w Polsce wzrosła do 2500 głosicieli i dalej wzrastała w szybkim tempie. Otwarto Sale Królestwa. Zaczęto na nowo organizować większe zgromadzenia. Pierwsze zgromadzenie powojenne odbyło się w czerwcu 1946 roku na posesji sługi strefy (obwodu) Włodarczyka, we wsi Borówek z udziałem ponad 1500 osób, a 260 osób przyjęło chrzest[56]. We wrześniu zorganizowano pierwszy po wojnie kongres ogólnokrajowy w Katowicach, na którym zebrało się 5300 osób z całego kraju[90]. W 1945 roku liczba głosicieli przekroczyła 6000. W ciągu dwóch następnych lat liczba Świadków Jehowy się podwoiła i w czerwcu 1947 roku wyniosła 13 699 głosicieli, należących do 710 zborów.

Prawda was wyswobodzi (1943).
Do Polski dotarła wraz z pomocą humanitarną w roku 1946.

Na początku 1946 roku zaczęła do Polski docierać pomoc materialna wysyłana przez Świadków Jehowy ze Stanów Zjednoczonych, Kanady, Szwajcarii i Szwecji. Przy tej okazji wysłano również do Polski całe kartony Biblii, a nieco później tysiące książek Prawa was wyswobodzi oraz 250 tysięcy egzemplarzy broszur Religia zbiera wicher. 19 marca 1947 roku przybyli do Polski Stefan Behunick i Paweł Muhaluk, misjonarze Biblijnej Szkoły Strażnicy – Gilead, którzy organizowali działalność polskich Świadków Jehowy. Zorganizowali oni pracę w okręgach i obwodach (dawnych strefach) oraz szkolili nadzorców podróżujących. Nadzorcą pierwszego okręgu obejmującego cały kraj został Edward Kwiatosz. Dwa lata później zbory w Polsce były podzielone na 3 okręgi[91]. W 1947 roku zorganizowano zjazd ogólnokrajowy w Krakowie, w którym uczestniczyło 7000 osób. Uczestnicy tego zgromadzenia nosili plakietki kongresowe w kształcie fioletowego trójkąta wzorowane na oznakowaniu Świadków Jehowy w obozach koncentracyjnych by przypominać o prześladowaniach jakie przeszli pod rządami nazistów. Później takie większe zjazdy odbyły się jeszcze w innych miastach (m.in. w 1948 roku w Lublinie) oraz zgromadzenia obwodowe w wynajętych halach.

Zaraz po wojnie z całego kraju zaczęły napływać informacje o brutalnych aktach przemocy, których się dopuszczano na Świadkach Jehowy. Wyjątkowo bezwzględne były oddziały partyzanckiej formacji Narodowe Siły Zbrojne. Działalność ich programowo wymierzona przeciwko komunistom i władzom komunistycznym, z inspiracji kleru katolickiego – także przeciwko Świadkom Jehowy[92]. Jeszcze w 1946 roku Wilhelm Scheider zwrócił się w tej sprawie do Ministerstwa Sprawiedliwości w Warszawie dokładnie opisując zaistniałą sytuację. W odpowiedzi minister poprosił o sporządzenie szczegółowego sprawozdania i przedłożenie go na piśmie. Gdy w roku 1947 zliczono akty przemocy, których dopuszczono się na Świadkach Jehowy w trakcie podejmowania prób nawracania ich siłą na katolicyzm, zastraszenia bądź fizycznej eliminacji, okazało się, że ucierpiało z tego powodu 4000 osób, a 60 z nich zamordowano. Narodowe Siły Zbrojne dokonały około 800 napadów na domy Świadków Jehowy[93]. 18 lutego 1948 roku Świadkowie Jehowy złożyli w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Urzędzie Bezpieczeństwa Publicznego w Warszawie memorandum opisujące najdrastyczniejsze akty przemocy jakich się na nich dopuszczono[94].

Już w 1946 roku Świadkami Jehowy zainteresowały się służby bezpieczeństwa ze względu na dostarczane przez informatorów sugestie jakoby agitowali oni za bojkotem wyborów[95]. Z drugiej strony po wojnie przedstawiciel Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Łodzi próbował nakłonić Świadków Jehowy do współpracy przeciw Kościołowi katolickiemu. Po otrzymaniu odpowiedzi odmownej na tę oraz powtórzoną cztery miesiące później propozycję władze zaczęły utrudniać Świadkom Jehowy działalność. W lutym 1946 roku do łódzkiego oddziału Towarzystwa Strażnica po raz pierwszy wkroczyli funkcjonariusze UB. Dokonano rewizji oraz aresztowania niemal wszystkich pracowników biura. Jedna z osób pozostawionych w biurze przekazała informację o aresztowaniach do Biura Oddziału w Bernie. Interwencja w ambasadzie polskiej w Bernie skłoniła władze dbające o swój wizerunek na arenie międzynarodowej do wycofania się z tych działań oraz zwolnienia aresztowanych[94]. Jednak 24 lipca 1949 roku wydalono misjonarzy Stefana Behunicka i Pawła Muhaluka, których uznano za głównych organizatorów działalności szpiegowsko-dywersyjnej na rzecz Stanów Zjednoczonych jaką zdaniem władz mieli prowadzić polscy Świadkowie Jehowy[96][97]. Zbliżał się czas delegalizacji wyznania przez władze komunistyczne.

Delegalizacja i działalność podziemna[edytuj | edytuj kod]

Delegalizacja[edytuj | edytuj kod]

Po II wojnie światowej Świadkowie Jehowy działali na podstawie reskryptu Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego z 6 marca 1923 roku. Pismo Ministerstwa Administracji Publicznej z 30 czerwca 1947 roku, skierowane do Świadków Jehowy wskazuje, że władze „przyjęły do wiadomości” funkcjonowanie ich związku wyznaniowego. Na tej podstawie Świadkowie odrzucali późniejsze żądanie władz, domagających się rejestracji związku na zasadach dotyczących stowarzyszeń zwykłych[98]. 5 sierpnia 1949 roku wydano dekret o zmianie przepisów prawa o stowarzyszeniach z dnia 27 października 1932 domagając się od związków wyznaniowych zalegalizowania statutu w przeciągu 90 dni (Dz. U. R. P. Nr 45 poz. 335)[99]. Zgodnie z ogłoszoną ustawą Świadkowie Jehowy złożyli projekt statutu określającego ich działalność oraz wniosek o legalizację[100].

16 kwietnia 1950 rozpoczął się proces zbierania podpisów pod apelem sztokholmskim. Złożenia asygnaty pod nim wymagano również od Kościołów i związków wyznaniowych, a ewentualną odmowę złożenia podpisu traktowano jako poparcie dla „amerykańskich imperialistów” i sprzeciw wobec „pokojowej polityki” ZSRR. Odmowa złożenia asygnaty stała się więc dla komunistów dogodnym pretekstem do rozpoczęcia szykan wobec tej grupy wyznaniowej, tym bardziej że składania podpisów pod apelem sztokholmskim odmawiali poszczególni wierni, którzy swoją postawę tłumaczyli neutralnością wobec polityki państwa. Stało się to przyczynkiem do szybkiej reakcji władz komunistycznych[101].

Najpierw 21 kwietnia 1950 roku UB wtargnęło do łódzkiego biura. Następnego dnia aresztowano członków zarządu krajowego rozpoczynając okres przygotowań do procesu przeciw nim. Później 21 czerwca 1950 roku w nocy dokonano setek rewizji w domach Świadków Jehowy i 107 aresztowań[102]. 2 lipca 1950 Antoni Bida, dyrektor Urzędu do Spraw Wyznań podał, że wniosek o zarejestrowanie „Wyznania Świadków Jehowy (Badaczy Pisma Świętego)” został odrzucony, jak również zdelegalizował działalność Świadków Jehowy i arbitralnie ogłosił rozwiązanie ich organizacji z powodu prowadzenia „przestępczej działalności”, mogącej doprowadzić do „zagrożenia bezpieczeństwa, spokoju i porządku publicznego”. Postanowił też o przejęciu majątku Świadków Jehowy na cele oświatowe, jednak zajęte mienie przedstawiało nikłą wartość (APG, UWG, sygn. 1377, k. 93)[103]. Kilka dni później miała miejsce konferencja, podczas której Minister Bezpieczeństwa Publicznego, Stanisław Radkiewicz określił Świadków Jehowy jako „szpiegów imperializmu siejących histerię wojenną”[104][105].

Prześladowania[edytuj | edytuj kod]

Cztery miesiące wcześniej liczebność Świadków Jehowy wynosiła około 18 tysięcy głosicieli w 864 zborach. Działalność znowu zaczęto prowadzić konspiracyjnie. Represje UB dotknęły około 90 procent Świadków Jehowy w Polsce. Niektórych, jak np. Józefa Szlauera, zastrzelił podczas przesłuchań oficer UBP. Alojzy Prostak, nadzorca podróżujący z Krakowa aresztowany w Szczecinie w maju 1952 roku, następnie przetrzymywany dwa lata w warszawskim i łódzkim areszcie, był tak brutalnie przesłuchiwany, że znalazł się w szpitalu więziennym. Po prośbie żony złożonej za namową adwokata został zwolniony, lecz tydzień później 11 września 1954 roku zmarł[106][107]. Do końca 1956 roku zmarło 16 Świadków Jehowy w wyniku tortur lub odmowy udzielenia pomocy lekarskiej (do końca roku 1958 udokumentowano 18 takich przypadków). Przebywający w wiezieniu wspólnie z Alojzym Prostakiem adwokat Witold Lis-Olszewski, poruszony jego niezłomną postawą złożył mu obietnicę podejmowania się po wyjściu z więzienia obrony Świadków Jehowy. Zorganizował on zespół adwokacki, który w okresie największego zakazu działalności Świadków Jehowy bronił członków tego wyznania w około 30 procesach miesięcznie[108].

W dniach od 16 do 22 marca 1951 roku przed Wojskowym Sądem Rejonowym przy ulicy Koszykowej w Warszawie przy drzwiach zamkniętych przeprowadzono rozprawę sądową, w której na ławie oskarżonych znalazło się siedem osób, w tym czterech członków zarządu krajowego: Wilhelm Scheider, Edward Kwiatosz, Harold Abt i Władysław Jędzura. Wilhelm Scheider otrzymał wyrok dożywotniego więzienia, pozostali członkowie zarządu po 15 lat więzienia, natomiast Władysława Sukiennika skazano na 10 lat, Jana Liczkego na 6 lat, a Naftalego Glasberga na 5 lat więzienia[i][109][110]. W marcu roku 1955 roku w Łodzi odbył się proces przeciw Janowi Lorkowi, Władysławowi Sklarzewiczowi, Tadeuszowi Chodarze, Mieczysławowi Cyrańskiemu i Stanisławowi Nabiałczykowi uznanymi przez władze za kierownictwo Świadków Jehowy. Lorek, Sklarzewicz i Chodara zostali skazani na 12 lat więzienia, Cyrański na 8 lat, a Nabiałczyk na 6 lat więzienia[96][97]. W wyniku brutalnych przesłuchań, w okresie przygotowawczym do tej rozprawy szósty z oskarżonych zmarł w areszcie śledczym, a inni, postawieni później na ławie oskarżonych, doznali w trakcie śledztwa załamania nerwowego[110].

Najdotkliwszą konsekwencją delegalizacji wyznania były represje skierowane przeciwko pojedynczym Świadkom Jehowy. W okresie tym uwięziono około 5 tysięcy wyznawców, a ponad 40 osób zmarło „w śledztwie bądź w więzieniach”[103]. W latach 60. XX wieku frekwencja na rozprawach sądowych przeciw Świadkom Jehowy sięgnęła nawet 30 tysięcy osób rocznie. Co roku w więzieniach przebywało też około 300–350 Świadków Jehowy ze względu na odmowę pełnienia służby wojskowej. Wyroki skazujące zaprzestano wydawać w 1988 roku[111]. Po fali ciężkich prześladowań jakie władze zastosowały wobec Świadków Jehowy w latach 1950–1956 nastąpił krótki okres spokoju. Poprzedzał on ponowne represje oraz przyjęcie w latach 1957–1977 próby strategii „wewnętrznego rozkładu” organizacji Świadków Jehowy[105].

W 1961 roku obietnicą większej swobody udało się władzom nakłonić grupę 15 Świadków Jehowy na czele z Wiesławem Rejdychem i Czesławem Stojakiem do złożenia wniosku o zarejestrowanie „alternatywnego” związku religijnego. Na tej podstawie 28 czerwca 1961 roku podpisano akt formalnej legalizacji wyznania, który następnie anulowano[112]. W rzeczywistości ta „legalizacja” miała posłużyć komunistycznym organom państwowym do przejęcia steru nad organizacją i objęcia nad nią pełnego nadzoru. Szacowano, że swoim zasięgiem grupa ta będzie miała wpływ na około 6000 osób. Ponieważ jednak jak się okazało ogół Świadków Jehowy nie poparł tej „alternatywy”, pertraktacje upadły[113]. Później starano się rozbić Świadków Jehowy od wewnątrz. Pojawiły się fałszywe wydania „Strażnicy” oraz szkalujące listy za które odpowiadał fikcyjny „komitet dwunastu” – działania te miały na celu wywołanie wrażenia istnienia głębokiego podziału wśród polskich Świadków Jehowy. Na różne sposoby próbowano też poróżnić członków zarządu krajowego pomiędzy sobą[114].

Władze państwowe by rozpoznać ośrodek decyzyjny wśród Świadków Jehowy próbowały wprowadzić do tego związku wyznaniowego swoich agentów oraz umieścić ich na odpowiedzialnych stanowiskach w organizacji Świadków Jehowy. By agentom utorować drogę w organizacji doprowadzono do aresztowań około 30–40 Świadków Jehowy. Jednak agenci zostali zdemaskowani, przez co służbom nie udało się spowodować trwałych szkód, które doprowadziłyby do rozwiązania organizacji czy choćby zmniejszenia liczby aktywnych jej członków[113]. Na przykład w Wielkopolsce w latach 1960–1963 udało się SB pozyskać tylko jednego tajnego współpracownika o pseudonimie „Waldek”. Pod koniec lat 60. pozyskano jeszcze tajnego współpracownika o pseudonimie „Jakub”. Przeprowadzono sprawy o kryptonimach „A-4”, „Szczupły” i „Artemida”. Sprawa „A-4” po kilku latach rozpracowania doprowadziła do odkrycia punktu redakcyjnego, w którym znaleziono 2000 egzemplarzy Strażnic, jednak samą drukarnię, będącą celem w tej sprawie, zlokalizowano i zlikwidowano dopiero w lutym 1971 roku. W wyniku sprawy o kryptonimie „Szczupły” w roku 1968 doprowadzono do konfliktu w zarządzie okręgu poznańskiego, co stało się przyczyną wystąpienia ze wspólnoty dwóch aktywnych nadzorców w okręgu. Sprawa o kryptonimie „Artemida” doprowadziła do wykluczenia ze wspólnoty aktywnej głosicielki, która była figurantką w tej sprawie. Jednakże zdecydowana większość Świadków Jehowy okręgu poznańskiego nie poddała się wpływom SB[115].

29 marca 1971 roku w Poznaniu odbyła się rozprawa przeciw sześciu Świadkom Jehowy pełniącym odpowiedzialne funkcje w związku wyznaniowym. Oskarżonych: Haralda Abta, Władysława Reszkę, Józefa Rajchela, Edmunda Frąckowiaka, Jana Wąsikowskiego oraz Henryka Grabowskiego skazano za przynależność do tajnej organizacji za co otrzymali kary więzienia od 1 do 2,5 roku oraz grzywny. Po wniesionej przez obrońców apelacji Sąd Wojewódzki zmniejszył wymiar kary. Dzięki temu 3 lipca 1971 roku zwolniono ostatnich dwóch spośród szóstki oskarżonych[116].

W okresie blisko 40 lat prześladowań władze komunistyczne skazały około 16 000 Świadków Jehowy na kary więzienia, często wydając wieloletnie wyroki. W grupie tej znalazło się również około 150 osób, które przeszły przez hitlerowskie obozy koncentracyjne[117]. Prześladowania dotykały też młodych Świadków w wieku szkolnym, którzy za odmowę uczestniczenia w imprezach politycznych i manifestacjach komunistycznych oraz odmowę brania udziału w lekcjach przysposobienia wojskowego nierzadko byli wydalani ze szkół.

Działalność podziemna[edytuj | edytuj kod]

Nasza Służba Królestwa” z lat 50. XX wieku w j. polskim wydawana wówczas w podziemiu.

Jeszcze w 1954 roku z zachowaniem szczególnej ostrożności urządzono szereg kilkudniowych zgromadzeń dla pionierów, w trakcie których przedstawiono część tematów z kongresu międzynarodowego pod hasłem „Społeczeństwo nowego świata” jaki zorganizowanego w 1953 roku w Nowym Jorku. Ponieważ represyjne działania UBP przynosiły skutek odwrotny od zamierzonego[100][118] (po 3 latach represji było w Polsce 37 411 Świadków Jehowy, co stanowiło ponad 80-procentowy wzrost), władze zaczęły łagodzić swoje postępowanie i stopniowo zaczęto nawet zwalniać z więzień (choć niektóre osoby otrzymały kilkunastoletnie, a nawet dożywotnie wyroki).

W czasie zakazu tajne miejsca produkcji literatury nazywano „piekarniami”. Nadzór nad drukarniami sprawowali nadzorcy okręgów[119]. Urządzano je w ustronnych miejscach, którymi często były stodoły, piwnice czy strychy. Osoby, które zostały przyłapane na tej działalności trafiały do więzień. W latach 1956–1969 służba bezpieczeństwa – jak wynika z jej statystyk – wykryła i zlikwidowała 34 ośrodki produkcji i dystrybucji publikacji biblijnych. Choć po każdej konfiskacie maszyny drukarskiej powstawała dotkliwa luka około 50 drukarskich maszyn offsetowych udało się Świadkom zbudować we własnym zakresie. Na początku lat pięćdziesiątych Strażnica była drukowana na prymitywnych powielaczach ręcznych i matrycach woskowych. Z tego względu jakość druku była niska. Z powodu deficytu papier był zakupowany po wygórowanych cenach. Pod koniec lat pięćdziesiątych jakość druku została znacznie poprawiona. Zastosowano fotograficzne zmniejszanie rozmiaru stron oraz offsetowe powielacze typu rotaprint. W roku 1960 rozpoczęto w podziemiu również druk i oprawę książek. Przez dziesięć lat do roku 1974 nadzór nad produkcją literatury w całej Polsce sprawował Jan Ferenc, który był kilkukrotnie więziony za działalność kaznodziejską i druk literatury[120].

Począwszy od połowy lat 60. XX wieku Świadkowie Jehowy rozpoczęli organizowanie latem grupowej, wyjazdowej działalności kaznodziejskiej na terenach, gdzie mieszka mniej głosicieli (dawne nazwy: grupy pionierskie, ośrodki pionierskie, obozy pionierskie).

W drugiej połowie lat 60. XX wieku Świadkowie Jehowy zaczęli spotykać się latem większymi grupami w lasach, na tzw. konwencjach leśnych. Początkowo władze próbowały reagować i karać zarówno organizatorów konwencji jak też i ich uczestników, jednak z biegiem czasu władze przyzwyczaiły się do tej formy działalności Świadków Jehowy. Zgromadzenia z czasem stawały się coraz liczniejsze. W latach 60. brało w nich udział około kilkudziesięciu osób, a w latach sześćdziesiątych nawet kilkaset. Regularną ich częścią był dramat biblijny, a także organizowano chrzest[121].

W maju 1963 roku uchwała siedmiu sędziów Sądu Najwyższego zezwoliła na indywidualne wyznawanie kultu religijnego, na które to stwierdzenie powoływali się Świadkowie Jehowy w czasie zatrzymań przez służby bezpieczeństwa podczas głoszenia lub zebrań religijnych. W miarę upływu lat, gdy nie dostrzeżono zagrożenia ze strony Świadków Jehowy, sprzeciw władz malał.

Czas „odwilży”[edytuj | edytuj kod]

Czas „odwilży” dla Świadków Jehowy rozpoczął się w roku 1977[117]. Jeszcze w okresie represyjnego zakazu z nieoficjalną wizytą przebywał w Polsce trzeci prezes Towarzystwa Strażnica Nathan Knorr wraz z żoną[122]. W połowie lat siedemdziesiątych po wyborze na członka Ciała Kierowniczego nieoficjalnie odwiedził Polskę Teodor Jaracz wraz żoną. Ze względu na możliwość podsłuchu rozmowy z nadzorcami działalności w Polsce przeprowadzał podczas spacerów na świeżym powietrzu[123]. W 1977 roku już oficjalnie do Polski przyjechało trzech członków Ciała Kierowniczego: Frederick Franz, Teodor Jaracz i Daniel Sydlik, którzy spotkali się z niektórymi współwyznawcami w różnych częściach kraju, a w następnym roku Polskę odwiedzili Milton G. Henschel i Teodor Jaracz, którzy złożyli wizytę w Urzędzie do Spraw Wyznań[124].

Pod koniec lat 70. XX wieku niektórym głosicielom udawało się wyjechać na kongresy międzynarodowe poza granice Polski – w roku 1978 na kongres „Zwycięska wiara” do Lille we Francji oraz do Kopenhagi w Danii. Latem 1980 roku około 2000 Świadków Jehowy otrzymało oficjalne zezwolenie na wyjazd na kongres „Miłość Boża” do Wiednia. Rok później do stolicy Austrii na kongres „Lojalność wobec Królestwa” przyjechało ponad 5000 polskich Świadków Jehowy. W następnych latach władze zezwalały na organizowanie zgromadzeń w Polsce, na początku w halach – w 1981 roku „Lojalność wobec Królestwa” (5 lipca w gdańskiej hali Olivii – 5751 obecnych, nieco później w mniejszej hali w Skawinie i w sali w Oświęcimiu), w 1982 – „Prawda o Królestwie” (80 zgromadzeń w różnych halach w kraju), a od roku 1983 już na stadionach sportowych. W roku 1983 („Jedność dzięki Królestwu”) oraz 1984 („Rozwój Królestwa”) odbyło się po 12 kongresów rocznie. W 1985 roku na czterech stadionach: w Chorzowie, Poznaniu, Wrocławiu i w Warszawie odbyły się pierwsze kongresy międzynarodowe noszące temat „Lud zachowujący prawość”. Przemawiało czterech członków Ciała Kierowniczego Świadków Jehowy – Albert D. Schroeder, Milton Henschel, Teodor Jaracz i Daniel Sydlik. Na tych kongresach były obecne w sumie 94 134 osoby, w tym również delegaci z 16 krajów, a ochrzczono 3140 osób. W roku 1986 („Pokój Boży”), 1987 („Zaufaj Jehowie”) oraz 1988 („Sprawiedliwość Boża”) odbyło się po 12 kongresów rocznie.

Ponowna legalizacja[edytuj | edytuj kod]

Pomimo trwającego jeszcze zakazu działalności w 1984 roku pozwolono polskim Świadkom Jehowy sprowadzić ze Stanów Zjednoczonych dziesiątki tysięcy egzemplarzy literatury biblijnej – pierwszą publikacją była książka Mój zbiór opowieści biblijnych. W kolejnych latach zaczęto regularnie sprowadzać duże ilości publikacji biblijnych z Biura Oddziału w Niemczech[117]. By ułatwić import publikacji i uprościć związane z tym procedury Świadkowie Jehowy zarejestrowali 12 lutego 1985 roku spółkę pod nazwą „Strażnica – Wydawnictwo Wyznania Świadków Jehowy w Polsce”[125]. W połowie 1988 roku oficjalnie zezwolono na regularne sprowadzanie czterobarwnych czasopism: półmiesięcznika „Strażnica” i miesięcznika „Przebudźcie się!”. W kraju działało około 84,5 tysiąca głosicieli[126].

W roku 1987 przedstawiciele Świadków Jehowy wystąpili z wnioskiem o zalegalizowanie działalności. W 1988 roku Polskę ponownie odwiedzili członkowie Ciała Kierowniczego Milton Henschel i Teodor Jaracz. 12 maja 1989 roku Świadkowie Jehowy w Polsce zostali oficjalnie zarejestrowani pod nazwą „Strażnica – Towarzystwo Biblijne i Traktatowe. Zarejestrowany Związek Wyznania Świadków Jehowy” i zalegalizowani decyzją dyrektora Urzędu do Spraw Wyznań (nr:II-803/14/16/89)[127]. Akt rejestracji prawnej podpisali Edward Kwiatosz, Harald Abt i Adam Wojtyniak, reprezentujący związek wyznaniowy w rozmowach z przedstawicielami władz. Liczba głosicieli zbliżała się do 90 tysięcy[128]. 31 stycznia 1990 roku wyznanie zostało wpisane do rejestru MSWiA w dziale A pod numerem 34[129]. Od 13 maja 2014 roku związek wyznaniowy nosi nazwę „Świadkowie Jehowy w Polsce”[130]. Według Instytutu Pamięci Narodowej Świadkowie Jehowy byli najdłużej działającą w konspiracji nielegalną organizacją w PRL[131].

Rozwój działalności[edytuj | edytuj kod]

W roku 1989 w Polsce zanotowano liczbę 91 024 głosicieli[126]. W marcu 1991 roku w Polsce przekroczono liczbę 100 000 głosicieli. Na corocznej uroczystości Wieczerzy Pańskiej (Pamiątce) w roku 1997 zebrało się 246 458 osób (najwięcej w dziejach wyznania w Polsce). W 2004 roku zanotowano najwyższą dotąd liczbę głosicieli w Polsce – 128 616. W roku 2012 rozpoczęto przeprowadzanie reorganizacji zborów w skutek czego zbory stały się większe i lepiej zorganizowane lecz ich liczba zmniejszyła się do 1350 w roku 2014.

Chrześcijańskie Pisma Greckie w Przekładzie Nowego Świata wydane w j. polskim w 1994 roku (cały Przekład Nowego Świata ukazał się w j. polskim w roku 1997).

W 1994 roku wydano w języku polskim Chrześcijańskie Pisma Greckie w Przekładzie Nowego Świata (Nowy Testament), a w 1997 roku całą Biblię – Pismo Święte w Przekładzie Nowego Świata.

W kwietniu 2011 zanotowano najwyższą liczbę pionierów pomocniczych w Polsce – 45 028. We wrześniu 2013 roku osiągnięto nową najwyższą liczbę pionierów stałych: 8352[132]. W roku 2014 odnotowano najwyższą przeciętną liczbę pionierów pomocniczych w Polsce – 9894[1] oraz pionierów pełnoczasowych (stałych i specjalnych) – 8226[133].

W roku 2013 rozpoczęto specjalne świadczenie publiczne na terenach wielkomiejskich, którym objęto 8 największych miast w Polsce (Gdańsk, Katowice, Kraków, Łódź, Poznań, Szczecin, Warszawa i Wrocław). Wzięło w nim udział około 1000 pionierów. Wdrożono też program świadczenia publicznego na terenie poszczególnych zborów za pomocą wózków, stojaków lub stolików z literaturą biblijną[134][135]. W następnych miesiącach ten sposób świadczenia publicznego zaczęto stosować także w innych miastach.

Latem 2014 roku zorganizowano 145 grup pionierskich, które udały się na 56 terenów nieprzydzielonych żadnym zborom oraz 60 rzadko opracowywanych przez Świadków Jehowy w trakcie głoszenia[136].

Kongresy[edytuj | edytuj kod]

W 1989 roku ponownie zorganizowano kongresy międzynarodowe, tym razem pod hasłem „Prawdziwa pobożność”. Odbyły się one na trzech stadionach – w Chorzowie, Poznaniu i Warszawie. Na tych kongresach gościło 5 członków Ciała Kierowniczego oraz delegaci z ponad 37 krajów. Programu wysłuchało 166 518 obecnych, 6093 osoby zostały ochrzczone. Niektóre punkty programu tłumaczono na 16 języków[137].

W roku 1990 odbyło się 12 kongresów „Czysta mowa”, a w 1991 roku 12 kongresów „Lud miłujący wolność”. W roku 1992 „Nosiciele światła” i w 1993 roku „Pouczani przez Boga” (po 13 kongresów), w roku 1994 „Bojaźń Boża” – 15 kongresów, a w roku 1995 „Rozradowani chwalcy Boga” – 19 kongresów.

W roku 1996 w Łodzi i w Warszawie odbył się kongres międzynarodowy – „Posłańcy pokoju Bożego”. Łącznie w Polsce w tym roku odbyło się 21 kongresów.

W roku 1997 – „Wiara w słowo Boże”, w 1998 – „Boża droga życia”, w 1999 – „Prorocze słowo Boże”, w 2000 roku – „Wykonawcy słowa Bożego”, w 2001 – „Nauczyciele słowa Bożego”, w 2002 – „Gorliwi głosiciele Królestwa”, w 2003 – „Oddajcie chwałę Bogu” (22 kongresy), w roku 2004 – „Chodź z Bogiem” (23 kongresy) i w 2005 – „Posłuszni Bogu” (22 kongresy).

W sierpniu 2006 roku w Chorzowie i Poznaniu zorganizowano (po raz czwarty w Polsce) kongresy międzynarodowe – „Wyzwolenie jest blisko!”. Na kongresy te przybyło około 15 tysięcy delegatów zagranicznych oraz niektórzy z członków Ciała Kierowniczego[138]. W Polsce chrzest przyjęło wówczas łącznie 2037 osób.

W lipcu 2007 roku na 22 kongresach „Naśladuj Chrystusa!” ochrzczono 1093 osób[139]. Latem 2008 roku odbyły się 24 kongresy „Kierowani duchem Bożym” (w tym po raz pierwszy kongres w polskim j. migowym), ochrzczono 1052 osoby[140]. W lipcu 2009 roku w Poznaniu odbył się piąty tego rodzaju kongres (międzynarodowy) w Polsce – „Czuwajcie!” (20 133 obecnych, delegacje z 10 krajów), Ciało Kierownicze reprezentował Samuel F. Herd, a niektóre punkty programu były transmitowane do innych miejsc zgromadzeń.

W 2010 roku odbyło się 26 kongresów „Trwaj przy Jehowie!” w 4 językach, ochrzczono 1195 osób. Po raz pierwszy przedstawiono wtedy program kongresu w języku angielskim i rosyjskim[141]. W 2011 roku na 25 kongresach „Niech przyjdzie Królestwo Boże!” zgromadziło się w Polsce 147 513 obecnych, a chrzest przyjęło 1019 osób. Po raz kolejny program przedstawiono także w języku migowym, angielskim i rosyjskim[142]. Latem 2012 roku odbyły się 24 kongresy „Strzeż swego serca!” w 4 językach i w 19 miastach. Latem 2013 roku odbyło się 16, ale za to większych kongresów pod hasłem „Słowo Boże jest prawdą!” w 4 językach, w 11 miastach.

Latem 2014 roku zorganizowano 23 kongresy regionalne „Szukajmy najpierw Królestwa Bożego!”, w 19 miastach, w 4 językach: polskim, angielskim, rosyjskim i polskim migowym[143]. Latem 2015 roku odbyły się 33 kongresy regionalne „Naśladujmy Jezusa!” w 27 miastach, w 4 językach[144].

Delegacje kongresowe[edytuj | edytuj kod]

W 1990 roku na kongresie „Czysta mowa” na Stadionie Dziesięciolecia w Warszawie, oprócz Polaków, obecnych było ponad 17 tysięcy delegatów zza wschodniej granicy. W późniejszych latach delegaci z Polski byli obecni na kongresach międzynarodowych w Niemczech („Czysta mowa” [1990], „Boża droga życia” [1998], „Wyzwolenie jest blisko!” [2006], „Czuwajcie!” [2009]), w Czechach („Lud miłujący wolność” [1991], „Posłańcy pokoju Bożego” [1996]), w Rosji („Nosiciele światła” [1992], „Pouczani przez Boga” [1993]), we Francji (1998, 2009), Stanach Zjednoczonych (1998, „Szukajmy najpierw Królestwa Bożego!” [2014]), w Kanadzie (1998), w Szwecji („Strzeż swego serca!” [2012]), Korei Południowej (2014)[145], na Ukrainie („Pouczani przez Boga” [1993]) i na Węgrzech (1991).

Bezkrwawa chirurgia[edytuj | edytuj kod]

W latach osiemdziesiątych nastąpił rozwój bezkrwawej chirurgii w Polsce. W roku 1984 Klinika Kardiochirurgii w Krakowskim Szpitalu Specjalistycznym im. Jana Pawła II pod przewodnictwem prof. Antoniego Dziatkowiaka zainicjowała program Sojusz dla ratowania życia bez użycia krwi, adresowany do osób chcących przejść operację bez użycia krwi – głównie dla Świadków Jehowy[j][146]. Jak podał w specjalnej edycji wydanej z okazji XIII Zjazdu PTAiIT miesięcznik „Twój Magazyn Medyczny”, uznani lekarze Klinika Kardiochirurgii Śląskiego Centrum Chorób Serca w Zabrzu, profesor Zbigniew Religa i profesor Marian Zembala podają, że w latach 1985-1998 przeprowadzono tam około 140 operacji kardiochirurgicznych u Świadków Jehowy, zarówno dorosłych jak i dzieci. Wszystkie te operacje odbyły się bez użycia homologicznej krwi, z zastosowaniem nowoczesnych metod alternatywnych. Wskazano też na znaczącą rolę Komitetów Łączności ze Szpitalami które „służą znaczną dodatkową pomocą zarówno lekarzom prowadzącym, jak i pacjentom”[147].

Innym ośrodkiem który wyspecjalizował się w bezkrwawych operacjach jest I Klinika Kardiochirurgii w Katowicach. Według docenta Marka Witesa metody alternatywne „w kilku polskich klinikach są już stosowane rutynowo”. Kierowany przez niego zespół lekarzy pomyślnie wykonał w ten sposób kilkaset zabiegów u dzieci z wrodzoną wadą serca[147].

W 1999 roku na XIII Międzynarodowym Zjeździe Polskiego Towarzystwa Anestezjologii i Intensywnej Terapii w Łodzi Świadkowie Jehowy przedstawili ekspozycję na temat bezkrwawej chirurgii[148]. 27 października 2005 roku Sąd Najwyższy postanowił, że oświadczenie o nie wyrażaniu zgody na transfuzję krwi musi być respektowane, a lekarze powinni być przygotowani na stosowanie metod alternatywnych[149].

Działalność w ośrodkach penitencjarnych[edytuj | edytuj kod]

W Polsce głosiciele prowadzą ok. 56 tysięcy studiów biblijnych[150], a ok. 450 specjalnie przygotowanych kaznodziejów głosi w ponad 150 ośrodkach penitencjarnych i więzieniach.

W całym kraju ponad 450 odpowiednio przygotowanych kaznodziejów systematycznie odwiedza ponad 150 ośrodków penitencjarnych i więzień. Odpowiadają oni na średnio 20 listów miesięcznie kierowanych do Biura Oddziału z prośbami o literaturę biblijną, odwiedziny lub studium biblijne. W niektórych zakładach penitencjarnych regularnie są prowadzone zebrania chrześcijańskie oraz odbywają się indywidualne lub grupowe studia biblijne. Tylko w latach 2006 i 2007 ochrzczono 19 skazanych[151].

Język migowy i alfabet Braille’a[edytuj | edytuj kod]

Na początku lat 90. XX wieku rozpoczęto prowadzenie dla wytypowanych głosicieli kursów języka migowego, by mogli w trakcie prowadzenia działalności kaznodziejskiej docierać do osób głuchoniemych/niesłyszących, a także prowadzić zebrania w języku migowym, które odbywają się w 11 zborach i 53 grupach[b]. W polskim języku migowym odbywają się również kongresy regionalne oraz zgromadzenia specjalne. W 2004 roku wydano pierwszą publikację w polskim języku migowym.

W lipcu 2014 roku oprócz już działającej oficjalnej strony internetowej Świadków Jehowy jw.org w języku polskim powstała również w polskim języku migowym[152][153]. Od listopada 2014 roku w polskim języku migowym dostępna jest „Strażnica”[154].

W lipcu 2014 roku wydano pierwszą publikację Świadków Jehowy w polskim alfabecie Braille’a.

Zdecydowana większość zborów Świadków Jehowy w Polsce spotyka się we własnych Salach Królestwa. Na zdjęciu: kompleks 3 Sal Królestwa, z których w 2012 roku korzystało 7 zborów (Szczecin).

Biuro Oddziału i Sale Zgromadzeń[edytuj | edytuj kod]

28 listopada 1992 roku oddano do użytku Biuro Oddziału w Nadarzynie. Na uroczystości otwarcia był obecny członek Ciała Kierowniczego Teodor Jaracz. Dzień później na specjalnym programie na warszawskim Torwarze obecni byli delegaci ze wszystkich zborów w Polsce.

W tym też okresie oddano do użytku wiele Sal Królestwa, a w późniejszych latach – także osiem Sale Zgromadzeń: w Sosnowcu (Centrum Kongresowe, 1999)[k], Warszawie-Ursusie (2004), Lublinie (2000), Łodzi (1999), Malborku (2002)[l][155], w Stęszewie k. Poznania (2001), Skarbimierzu (2000), a w 2009 roku w Mostach k. Szczecina.

Kursy[edytuj | edytuj kod]

W roku 1993 w Polsce rozpoczęły się zajęcia Kursu Usługiwania. W 2011 roku różnych częściach kraju rozpoczęły się zajęcia Kursu dla Starszych (do roku 2014 skorzystało z niego ponad 9600 nadzorców). W grudniu 2012 roku w Biurze Oddziału rozpoczęły się zajęcia dla Nadzorców Podróżujących i Ich Żon (do marca 2014 roku odbyło się jedenaście takich kursów – klas)[156][157].

W lutym 2013 roku rozpoczęły się zajęcia Kursu Biblijnego dla Braci (do listopada 2014 roku – wraz z dawnym Kursem Usługiwania – odbyły się 44 takie kursy[158]), a w kwietniu – pierwszej klasy Kursu Biblijnego dla Małżeństw[157] (do listopada 2014 roku odbyło się pięć takich kursów: w Słupsku, Krakowie, Lublinie, Chorzowie i Łodzi)[159][160][158]. W marcu 2015 roku rozpoczęła naukę pierwsza klasa Kursu dla Ewangelizatorów Królestwa w Polsce[158] (do czerwca 2015 roku naukę zakończyły dwie klasy: w Warszawie i Bydgoszczy[161][162]).

Działalność wśród obcokrajowców i mniejszości etnicznych[edytuj | edytuj kod]

Na początku XXI wieku rozpoczęto organizowanie kursów języków obcych, aby skuteczniej prowadzić ewangelizację wśród obcokrajowców. Przyczyniło się to do powstania zborów i grup obcojęzycznych, które prowadzą zebrania w 15 językach[b]. Poza tym w Polsce kongresy regionalne odbywają się w języku angielskim i rosyjskim, a zgromadzenia obwodowe w języku angielskim, bułgarskim, ormiańskim, ukraińskim i rosyjskim.

Pod koniec roku 2010 do kraju przybyli misjonarze ze 129. klasy Szkoły Gilead, aby pomóc w działalności wśród obcokrajowców w Polsce. Skierowani zostali do jednego z kieleckich zborów.

W marcu 2013 roku wśród absolwentów 136 klasy Szkoły Gilead, znalazło się małżeństwo z Polski[163]. We wrześniu 2014 roku, wśród absolwentów 137 klasy Szkoły Gilead znalazło się małżeństwo z Polski[164][165].

W 2015 roku wydano pierwsze publikacje Świadków Jehowy w języku kaszubskim[166], po śląsku (w gwarze cieszyńskiej)[167] oraz w języku romani (w dialekcie używanym przez Polskich Romów)[168].

Pomoc dla poszkodowanych w wyniku klęsk żywiołowych[edytuj | edytuj kod]

Latem 1997 roku zorganizowano pomoc humanitarną (w tym remontowo-budowlaną) głównie dla współwyznawców poszkodowanych przez powódź tysiąclecia. W maju i czerwcu 2010 roku zorganizowano pomoc (głównie remontowo-budowlaną) dla współwyznawców poszkodowanych przez powódź.

Wizyty nadzorcy strefy i przedstawicieli Biura Głównego[edytuj | edytuj kod]

W czerwcu 2001 roku odbyła się 15. kolejna wizyta nadzorcy strefy. 23 czerwca w Centrum Kongresowym Świadków Jehowy w Sosnowcu przemówienie wygłosił Max H. Larson. 17 maja 2008 roku, w związku z wizytą w Polsce nadzorcy strefy, zorganizowano na stadionie warszawskiej Legii zgromadzenie. Przemówienie przedstawił m.in. Richard Kelsey.

29 kwietnia 2012 roku, w związku z wizytą w Polsce nadzorcy strefy, zorganizowano w Sali Zgromadzeń w Warszawie zgromadzenie, którego program był transmitowany do Sal Królestwa i kilku Sal Zgromadzeń w całej Polsce. Przemówienia i wykłady przedstawili: Viv Mouritz i Leon Weaver. 19 maja 2013 roku, w związku z wizytą w Polsce nadzorców strefy, zorganizowano w Sali Zgromadzeń w Warszawie zgromadzenie, którego program był transmitowany do większości Sal Królestwa i kilku Sal Zgromadzeń w całej Polsce (w innych został odtworzony jeszcze tego samego dnia). Przemówienia i wykłady przedstawili: Viv Mouritz, Warren Shefwelt i Richard Kelsey. Programu wysłuchało ponad 130 tysięcy osób.

23 marca 2014 roku, w związku z wizytą w Polsce członka Ciała Kierowniczego Davida Splane'a, zorganizowano w warszawskiej Sali Zgromadzeń zgromadzenie, którego program był transmitowany do większości Sal Królestwa i do wszystkich Sal Zgromadzeń w całej Polsce (w innych został odtworzony jeszcze tego samego dnia).

19 kwietnia 2015 roku, w związku z wizytą w Polsce przedstawiciela Biura Głównego Świadków Jehowy, zorganizowano w warszawskiej Sali Zgromadzeń zgromadzenie, którego program był transmitowany do Sal Królestwa i do wszystkich Sal Zgromadzeń w całej Polsce (w innych Salach Królestwa został odtworzony jeszcze tego samego dnia).

Wystawy poświęcone prześladowaniom w trakcie II wojny światowej i okresu powojennego[edytuj | edytuj kod]

21 stycznia 2004 roku w Centrum Kultury Żydowskiej w Krakowie odbyła się polska premiera filmu Niezłomni w obliczu prześladowań – Świadkowie Jehowy a hitleryzm z udziałem przedstawicieli Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau oraz żyjących jeszcze wówczas trzech Świadków Jehowy – byłych więźniów tego obozu. W dniach od 21 września do 21 listopada 2004 roku w byłym hitlerowskim obozie koncentracyjnym Auschwitz-Birkenau była prezentowana wystawa „Więzieni za wiarę – Świadkowie Jehowy a hitleryzm”, poświęcona zdecydowanej neutralności i martyrologii Świadków Jehowy w okresie narodowego socjalizmu. Zwiedziło ją 142 095 osób z 71 krajów świata. Od 26 kwietnia do końca września 2006 roku prezentowano ją w KL Stutthof[169], od 20 czerwca do końca sierpnia 2006 w KL Lublin (Majdanek)[170], od 20 maja 2008 roku w byłym hitlerowskim Obozie karno-śledczym w Żabikowie[171], a od 2 kwietnia 2009 roku również w Gross-Rosen[172][173]. Skrótowa wystawa prezentowana była też w Miejskim Ośrodku Kultury w Olkuszu[174].

W czerwcu 2006 roku w ogólnopolskim konkursie Życie religijne w czasach PRL – jednostka, wspólnota, instytucja II nagroda zespołowa przypadła za pracę „... lecz Jehowa stał się moją podporą – Świadkowie Jehowy w rzeczywistości PRL”[175][m].

W 2000 roku na wniosek Rzecznika Praw Obywatelskich Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok Sądu Wojewódzkiego w Olsztynie z 1954 roku i uniewinnił jednego z wyznawców, który od sierpnia 1952 roku do grudnia 1953 roku na terenie powiatów Pisz i Kolno był aktywnym członkiem związku pod nazwą Świadkowie Jehowy[176]. 27 stycznia 2011 roku Sąd Najwyższy uchylił wyroki więzienia wydane w 1953 roku na pięcioro Świadków Jehowy, uwzględniając kasację wniesioną przez Rzecznika Praw Obywatelskich[177]. Łącznie po 1989 roku oczyszczono z zarzutów i przyznano odszkodowanie grupie ponad 500 Świadków Jehowy sądzonych i więzionych w okresie PRL[178].

Działalność zagraniczna[edytuj | edytuj kod]

Świadkowie Jehowy polskiego pochodzenia przyczynili się do rozwoju działalności wśród Polonii w Stanach Zjednoczonych już od roku 1891[179] oraz do rozwoju dzieła m.in. na terenie obecnej Rosji – początek XX wieku[180], we Francji – w roku 1923[181], w Belgii[182] i Wielkiej Brytanii[183], w latach 20. XX wieku na terenie dzisiejszej Ukrainy[184], Białorusi[185] i Litwy, w 1927 w Brazylii[186] oraz w Holandii[187], w latach 30. XX wieku w Argentynie[188] oraz Paragwaju[189], w latach 50. XX wieku w Izraelu[190], w roku 1955 na Madagaskarze[191], w roku 1958 w Ekwadorze[192][193], a w późniejszych latach wśród Polaków mieszkających m.in. w Australii, Austrii, na Cyprze, w Danii, Grecji, Hiszpanii, Holandii, Irlandii, Islandii, Kanadzie, Luksemburgu, Niemczech, Norwegii, Szwajcarii oraz Szwecji.

Od października 1992 roku ponad 170 pionierów z Polski wyjechało wspierać działalność kaznodziejską w Rosji[194]. W 1995 roku 14 pionierów specjalnych z Polski przeniosło się do Wilna na Litwie[195]. Polscy absolwenci Kursu Biblijnego dla Małżeństw działają także m.in. w Bułgarii, Irlandii, Niemczech oraz Słowenii[158][160]. Pionierzy z Polski prowadzą działalność kaznodziejską w Dominikanie[196] oraz innych krajach – głównie w tych, w których znajdują się zbory i grupy polskojęzyczne.

Statystyki[edytuj | edytuj kod]

Liczba wyznawców według województw[edytuj | edytuj kod]

W wyniku Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2011 określono liczbę osób deklarujących swoją przynależność religijną do Świadków Jehowy[197]:

Świadkowie Jehowy
w poszczególnych województwach
(dane na 2011 rok za GUS)
Województwo Ludność Liczba wyznawców Udział w ludności (%)
dolnośląskie 2 915 241 15 371 0,53
kujawsko-pomorskie 2 097 635 6616 0,32
lubelskie 2 175 700 10 793 0,50
lubuskie 1 022 843 5329 0,52
łódzkie 2 538 677 8078 0,32
małopolskie 3 337 471 7245 0,22
mazowieckie 5 268 660 11 817 0,22
opolskie 1 016 212 3749 0,37
podkarpackie 2 127 286 4030 0,19
podlaskie 1 202 365 2450 0,20
pomorskie 2 276 174 9406 0,41
śląskie 4 630 366 24 084 0,52
świętokrzyskie 1 280 721 3092 0,24
warmińsko-mazurskie 1 452 147 4996 0,34
wielkopolskie 3 447 441 10 530 0,31
zachodniopomorskie 1 722 885 9724 0,56
Polska[198] 38 511 824 137 308 0,36
Zbory i grupy polskojęzyczne w krajach[n]:
AustriaBelgiaDaniaFrancjaGrecjaHiszpaniaHolandiaIrlandiaIslandiaKanadaLitwaLuksemburgNiemcyNorwegiaStany ZjednoczoneSzwajcariaSzwecjaWielka Brytania

Uwagi

  1. W latach 2011–2014 trwała reorganizacja zborów, niektóre mniejsze liczebnie zbory zostały połączone.
  2. 2,0 2,1 2,2 W maju 2015: 11 zborów i 53 grupy polskiego języka migowego oraz 16 zborów i 34 grup obcojęzycznych, w tym: 8 zborów i 7 grup angielskojęzycznych, zbór i grupa ormiańskojęzyczna, 6 zborów i 8 grup rosyjskojęzycznych, zbór i grupa ukraińskojęzyczna, grupa arabskojęzyczna, 4 grupy bułgarskojęzyczne, 2 grupy chińskojęzyczne, grupa gruzińskojęzyczna, 2 grupy hiszpańskojęzyczne, grupa litewskojęzyczna, grupa rumuńskojęzyczne, grupa tureckojęzyczna, 3 grupy wietnamskojęzyczne i grupa włoskojęzyczna. Łącznie na terenie obcojęzycznym działa około 2000 głosicieli, w tym około 500 pionierów (Źródło: „Nasza Służba Królestwakwiecień 2015, s. 8; dane według raportów wyszukiwarki zborów na oficjalnej stronie Świadków Jehowy (jw.org) z dnia 19.05.2015).
  3. Pozostałe kraje należące do grona „stutysięczników” to: Angola, Argentyna, Brazylia, Demokratyczna Republika Konga, Filipiny, Francja, Ghana, Hiszpania, Japonia, Kanada, Kolumbia, Korea Południowa, Meksyk, Niemcy, Nigeria, Peru, Rosja, Stany Zjednoczone, Ukraina, Wenezuela, Wielka Brytania, Włochy i Zambia.
  4. Nie wiadomo jak przebiegała ta wizyta C. Antoszewskiego w kraju gdyż słuch po nim zaginął. Powstało kilka wersji mających wyjaśnić ten stan rzeczy. Według jednej Antoszewski wkrótce po powrocie został zamordowany, według innej zgorszył się sporem w zborze w Pittsburgu jaki Adamson i Zach wywołali przeciw C.T. Russellowi (spór ten jednak wybuchł 2 lata po wyjeździe Antoszewskiego), według jeszcze innej wersji Antoszewski zainteresował się innymi poglądami i przestał głosić nauki Badaczy Pisma Świętego. Żadnej z tych wersji nie można jednak potwierdzić.
  5. Treść ukazu: „Osobom, które porzuciły wyznanie prawosławne, daje się prawo wyznawania ich wiary i praktykowania obrzędów religijnych podług przepisów ich wyznania, jak również tworzenia przez nie w sposób niżej wskazany gmin wyznaniowych”. Prawo to zezwalało na zmianę wyznania wszystkim grupom religijnym, ustawodawca nawiązał do prawosławia gdyż w Rosji była to religia dominująca (Dyspozycja senatu Nr 5982 z 2 czerwca 1906).
  6. W rezultacie presji kościelnej prawo wyznaniowe nie zostało uregulowane w Polsce międzywojennej odrębną ustawą, nie nastąpiła też jego prawna unifikacja. Skutkiem tego prawo różnie interpretowano. Według koncepcji Ministerstwa Sprawiedliwości uprawnienia nadane przez jednego z zaborców obowiązywały w całym kraju. Według koncepcji Ministerstwa WRiOP obowiązywało prawo dzielnicowe co oznacza, że w każdym byłym zaborze obowiązywały inne przepisy. Przed I wojną światową Badacze Pisma Świętego byli zarejestrowani na terenie byłego zaboru rosyjskiego, natomiast na terenie byłego zaboru austriackiego przysługiwało im prawo do urządzania nabożeństw domowych. Sytuacja prawna na terenie byłego zaboru pruskiego była w przepisach niejasna (Pismo Nr 3457/389 z 30 kwietnia 1921 roku skierowane przez MWRiOP do Czesława Kasprzykowskiego).
  7. Świadkowie Jehowy zachowują neutralność w sprawach politycznych, nie uczestniczą w konfliktach zbrojnych i nie odbywają służby wojskowej (J 18:36; Mt 26:52; Iz 2:2–4); (Źródła: Jak trzymać się z dala od świata, Trwajcie w miłości Bożej, ss. 50–61, www.jw.org; Dlaczego Świadkowie Jehowy nie idą na wojnę?, www.jw.org)
  8. Badanie dotyczy tylko Świadków Jehowy polskiej grupy narodowościowej. Świadkowie Jehowy obywatele polscy lecz należący do innych narodowości zostali uwzględnieni w oddzielnych statystykach.
  9. W erze Gomułki po roku 1957 podjęto kroki by ukarać jaskrawe przejawy naruszania zasad praworządności przez rozwiązane w 1954 roku Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego. Znęcanie się nad Świadkami Jehowy, a w szczególności materiały z pokazowego procesu, przeprowadzonego w dniach 16-22 marca 1951 wykorzystano w postępowaniu dowodowym.
  10. Świadkowie Jehowy za świętą uznają krew jako podtrzymującą i symbolizującą życie danej istoty, co do obchodzenia się z którą wyraźne wskazówki zawiera Pismo Święte. Uznają nakaz z Dz 15:28, 29 co do powstrzymywania się od krwi. Z tego powodu nie przyjmują transfuzji krwi (Źródła: Boży pogląd na życie, Czego naprawdę uczy Biblia?, ss. 125–133, www.jw.org; Dlaczego Świadkowie Jehowy nie przyjmują transfuzji krwi?, www.jw.org). Zgadzają się na stosowanie dostępnych metod alternatywnych wobec transfuzji krwi jak hemodylucje i śródoperacyjne odzyskiwanie krwi. Przyjmowanie drobnych frakcji uzyskiwanych z krwi pozostawione jest osobistej decyzji (Źródło: Frakcje krwi i zabiegi medyczne, „Trwajcie w miłości Bożej”, ss. 215-218).
  11. 19 czerwca 1999 roku na uroczystości otwarcia Sal Zgromadzeń w Sosnowcu, Łodzi i Warszawie (ul. Szwedzka) wzięli udział dwaj członkowie Ciała Kierowniczego: Teodor Jaracz i Daniel Sydlik.
  12. Na uroczystości otwarcia Sali Zgromadzeń główne przemówienie okolicznościowe wygłosił członek Ciała Kierowniczego Świadków Jehowy Guy H. Pierce.
  13. Konkurs organizowany przez Fundację im. Stefana Batorego i Ośrodek KARTA.
  14. Na dzień 18.07.2015: 114 zborów i 91 grup polskojęzycznych w 18 krajach (dane według raportów wyszukiwarki zborów na oficjalnej stronie Świadków Jehowy (jw.org) z dnia 18.07.2015).

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Rocznik Świadków Jehowy 2015. Nowy Jork: Towarzystwo Strażnica, 2015, s. 178–187.
  2. Paweł Ciecieląg, Mikołaj Haponiuk: Wyznania religijne, stowarzyszenia narodowościowe i etniczne w Polsce. Warszawa: Zakład Wydawnictw Statystycznych, 2013, s. 30. ISBN 978-83-7027-519-8.
  3. Watchtower: Coraz więcej krajów w „klubie stutysięczników”. jw.org, 2015. [dostęp 2015-09-04].
  4. Watchtower. Ciekawe osiągnięcia w służbie. „Nasza Służba Królestwa”. LVIII, s. 4, sierpień 2015. Towarzystwo Strażnica. 
  5. Watchtower: Biuro Oddziału w Polsce (pol.). www.jw.org. [dostęp 2013-12-12].
  6. Folder „Sala Zgromadzeń Świadków Jehowy Skarbimierz”
  7. Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy” 1892, s. 1370 (ang.)
  8. Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy” grudzień 1891, R-1345 (ang.)
  9. 9,0 9,1 Początek polskich Badaczy Pisma Świętego. pastor-russell.pl. [dostęp 2015-08-27].
  10. Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy” 15 maja 1898, R-2307 (ang.)
  11. Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy” 15 lipca 1901, R-2849 (ang.)
  12. Rocznik Świadków Jehowy 1994 ↓, s. 176, 177.
  13. Rocznik Świadków Jehowy 1994 ↓, s. 177.
  14. 14,0 14,1 Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy” 1 grudnia 1911, s. 4934 (ang.)
  15. In Memoriam - na 80. rocznicę śmierci. http://wydawnictwostraz.org,+2010.+[dostęp 2015-08-13].
  16. 16,0 16,1 16,2 16,3 Damian Pałka: Warunki dialogu Kościoła katolickiego z Żydami w II Rzeczypospolitej. T. 18. Uniwersytet im. Adama Mickiewicza, 2005, s. 147-150, seria: Poznańskie Studia Teologiczne.
  17. Leksykon Religioznawczy pod redakcją Witolda Tylocha, Wyd. Współczesne, Warszawa 1988, ss. 256, 257.
  18. Wolfram Slupina 2010 ↓, s. 270, 271.
  19. Rocznik Świadków Jehowy 1974. Nowy Jork: Towarzystwo Strażnica, 1974, s. 71, 72.
  20. Rocznik Świadków Jehowy 1974. Nowy Jork: Towarzystwo Strażnica, 1974, s. 15.
  21. Wolfram Slupina 2010 ↓, s. 281.
  22. Rocznik Świadków Jehowy 1994 ↓, s. 186, 187.
  23. Rocznik Świadków Jehowy 1994 ↓, s. 178, 180.
  24. 24,0 24,1 Rocznik Świadków Jehowy 1994 ↓, s. 180, 181.
  25. Rocznik Świadków Jehowy 1994 ↓, s. 182.
  26. Krzysztof Biliński: Hiobowie XX wieku. Wrocław: Wydawnictwo A PROPOS, 2012, s. 71-88. ISBN 978-83-63306-15-1.
  27. Rocznik Świadków Jehowy 1994 ↓, s. 180.
  28. Rocznik Świadków Jehowy 1994 ↓, s. 184.
  29. Stanisław Ufniarski: Międzynarodowe Stowarzyszenie Badaczy Pisma Św. (Świadkowie Jehowy). Kraków: Wydawnictwo Mariackie, 1947, s. 28, 29.
  30. Stefan Machalewski. Nowa sekta. Tajemne zebranie „badaczy pisma świętego”. Gromadny chrzest sekciarzy. „Postęp. Pismo codzienne dla rodzin polskich.”. XXXII, s. 2, 31 grudnia 1921. Stanisław Strzyżowski. 
  31. Matelska 2010 ↓, s. 43, 44.
  32. Rocznik Świadków Jehowy 1994 ↓, s. 187, 188.
  33. Stanisław Ufniarski: Międzynarodowe Stowarzyszenie Badaczy Pisma Św. (Świadkowie Jehowy). Kraków: Wydawnictwo Mariackie, 1947, s. 37-39.
  34. Rocznik Świadków Jehowy 1994 ↓, s. 189.
  35. Watchtower. Spełnianie woli Bożej było mi rozkoszą. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, s. 9nn, 1967 nr 14. Towarzystwo Strażnica. 
  36. 36,0 36,1 Rocznik Świadków Jehowy 1994 ↓, s. 190.
  37. Rocznik Świadków Jehowy 1994 ↓, s. 187-189.
  38. 38,0 38,1 Rocznik Świadków Jehowy 1994 ↓, s. 189, 190.
  39. Paul S.L. Johnson. Przegląd krytyki brata Stahna. „Teraźniejsza Prawda”. VIII/5 (42), s. 66, wrzesień 1929. LHMM. 
  40. 40,0 40,1 Watchtower. „Jehowa sprowadził was do Francji, żebyście poznali prawdę”. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”. CXXXVI, s. 31, 32, 15 sierpnia 2015. Towarzystwo Strażnica. ISSN 1234-1150. 
  41. Rocznik Świadków Jehowy 1931. Brooklyn, Nowy Jork: Towarzystwo Strażnica, 1931, s. 124, 125. (ang.)
  42. Stanisław Ufniarski: Międzynarodowe Stowarzyszenie Badaczy Pisma Św. (Świadkowie Jehowy). Kraków: Wydawnictwo Mariackie, 1947, s. 40.
  43. 43,0 43,1 43,2 43,3 Rocznik Świadków Jehowy 1994 ↓, s. 193, 194.
  44. 44,0 44,1 Wolfram Slupina 2010 ↓, s. 272.
  45. 45,0 45,1 Rocznik Świadków Jehowy 1994 ↓, s. 198.
  46. 46,0 46,1 46,2 Wolfram Slupina 2010 ↓, s. 273.
  47. Wolfram Slupina 2010 ↓, s. 273, 274.
  48. Królestwo Boże panuje!. Strażnica – Towarzystwo Biblijne i Traktatowe, 2014, s. 73.
  49. Watchtower. The Columbus Convention Will Have Its Closing Sessions Next Friday, Saturday and Sunday in 166 Cities in Every Parth of the Earth. „Messenger”, s. 2, 25 lipca 1931. Towarzystwo Strażnica (ang.). 
  50. Krzysztof Biliński: Hiobowie XX wieku. Wrocław: Wydawnictwo A PROPOS, 2012, s. 164. ISBN 978-83-63306-15-1.
  51. Wolfram Slupina 2010 ↓, s. 268.
  52. Rocznik Świadków Jehowy 1994 ↓, s. 196.
  53. Rocznik Świadków Jehowy 1938, s. 145 (ang.)
  54. Wolfram Slupina 2010 ↓, s. 270, 273.
  55. Wolfram Slupina 2010 ↓, s. 274, 287.
  56. 56,0 56,1 Krzysztof Biliński: Hiobowie XX wieku. Wrocław: Wydawnictwo A PROPOS, 2012, s. 158-160. ISBN 978-83-63306-15-1.
  57. 57,0 57,1 57,2 Wolfram Slupina 2010 ↓, s. 275, 276.
  58. 58,0 58,1 Rocznik Świadków Jehowy 1994 ↓, s. 206.
  59. 59,0 59,1 59,2 Krzysztof Biliński: Hiobowie XX wieku. Wrocław: Wydawnictwo A PROPOS, 2012, s. 16-18, 153-154, 183, 231-232. ISBN 978-83-63306-15-1.
  60. Matelska 2010 ↓, s. 49, 50.
  61. Wolfram Slupina 2010 ↓, s. 279.
  62. Józef Dzwonek: Wisła w jarzmie hitlerowskim 1935-1945, Wisła 1988, s. 13
  63. Matelska 2010 ↓, s. 74, 75.
  64. Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy” nr 1/1981, s. 21
  65. Teresa Wontor-Cichy: Więzieni za wiarę: Świadkowie Jehowy w KL Auschwitz, Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau, 2003
  66. Rocznik Świadków Jehowy 1994 ↓, s. 202.
  67. Matelska 2010 ↓, s. 121, 122.
  68. Matelska 2010 ↓, s. 123.
  69. Lojalni i niezłomni dawniej i dziś. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, s. 25-27, 15 października 2004. ISSN 1234-1150. 
  70. 70,0 70,1 Matelska 2010 ↓, s. 131, 132.
  71. Matelska 2010 ↓, s. 72.
  72. Byli więźniowie Auschwitz obchodzą 70 rocznicę wyzwolenia. Świadkowie Jehowy wśród wspominanych ofiar. jw.org, 2015-01-21. [dostęp 2015-01-26].
  73. 73,0 73,1 Więzieni za wiarę: Świadkowie Jehowy w KL Auschwitz, Teresa Wontor-Cichy, Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau, 2003
  74. Hermann Langbein: Ludzie w Auschwitz, Oświęcim 1994, s. 267
  75. Anna Pawełczyńska: Wartość a przemoc. Zarys socjologicznej problematyki Oświęcimia, Warszawa, 1995, s. 87
  76. „Nie bójcie się” – prześladowania Świadków Jehowy i ich ruch oporu pod panowaniem nazistowskim” (wyd. Drei Linden Film)
  77. Matelska 2010 ↓, s. 97, 98.
  78. Matelska 2010 ↓, s. 113.
  79. Matelska 2010 ↓, s. 90, 91.
  80. Aleksandra Boczek Świadkowie Jehowy w KL Lublin. Losy więźniów Majdanka, Kształty, nr 2/2008, ss. 32-37
  81. Przebudźcie się!” 8 marca 1994, ss. 11-14
  82. Hermine Schmidt „Ocalona radość” Wspomnienia młodej dziewczyny z lat 1925-1945 Wydawnictwo A Propos wyd. I Wrocław 2005 ISBN 83-917339-5-5
  83. Matelska 2010 ↓, s. 101-110.
  84. Matelska 2010 ↓, s. 120-126.
  85. Matelska 2010 ↓, s. 127.
  86. Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy 1 września 2007, ss. 8-12, Dzięki pomocy Jehowy przetrwaliśmy totalitarne reżimy
  87. Matelska 2010 ↓, s. 148-157.
  88. Matelska 2010 ↓, s. 50.
  89. Wiara w Boga zapewniła mi ochronę. „Przebudźcie się!”. LXXV, s. 11-14, 8 marca 1994. Watch Tower Bible and Tract Society. ISSN 1234-1169. 
  90. Rocznik Świadków Jehowy 1994 ↓, s. 213-216.
  91. Rocznik Świadków Jehowy 1994 ↓, s. 214.
  92. „Głos Wolnych”, 25.07.1948
  93. Rocznik Świadków Jehowy 1994 ↓, s. 215.
  94. 94,0 94,1 Wolfram Slupina 2010 ↓, s. 291.
  95. Anna Chabasińska: Polityka władz wobec mniejszości wyznaniowych w Polsce w latach 1945-1956. Sulechów: 2009, s. 44, seria: Studia Lubuskie tom V.
  96. 96,0 96,1 Kierownicy sekty „Świadkowie Jehowy” nadużywali wolności wierzeń do antypolskiej działalności. „Kurier Polski”, 23 marca 1955. 
  97. 97,0 97,1 Nadużywając wolności wyznania i sumienia prowadzili działalność wrogą Polsce Ludowej. „Żołnierz Polski”, 23 marca 1955. 
  98. Aleksandra Namysło. Tchórze? Szpiedzy? Wywrotowcy? Władze województwa śląskiego wobec Świadków Jehowy w pierwszych latach powojennych. „Biuletyn IPN”, s. 58, marzec 2004. Dom Wydawniczy Bellona. ISSN 1641-9561. 
  99. Anna Chabasińska: Polityka władz wobec mniejszości wyznaniowych w Polsce w latach 1945-1956. Sulechów: 2009, s. 44, seria: Studia Lubuskie tom V.
  100. 100,0 100,1 Rocznik Świadków Jehowy 1994 ↓, s. 222-224.
  101. Jerzy Rzędowski. Najdłuższa konspiracja PRL?. „Biuletyn IPN”, s. 45, marzec 2004. Dom Wydawniczy Bellona. ISSN 1641-9561. 
  102. Instytut Pamięci Narodowej: Śledztwa w biegu. Zbrodnie komunistyczne par. 3 (pol.). ipn.gov.pl, sierpień 2013. [dostęp 2013-11-26].
  103. 103,0 103,1 Kazimierz Urban: Mniejszości religijne w Polsce 1945-1991 (zarys statystyczny). Kraków: Zakład Wydawniczy "NOMOS", 1994, s. 29. ISBN 9788385527138.
  104. Anna Chabasińska: Polityka władz wobec mniejszości wyznaniowych w Polsce w latach 1945-1956. Sulechów: 2009, s. 18, seria: Studia Lubuskie tom V.
  105. 105,0 105,1 Wolfram Slupina 2010 ↓, s. 292.
  106. Rocznik Świadków Jehowy 1994 ↓, s. 216.
  107. Jehowa hojnie nagradza tych, którzy trzymają się Jego dróg. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, s. 19, 1 sierpnia 2005. ISSN 1234-1150. 
  108. Watchtower. Jehowa hojnie nagradza tych, którzy trzymają się Jego dróg. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, s. 16-20, 1 sierpnia 2005. Towarzystwo Strażnica. 
  109. Rocznik Świadków Jehowy 1994 ↓, s. 227, 228.
  110. 110,0 110,1 Matelska 2010 ↓, s. 60.
  111. Wojciech Modzelewski: Pacyfizm w Polsce. Warszawa: 1996, s. 144.
  112. Jerzy Rzędowski. Najdłuższa konspiracja PRL?. „Biuletyn IPN”, s. 48, marzec 2004. Dom Wydawniczy Bellona. ISSN 1641-9561. 
  113. 113,0 113,1 Wolfram Slupina 2010 ↓, s. 294.
  114. Matelska 2010 ↓, s. 62, 63.
  115. Jan Miłosz. Świadkowie Jehowy w Wielkopolsce. „Biuletyn IPN”, s. 53, 54, marzec 2004. Dom Wydawniczy Bellona. ISSN 1641-9561. 
  116. Matelska 2010 ↓, s. 65.
  117. 117,0 117,1 117,2 Wolfram Slupina 2010 ↓, s. 295.
  118. Kazimierz Urban. Zwalczani i koncesjonowani. O mniejszościach wyznaniowych w PRL z Kazimierzem Urbanem rozmawia Barbara Polak. „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej”. Nr 3 (38), s. 10, marzec 2004. ISSN 1641-9561. 
  119. Watchtower. Jehowa hojnie nagradza tych, którzy trzymają się Jego dróg. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”. CXXVI, s. 16-20, 1 sierpnia 2005. Towarzystwo Strażnica. ISSN 1234-1150. 
  120. Watchtower. Przeżyłem próby wiary w Polsce. „Przebudźcie się!”. LXXXI, s. 19-21, 8 listopada 2000. Towarzystwo Strażnica. ISSN 1234-1169. 
  121. Matelska 2010 ↓, s. 61.
  122. Watchtower. Szczęśliwe życie pomimo bolesnych ciosów. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”. CXXV, s. 23-29, 1 lipca 2004. Towarzystwo Strażnica. ISSN 1234-1150. 
  123. Watchtower. Błogosławieństwa Jehowy wzbogaciły moje życie. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”. CXXXVI, s. 28-32, 15 września 2015. Towarzystwo Strażnica. ISSN 1234-1150. 
  124. Watchtower. Przeżyłem próby wiary w Polsce. „Przebudźcie się!”. CXXV, s. 19-21, 8 listopada 2000. Towarzystwo Strażnica. ISSN 1234-1169. 
  125. Rocznik Świadków Jehowy 1994 ↓, s. 246.
  126. 126,0 126,1 Sprawozdanie z działalności Świadków Jehowy na całym świecie w roku służbowym 1989. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, s. 22, 1 stycznia 1990. 
  127. Mędzelowski Tadeusz: Mniejszości religijne w Polsce po 1989 roku w ujęciu filozofii polityki. Tarnów: Wyższa Szkoła Biznesu – NLU w Nowym Sączu, 2013, s. 28. ISBN 978-83-88421-81-5.
  128. Matelska 2010 ↓, s. 66.
  129. Kościoły i związki wyznaniowe wpisane do rejestru kościołów i innych związków wyznaniowych – Wyznania religijne Jagielloński Uniwersytet Trzeciego Wieku (utw.uj.edu.pl)
  130. Ministerstwo Administracji i Cyfryzacji: Kościoły i związki wyznaniowe wpisane do rejestru kościołów i innych związków wyznaniowych (pol.). mac.gov.pl, 2014-04-21. [dostęp 2014-06-22].
  131. „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” nr 3(38) 2004, str. 42–49.
  132. Nasza Służba Królestwaluty 2014, s. 4
  133. Rocznik Świadków Jehowy 2015. Towarzystwo Strażnica, 2015, s. 184-185.
  134. Ciekawe osiągnięcia w służbie. „Nasza Służba Królestwa”, s. 4, lipiec 2015. 
  135. Nasza Służba Królestwalipiec 2013, ss. 4–6
  136. Ciekawe osiągnięcia w służbie. „Nasza Służba Królestwa”. 57/11, s. 4, listopad 2014. Towarzystwo Strażnica. 
  137. Ciekawe szczegóły ze sprawozdania z różnych krajów. Opublikowane w Roczniku Świadków Jehowy na rok 1990, ss. 9–12
  138. „Dzieli nas język, ale łączy miłość”. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, s. 7-10, 1 lipca 2007. Watch Tower Bible and Tract Society. 
  139. Nasza Służba Królestwa” listopad 2007, s. 4
  140. Nasza Służba Królestwa” listopad 2008, s. 3
  141. Nasza Służba Królestwalistopad 2010, s. 8
  142. Nasza Służba Królestwalistopad 2011, s. 4
  143. Wyszukiwarka kongresów na jw.org
  144. Watchtower: Wyszukiwanie kongresów. jw.org, 2015-01-05. [dostęp 2015-04-04].
  145. Watchtower: Relacja z kongresu międzynarodowego: Świadkowie ogłaszają wydanie Biblii na World Cup Stadium w Seulu (pol.). jw.org, 2014-12-16. [dostęp 2015-01-03].
  146. „Dziennik Polski”, 26 lipca 2007
  147. 147,0 147,1 Watchtower. Przyszłość bezkrwawej chirurgii w Polsce. „Przebudźcie się!”. XCI, s. 16-19, 8 kwietnia 2000. Towarzystwo Strażnica. ISSN 1234-1169. 
  148. Przyszłość bezkrwawej chirurgii w Polsce. „Przebudźcie się!”, s. 16-19, 8 kwietnia 2000. Watch Tower Bible and Tract Society. ISSN 1234-1169. 
  149. Postanowienie Sądu Najwyższego sygn. akt. III CK 155/05
  150. Nasza Służba Królestwasierpień 2014 s. 4
  151. Wkrótce przestępczości „już nie będzie”. „Przebudźcie się!”. LXXXIX, s. 8, 9, luty 2008. Watch Tower Bible and Tract Society. ISSN 1234-1169. 
  152. Watchtower: Oficjalna strona internetowa Świadków Jehowy w języku polskim (pol.). jw.org.
  153. Watchtower: Oficjalna strona internetowa Świadków Jehowy w polskim języku migowym (pol.). jw.org.
  154. Watchtower: Czasopisma Strażnica i Przebudźcie się!. jw.org, wrzesień 2015. [dostęp 2015-09-04].
  155. Kolejna Sala Zgromadzeń Świadków Jehowy w Polsce. „Przebudźcie się!”, s. 16-19, 22 stycznia 2003. Watch Tower Bible and Tract Society. ISSN 1234-1169. 
  156. Nasza Służba Królestwamarzec 2014, s. 4
  157. 157,0 157,1 Nasza Służba Królestwastyczeń 2013, s. 4
  158. 158,0 158,1 158,2 158,3 Nasza Służba Królestwamarzec 2015, s. 8
  159. Nasza Służba Królestwawrzesień 2014, s. 4
  160. 160,0 160,1 Nasza Służba Królestwapaździernik 2014, s. 4
  161. Ogłoszenia. „Nasza Służba Królestwa”, s. 4, wrzesień 2015. 
  162. Ogłoszenia. „Nasza Służba Królestwa”, s. 4, październik 2015. 
  163. Watchtower: Zakończenie nauki przez 136 klasę Biblijnej Szkoły Strażnicy – Gilead (pol.). jw.org, 2014-04-21. [dostęp 2014-04-22].
  164. Watchtower: Zakończenie nauki przez 137 klasę Biblijnej Szkoły Strażnicy – Gilead (pol.). jw.org, 2014-12-12. [dostęp 2014-12-12].
  165. Watchtower: 137th Gilead Graduation Program (ang.). tv.jw.org, 2014-10-06. [dostęp 2014-11-08].
  166. Watchtower: Publikacje Świadków Jehowy: kaszubski. jw.org. [dostęp 2015-04-04].
  167. Watchtower: Publikacje Świadków Jehowy: śląski (Cieszyn). jw.org. [dostęp 2015-04-04].
  168. Watchtower: Publikacje Świadków Jehowy: romani (Polska). jw.org. [dostęp 2015-05-07].
  169. Wzruszająca wystawa w galerii Muzeum Stutthof, 2006-05-05, gdynia.naszemiasto.pl
  170. Muzeum na Majdanku, Muzeum Lubelskie w Lublinie, 30-06-2006
  171. Więzieni za wiarę. Świadkowie Jehowy a hitleryzm, zabikowo.home.pl
  172. Matelska 2010 ↓, s. 28.
  173. Aleksandra Boczek: Świadkowie Jehowy w okresie reżimu hitlerowskiego. W: Henryk Dornik: Wytrwałem dzięki miłości Bożej. Wrocław: Wydawnictwo A PROPOS, 2007, s. 164. ISBN 978-83-925695-5-8.
  174. „Przegląd Olkuski” Nr 12/455, 19.03.2004
  175. Marcin Czyżewski: Żywieccy licealiści nagrodzeni za Kościół Jednej Doby, katowice.gazeta.pl, 2006-06-20
  176. Rzeczpospolita”, 23 października 2000
  177. SN uchylił stalinowski wyrok na Świadków Jehowy, Polska Lokalna w Interia.pl, 27 stycznia 2011 (INTERIA.PL/PAP)
  178. Wolfram Slupina 2010 ↓, s. 297.
  179. Rocznik Świadków Jehowy 1994 ↓, s. 175, 176.
  180. Rocznik Świadków Jehowy 2008. Nowy Jork: Towarzystwo Strażnica, 2008, s. 75-77. ISBN 83-86930-93-4.
  181. Watchtower. „Jehowa sprowadził was do Francji, żebyście poznali prawdę”. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”. CXXXVI, s. 31, 32, 15 sierpnia 2015. Towarzystwo Strażnica. ISSN 1234-1150. 
  182. Rocznik Świadków Jehowy 1984. Nowy Jork: Towarzystwo Strażnica, 1984, s. 33-78. (ang.)
  183. Rocznik Świadków Jehowy 1994 ↓, s. 179.
  184. Rocznik Świadków Jehowy 2002. Nowy Jork: Towarzystwo Strażnica, 2002, s. 118-225.
  185. Krzysztof Biliński: Hiobowie XX wieku. Wrocław: Wydawnictwo A PROPOS, 2012, s. 220–240. ISBN 978-83-63306-15-1.
  186. Rocznik Świadków Jehowy 1973. Nowy Jork: Towarzystwo Strażnica, 1973, s. 33-78. (ang.)
  187. Rocznik Świadków Jehowy 1986. Nowy Jork: Towarzystwo Strażnica, 1986. (ang.)
  188. Rocznik Świadków Jehowy 2001. Nowy Jork: Towarzystwo Strażnica, 2001, s. 152.
  189. Rocznik Świadków Jehowy 1998. Nowy Jork: Towarzystwo Strażnica, 1998, s. 214-220.
  190. Rocznik Świadków Jehowy 1980. Nowy Jork: Towarzystwo Strażnica, 1980, s. 210-256. (ang.)
  191. Rocznik Świadków Jehowy 2000. Nowy Jork: Towarzystwo Strażnica, 2000, s. 228-231.
  192. Rocznik Świadków Jehowy 1989. Nowy Jork: Towarzystwo Strażnica, 1989, s. 230-233. (ang.)
  193. Świadkowie Jehowy – głosiciele Królestwa Bożego. Nowy Jork: Towarzystwo Strażnica, s. 301.
  194. Rocznik Świadków Jehowy 2008. Nowy Jork: Towarzystwo Strażnica, 2008, s. 204. ISBN 83-86930-93-4.
  195. Rocznik Świadków Jehowy 1996. Nowy Jork: Towarzystwo Strażnica, 1996, s. 51. ISBN 83-904630-5-9.
  196. Rocznik Świadków Jehowy 2015. Nowy Jork: Towarzystwo Strażnica, 2015, s. 135.
  197. GUS: Wybrane tablice dotyczące przynależności narodowo-etnicznej, języka i wyznania – Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011
  198. Ludność. Stan i struktura demograficzno-społeczna. Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011. Główny Urząd Statystyczny, 2013, s. 99. ISBN 978-83-7027-521-1. (pol.)

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Watchtower: Rocznik Świadków Jehowy: 1994. Nowy Jork: Towarzystwo Strażnica, 1994, s. 170–252. ISBN – bez ISBN.
  • Wolfram Slupina: Prześladowania i represje Świadków Jehowy w Polsce w latach 1939-1945 oraz 1950-1989. W: Hans Hesse: „Najodważniejsi byli zawsze Świadkowie Jehowy”. Wrocław: Wydawnictwo A PROPOS, 2010, s. 267-318. ISBN 978-83-61387-21-3.
  • Aleksandra Matelska: „... w miłości nie ma bojaźni” (Wydanie II). Wrocław: Wydawnictwo A PROPOS, 2010, s. 1-416. ISBN 978-83-61387-19-0.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]