Formacje graniczne II Rzeczypospolitej

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Formacje graniczne II Rzeczypospolitej – wyspecjalizowane organizacje państwa polskiego ochraniające granicę państwową.

W 1918 roku zakończyła się I wojny światowej i Polską odzyskała niepodległość. Powrót kraju na mapę Europy wyznaczył także jego granice. Ich ochronę w latach dwudziestolecia międzywojennego zajmowało się kilka formacji[1].

Powstanie i rozwój polskich formacji granicznych[edytuj | edytuj kod]

W październiku 1918 roku Rada Regencyjna rozpoczęła prace nad powołaniem formacji do ochrony ochrony granic Rzeczypospolitej. Minister aprowizacji w rzędzie Józefa Swieżyńskiego, Antoni Mińkiewicz podjął starania o zabezpieczenie terenów kontrolowanych przez polskie ośrodki władzy przed masowym wywozem towarów[1]. Przy Ministerstwie Aprowizacji zamierzano powołać Straż Gospodarczo-Wojskową. Formacja miała podlegać pod względem wykonywanych zadań Ministerstwu Aprowizacji, a pod względem organizacji Ministerstwu Wojny[2]. Dowódcą Straży Gospodarczo-Wojskowej mianowany został płk Adolf Małyszko[3]. 6 grudnia 1918 pierwszy oddział objął służbę na dworcu kolejowym w Lublinie[4]. Kolejne warty pojawiły się w Warszawie oraz na dworcach kolejowych Zagłębia Dąbrowskiego, przez które wywożono najwięcej towarów[1].

W tym samym czasie Ministerstwo Skarbu, wzorując się na austriackiej Służbie Granicznej, przystąpiło do tworzenia Korpusu Straży Skarbowej – jednostki o zbliżonych kompetencjach. Uznano zatem, że powołanie Straży Gospodarczo-Wojskowej jest bezcelowe[5]. Uważano, że „wprzęgnięcie Straży Skarbowej do służby aprowizacyjnej odbyłoby się z korzyścią zarówno dla służby podatków i monopoli, jak i dla agend aprowizacyjnych, oszczędziłoby państwu podwójnych wydatków, nie narażałoby administracji na niebezpieczeństwo tarć, nieuniknione przy istnieniu dwóch organizacji strażniczych o zbliżonych do siebie kompetencjach i uchyliłoby potrzebę nowych prac organizacyjnych”[2]. Wywołało to napięcia pomiędzy Ministerstwem Aprowizacji i Ministerstwem Spraw Wojskowych z jednej strony a Ministerstwem Skarbu z drugiej. Zahamowały one prace zarówno nad formowaniem Straży Gospodarczo-Wojskowej i Korpusu Straży Skarbowej[1].

Ostatecznie zdecydowano się na budowanie formacji według modelu rosyjskiej straży skarbowej. Nowa formacja miała posiadać charakter wojskowy, być uzbrojona, zdolna do zabezpieczenia granicy przed wtargnięciem i naruszeniem jej przez grupy dywersyjne lub siły zbrojne obcego państwa[6].

Naczelnik Państwa Józef Piłsudski, Prezes Rady Ministrów Jędrzej Moraczewski i minister aprowizacji Antoni Mińkiewicz podpisali 18 grudnia 1918 roku Tymczasowy Dekret o utworzeniu Straży Granicznej. Nowo powstała Straż Graniczna miała składać się z wydzielonych oddziałów Wojska Polskiego. Podporządkowano ją Ministerstwu Aprowizacji, a na jej czela stanął ppłk Adolf Małyszko. Straż Graniczna miała zapobiegać nielegalnemu wywozowi towarów z kraju, sprawować kontrolę nad transportami i ruchem osobowym przez granicę, oraz czuwać nad składami aprowizacyjnymi. Do końca lutego sformowano dwa pułki Straży Granicznej. Od wiosny 1919 roku formacja występowała pod nazwą pod nazwą Wojskowej Straży Granicznej[7], a dotychczasowe dowództwo formacji przekształcono w Inspektorat Wojskowej Straż Granicznej[8] i podporządkowano drugiemu wiceministrowi Spraw Wojskowych. Struktura wzorowana była organizacji carskiej Wojskowej Straży Pogranicznej. Jednostki graniczne podlegały Dowództwom Okręgów Generalnych[9].

Od marca 1920 roku sformowano formację pod nazwą Strzelcy Graniczni[10]. Oddziały graniczne rozlokowane wzdłuż granicy z Prusami Wschodnimi, na granicy morskiej i na odcinku zachodnim miały być zawsze gotowe do stawienia czoła naruszenia linii granicznej przez „zwarte oddziały państwa ościennego”. Ruch graniczny kontrolowała żandarmeria wojskowa, a kontrolę bagażu i towarów prowadzili funkcjonariusze skarbowi. Pod koniec 1920 roku na granicy zachodniej zadania związane z kontrolą ruchu osobowego przejmowała stopniowo Policja Państwowa, a kontrolę celną sprawowały Urzędy Celne. Na granicy polsko-czechosłowackiej służbę pełniły placówki Straży Skarbowej[5].

Na granicy wschodniej, po zakończeniu działań wojennych, utworzony został Kordon Graniczny Naczelnego Dowództwa Wojska Polskiego. W pasie frontowym służbę pełniły bataliony etapowe. Pod koniec 1920 roku poszczególne Dowództwa Okręgów Generalnych, rozpoczęły formowanie Batalionów Wartowniczych. W pierwszym kwartale 1920 roku Bataliony Wartownicze przejęły ochronę granicy północnej, zachodniej i południowej. W maju 1921 roku dotychczasowy Kordon Graniczny NDWP przekształcono na Kordon Wojskowy na byłym Froncie Wschodnim, a Bataliony Etapowe przekształcono w Bataliony Celne i przekazano Ministerstwu Skarbu. Ministerstwo Skarbu przejęło odpowiedzialność za ochronę granicy północnej, zachodniej i południowej. Także Bataliony Wartownicze podporządkowane Ministerstwu Skarbu przemieniono na Bataliony Celne[11].

Z dniem 10 września 1921 roku ochronę granicy wschodniej przejęło Ministerstwo Spraw Wewnętrznych z podporządkowanymi sobie 22 batalionami celnymi. Powołany został Główny Inspektor Wojskowy granicy wschodniej, a pozostałe bataliony celne podporządkowano Komendzie Głównej Batalionów Celnych. Ochrona granicy z Litwą nadal była w kompetencji wojska.

Słabo zaopatrzone i wyposażone Bataliony Celne nie były w stanie zapewnić bezpieczeństwa granicy wschodniej. 23 maja 1922 roku Rada Ministrów podjęła uchwałę o rozformowaniu Batalionów Celnych i powołaniu podległej MSW Straży Granicznej. Granicy strzegło 36 batalionów Straży Granicznej. W Łomży powołano podoficerską Szkołę Graniczną. I tym razem wyniki działania formacji na wschodzie nie spełniły oczekiwań. Decyzję o rozwiązaniu Straży Granicznej przyspieszyła przeprowadzona demobilizacja. 1 lipca 1923 roku rozwiązano Straż Graniczną, a ochronę granicy przejęła Policja Państwowa we współudziale żandarmerii wojskowej. I te formacje nie były w stanie poradzić sobie z ochroną granicy wschodniej[11].

W sierpniu 1924 roku zapadła decyzja o powołaniu Korpusu Ochrony Pogranicza. Organizację podzielono na trzy etapy. Realizowano ją do marca 1926 roku. Zadaniem KOP w początkowej fazie formowania było szczelne zamknięcie granicy i likwidacja dywersji[12]. Formacja ta strzegła granicy wschodniej do końca istnienia II Rzeczypospolitej[13].

Granicę północną, zachodnią i południową chroniła Straż Celna. Brak struktury wojskowej skłonił Józefa Piłsudskiego do skierowania na stanowisko naczelnego inspektora Straży Celnej płk. Stefana Pasławskiego i reorganizacji Straży Celnej. Sztab Główny przystąpił do studiów nad utworzeniem zachodnich Brygad KOP w Bydgoszczy, Poznaniu, Katowicach i w Sanoku. Ostra reakcja Niemiec i opory wewnętrzne zdecydowały, że w miejsce Straży Celnej utworzono zorganizowany na wzór wojskowy Korpus Straży Granicznej podległy bezpośrednio Ministrowi Skarbu[14]. W miarę postępów prac nad przebudową Straży Celnej, przygotowywano projekt ustawy o Straży Granicznej. Ustawa została ogłoszona 22 marca 1928 roku jako rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej. Przy wydajnej pomocy wojska już w 1928 roku ujednolicono w Straży Granicznej uzbrojenie i rozpoczęto rozbudowę systemu łączności. Jej organizację zaplanowaną na trzy lata[15]. W kwietniu 1938 roku wprowadzono nowe nazewnictwo. Komendę Straży Granicznej przemianowano na Komendę Główną Straży Granicznej, Inspektorat Okręgowy na Komendę Okręgu Straży Granicznej, Inspektorat Graniczny na Komendę Obwodu Straży Granicznej. W tej formie Straż Graniczna pełniła swoją służbę do 1939 roku[16].

Wykaz formacji granicznych[edytuj | edytuj kod]

Wykaz sporządzony na podstawie ABC formacji granicznych II Rzeczypospolitej[17]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Hubert Bereza, Kajetan Szczepański: Centralna Szkoła Podoficerska KOP. Grajewo: Towarzystwo Przyjaciół 9 PSK, 2014. ISBN 978-83-938921-7-4.
  • Henryk Dominiczak: Granica wschodnia Rzeczypospolitej Polskiej w latach 1919–1939. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1992. ISBN 83-01-10202-0.
  • Henryk Dominiczak: Granica polsko-niemiecka 1919–1939. Z dziejów formacji granicznych. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1975.
  • Karolina Piekarz. Polskie formacje graniczne 1918–1924. „Mówią Wieki”. 2s, 2017. Warszawa: Oficyna Wydawnicza „Mówią Wieki”. ISSN 1897-8088. 
  • Bogusław Polak: Polskie formacje graniczne. Dokumenty organizacyjne. Wybór źródeł. T.1. Koszalin: Wydawnictwo Uczelniane Politechniki Koszalińskiej, 1999. ISBN 83-87424-84-6.
  • Aleksandra Pyrkosz, Daniel Tokarczyk. Pierwsze formacje graniczne Polski niepodległej. „Biuletyn Centralnego Ośrodka Szkolenia Straży Granicznej”. 2, 2008. Koszalin: Centralny Ośrodek Szkolenia Straży Granicznej. ISSN 1429-2505. 
  • Jerzy Prochwicz, Zbigniew Kępa. ABC formacji granicznych II Rzeczypospolitej. „Problemy Ochrony Granic”. 24, 2003. Ketrzyn: Centrum Szkolenia Straży Granicznej. ISSN 1505-1757. 
  • Jerzy Prochwicz: Formacje graniczne 1918–1919. W: Anna Gosławska-Hrychorczuk: Dzieje organizacji polskich formacji ochrony granic. Od obrony potocznej do II wojny światowej. Warszawa–Ketrzyn: Komenda Główna Strazy Granicznej, 2007. ISBN 978-83-913583-7-5.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]