Berlinka (autostrada)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy autostrady. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Schematyczny przebieg trasy Berlinki
Berlinka na mapie z 1939
Budowa Berlinki, 1936
Stan nawierzchni A11 w okolicach Penkun (2006)
A6 koło Szczecina (2006)
Berlinka z wiaduktem w Maciejewie (2006)
Berlinka na południe od Kaliningradu (2008)

Berlinka (niem. Reichsautobahn Berlin–Königsberg) – współczesna, potoczna nazwa budowanej przed i w czasie II wojny światowej autostrady Rzeszy (niem. Reichsautobahn, w skrócie RAB), o planowanej długości około 500 km, mającej połączyć stolicę ówczesnej III Rzeszy - Berlin, ze znajdującym się na wschodnich rubieżach państwa Królewcem (niem. Königsberg), przebiegając przez tzw. korytarz polski.

Formalnie, autostrada składała się z trzech odcinków:

  • RAB 4a: Stettiner DreieckBäderstraße (obecnie węzeł Rzęśnica)
  • RAB 4b: Rzęśnica – Gdańsk
  • RAB 3: Gdańsk – Elbląg – Królewiec

Historia[edytuj kod]

Zaraz po dojściu do władzy w 1933 Adolf Hitler ogłosił czteroletni plan wychodzenia z kryzysu oraz ideę tworzenia wielkiej III Rzeszy. Ich ważny element stanowił program budowy autostrad, które miały w przyszłości służyć m.in. do przemieszczania się wojsk. Ponadto, budowa dróg była jednym ze sposobów walki z gigantycznym, sześciomilionowym bezrobociem. Inwestycje drogowe finansowano głównie ze składek na ubezpieczenia społeczne[1], a do robót wykorzystywano bezrobotnych. Za realizację programu budowy RAB odpowiadał nazistowski inżynier Fritz Todt, któremu Hitler powierzył stanowisko generalnego inspektora budowy dróg. Już 1933 Todt miał koncepcję budowy autostrady nr 4, łączącej Berlin z Gdańskiem i dalej przechodzącej w autostradę nr 3 od Gdańska przez Elbląg do Królewca na terenie Prus Wschodnich. Budowa autostrady została zainaugurowana pod koniec 1933, a prace wykonawcze ruszyły wiosną 1934 jednocześnie z dwóch krańców: od Berlina w kierunku Szczecina oraz od Królewca do Elbląga. Różnica była taka, że odcinek Berlin - Szczecin od razu budowano jako dwujezdniowy, natomiast Królewiec - Elbląg jako jednojezdniowy z możliwością dobudowania drugiej jezdni w razie wzrostu natężenia ruchu. W kwietniu 1936 przejezdny był fragment, pomiędzy stolicą Rzeszy i węzłem Joachimstahl (44,7 km). 27 września 1936 oddano do użytku pierwszy 112,5-kilometrowy odcinek od węzła Stettiner Dreieck (okolice Berlina) do Stettin-Süd (Szczecin Zachód)[1]. W tym czasie trwały już prace na drugim końcu trasy: od Królewca do Elbląga. W 1937 oddano do użytku 92-kilometrowy odcinek Königsberg (Królewiec) – Elbing-Ost (Elbląg-Wschód). Na tym fragmencie tymczasowo wykonano tylko jedną (południową) jezdnię, zostawiając miejsce na drugą, która miała być wybudowana wraz ze zwiększeniem natężenia ruchu. Rok później autostrada wydłużyła się o obwodnice Szczecina i Elbląga, odpowiednio do węzłów Bäderstraße (koło Wielgowa) i Elbing-West.

W 1938 Niemcy użyli autostrady jako pretekstu do wszczęcia wojny – zażądali eksterytorialnego korytarza łączącego oba jej fragmenty rozdzielone obszarem należącym do Polski. Prace na terenie budowy nieco zwolniły, gdyż kraj przygotowywał się do wojny i robotnicy byli potrzebni bardziej do budowy fortyfikacji oraz produkcji czołgów i amunicji.

Od jesieni 1939 na budowę skierowano ponownie robotników, w tym przymusowych m.in. uwięzionych przez III Rzeszę Żydów. Zbudowano następny odcinek Bäderstraße (Rzęśnica) — Stargard-Massow (Łęczyca). Był on, podobnie jak "królewiecki", jednojezdniowy, jednak zbudowane zostały krawężniki do wylania jezdni północnej. Na całej długości wyżej opisanych odcinków zbudowana została pełna infrastruktura ówczesnej autostrady, tj. dwupoziomowe skrzyżowania, przyautostradowe przystanki, stacje benzynowe, itp. Na przedłużeniu odcinka zachodniego (od Stargard-Massow [Łęczycy] na wschód) wykonano też wiele prac ziemnych, których ślady można spotkać nawet w okolicach Kościerzyny. Gdzieniegdzie stoją do dziś fragmenty obiektów inżynieryjnych, a nawet kompletne wiadukty. W lesie niedaleko Złocieńca znajdują się wyraźne ślady budowy węzła "Berlinki" z wykonywaną równocześnie (i także niedokończoną) RAB 49 do Witnicy k. Gorzowa Wlkp., gdzie łączyć się miała ona z RAB 48 SzczecinLiberec[2]. Ślady budowy RAB 49 sięgają do jeziora Studnickiego, na północny-zachód od Mirosławca.

Stara autostrada (a właściwie niedokończona autostrada) jest lokalną atrakcją wielu miejsc na Pomorzu, choć przewodniki turystyczne rzadko o niej wspominają.

Czasem termin Berlinka jest używany również w odniesieniu do dzisiejszej drogi krajowej nr 22 na odcinku ChojniceMalbork. Po zajęciu Polski we wrześniu 1939 Niemcy bardzo szybko przedłużyli ówczesną Reichstraße No. 1 używając identycznej technologii, jak ta używana do budowy autostrad, a betonowa nawierzchnia zachowała się na większości trasy do dziś.

Późniejsze dzieje[edytuj kod]

Działania wojenne nie były dla "Berlinki" dotkliwe, jednak w 1945 wycofujący się Niemcy zniszczyli mosty nad Odrą, Iną, Pasłęką, Młynówką, Banówką i Omazą oraz kilka wiaduktów. Kilka miesięcy później, wybudowane fragmenty "Berlinki" zostały przedzielone dwiema granicami państwowymi.

Kilka lat po wojnie zostały odbudowane mosty na Odrze i Banówce. W latach 70. XX wieku wykonano nową nawierzchnię bitumiczną na niedokończonym odcinku od dawnego węzła Stargard-Massow (Łęczyca) do okolic planowanego węzła Stargard-Freienwalde w miejscowości Lisowo k. Chociwla oraz odbudowano most nad Iną. Na "Berlince" w okolicach Wielgowa utworzono lotnisko zapasowe, tzw. drogowy odcinek lotniskowy.

W związku z małą użytecznością pociętej drogi i brakiem odpowiedniej konserwacji, zaczęła ona niszczeć, a na odcinku wschodnim nawet częściowo zarastać. Zarosły też prawie całkowicie wszystkie ślady budowy autostrady na wschód od miejscowości Lisowo.

W latach 90. XX wieku wyremontowany został 14-kilometrowy odcinek autostrady A6 od zachodniej granicy państwa. W latach 2005–2007 wykonano remont na prawie 8-kilometrowej długości – do dawnego węzła Altdamm (Dąbie; współczesna nazwa tego samego węzła: Szczecin Kijewo), gdzie Berlinka łączy się na ponad 8 km z drogą krajową nr 3. Odbudowano też most nad Omazą, a na przełomie XX i XXI wieku pozostałe mosty i wiadukty na elbląskim odcinku Berlinki, natomiast 24 września 2008 w miejscu dawnego odcinka RAB 3 ElblągGrzechotki otwarto drogę ekspresową S22.

Stan aktualny[edytuj kod]

Z punktu widzenia stanu zachowania można wydzielić na terenie Polski kilka fragmentów:

  • od zachodniej granicy państwa do węzła Szczecin Kijewoautostrada A6; gruntownie wyremontowana, spełniająca prawie wszystkie wymagania stawiane współczesnej autostradzie (jedynie węzeł Radziszewo, z uwagi na trudne warunki terenowe, dotychczas nie został przebudowany; posiada bardzo krótkie pasy hamowania i rozpędzania, dlatego na krótkim odcinku wprowadzono ograniczenie do 90 km/h),
  • od węzła Szczecin Kijewo do węzła Rzęśnica – oznaczona jako droga ekspresowa S3; dwujezdniowa, czteropasmowa, wyremontowana między węzłami Szczecin Kijewo a Szczecin Dąbie; dalej do Rzęśnicy wąskie pobocza i dość zniszczona nawierzchnia – klawiszujące betonowe płyty,
  • od węzła RzęśnicaDrogowy odcinek lotniskowy – oznaczona jako droga wojewódzka nr 142; dwujezdniowa, czteropasmowa; w tym miejscu kończy się pod asfaltem oryginalny, położony przez budowniczych niemieckich, beton jezdni północnej,
  • od DOL do Łęczycy – autostrada z lat 30. XX wieku; na większości tego odcinka w gęstych krzakach albo wśród drzew leżą betonowe krawężniki – jedyna obecnie pozostałość po budowie betonowej jezdni północnej.
  • od Łęczycy do Lisowa – współczesna asfaltowa droga jednojezdniowa przebiegająca pod szeregiem wiaduktów i na autostradowych mostach dokładnie w tym miejscu, gdzie miała biec betonowa Berlinka; niedaleko Lisowa droga zbacza na południe i łączy się z dzisiejszą drogą krajową nr 20 ok. 200 m od wiaduktu niewybudowanej autostrady,
  • na wschód od Lisowa – łatwo odnajdywalne nasypy, wykopy, obiekty inżynieryjne i inne pozostałości budowy w różnym stanie zaawansowania, ciągnące się regularnie aż do wschodnich okolic miejscowości Miłocice. Od tego miejsca zalesione po 1945 ślady po budowie autostrady ciągną się dalej w kierunku północno-wschodnim i kończą na północ od miejscowości Dźwierzno.
  • od dawnej granicy polsko-niemieckiej w okolicy miejscowości Skwierawy do okolic miejscowości Kucborowo są jeszcze doskonale widoczne ślady jej budowy pod postacią wykopów i nasypów – w głównej mierze jednak są one zarośnięte krzakami i drzewami.
  • od południowo-wschodnich granic miasta Pruszcz Gdański do miejscowości Marynowy jest ciąg słabo zachowanych śladów po pracach ziemnych prowadzonych w kwietniu 1943. Najlepiej zachowanym świadectwem tych prac jest ślad na południe od miejscowości Stawiec. Pozostałe ślady na tym odcinku padły ofiarą działalności rolniczej – chociaż znając zakres i kierunek prowadzonych prac – można dostrzec je na zdjęciach satelitarnych.
  • odcinek od Elbląga do granicy z Rosjądroga ekspresowa S22 wybudowana w miejscu dawnej jezdni południowej, w okolicach węzłów istnieją dwie jezdnie; odbudowane mosty i wiadukty są współczesne i zbudowane na śladzie nieistniejącej jezdni północnej.

Węzły Berlinki[edytuj kod]

Węzły Berlinki
km nazwa oryginalna nazwa obecna[3] km foto
mapa
Odcinek zachodni (RAB 4a, RAB 4b)
0,0 Stettiner Dreieck Dreieck Kreuz Barnim[4] [1]
... Bundesautobahn 11 number.svg / E28
A6 / E28
109,9 granica D-PL Kołbaskowo-Pomellen 0,0 [2]
112,5 Stettin-Süd Szczecin Zachód 13 2,4 [3]
119,1 Sydowsaue Radziszewo 31 9,3 [4]
125,4 Stettin-Ost Szczecin Podjuchy 15,5 [5]
131,7 Altdamm Szczecin Kijewo 3 10 21,6 [6]
138,9 Bäderstraße Rzęśnica S3 6 30,0 [7]
142
148 Stargard-Friedrichswalde (Sowno, Przemocze)[5] 141 37,9 [8]
160 Stargard-Massow (Łęczyca) 106 49,9 [9]
174 Stargard-Freienwalde (Lisowo, Chociwel) 20 63,9  
odcinek środkowy (RAB 4b)
(wytyczony i przygotowany pod budowę)
182 Freienwalde-Nörenberg (Chociwel-Ińsko) 72  
188 Blankenhägen (Dłusko) 78  
193 Piepstock (Podlipce) 83  
198 Wangerin-Gienow (Węgorzyno-Ginawa) 88  
203 Rosenfelde (Brzeźniak) 93  
210 Dramburg (Drawsko Pomorskie) 100  
215 Sarranzig (Zarańsko) 105  
226 Falkenburg (Złocieniec) 116  
244 Klaushagen (Kluczewo) 134  
251 Sternhof (Gwiazdowo) 141  
259 Bärwalde (Barwice) 149  
Odcinek wschodni (RAB 3)
0,0[6] Königsberg Kaliningrad [10]
... R516 / E28
  przejście graniczne RUS-PL
Grzechotki-Mamonowo
0,0 [11]
S22 / E28
49,1 Heiligenbeil-West (Dąbrowa,
Święta Siekierka)
8,6 [12]
52,4 Braunsberg Maciejewo, Braniewo 507 11,9 [13]
58,1 Schalmey (Braniewo, Szyleny) 17,6 [14]
63,7 Tiedmannsdorf Chruściel 54 506 23,2  
72,5 Frauenburg Błudowo, Frombork 505 32,0  
85,6 Pomehrendorf Wilkowo,
Pomorska Wieś 509
45,1  
92,0 Elbing-Ost Elbląg-Wschód 7 51,5  
S7 / E28
96,4 Elbing-West Elbląg-Raczki,
Elbląg-Zachód 7 22
55,9  

Wpływ na kulturę masową[edytuj kod]

Zobacz też[edytuj kod]

Przypisy

  1. a b Mariusz Rabenda: Tak powstawała berlinka. Zdjęcia niemieckiego budowniczego sprzed 80 lat.. szczecin.wyborcza.pl, 04.02.2016. [dostęp 04.02.2016].
  2. Autobahn-Übersichtskarte, Stand: 1940 (niem.). autobahn-online.de. [dostęp 2016-02-02].
  3. W różnych publikacjach pojawiają się różne nazwy węzłów. Jako pierwsze w tabeli podano te z dokumentacji GDDKiA.
    Na obecnym odcinku DW142 i dalszym (148–259 km), podano domyślne nazwy polskie.
  4. Do końca 2013 r. jako Dreieck Schwanebeck.
  5. W nawiasach umieszczono nazwy węzłów wybudowanych/projektowanych według pierwotnego opracowania,
    pominięte we współczesnych projektach autostrad i dróg ekspresowych.
  6. Pikietaż w kierunku wschód → zachód.

Linki zewnętrzne[edytuj kod]