3 Pułk Wojskowej Straży Granicznej

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
3 Pułk
Wojskowej Straży Granicznej
Historia
Państwo  II Rzeczpospolita
Sformowanie 1919
Rozformowanie 1920
Organizacja
Dyslokacja Włocławek
Ciechanów
Grudziądz
Formacja Wojskowa Straż Graniczna
Podległość Inspektorat WSG
DOG „Warszawa”

3 Pułk Wojskowej Straży Granicznej – jednostka organizacyjna Wojskowej Straży Granicznej w II Rzeczypospolitej.

Formowanie i zmiany organizacyjne[edytuj | edytuj kod]

Wiosną 1919 roku Straż Graniczna przeszła pod wyłączną komendę Ministerstwa Spraw Wojskowych. W ramach zmian strukturalnych nastąpiły zmiany w nazwie. Odtąd korpus SG nazywał się Wojskową Strażą Graniczną[1]. Oddziały Wojskowej Straży Granicznej, w terenie podporządkowano w całości Dowództwom Okręgów Generalnych. Stacjonujące we Włocławku dowództwo 3 pułku Wojskowej Straży Granicznej podporządkowane zostało Dowództwu Okręgu Generalnego „Warszawa”[2], a jego 1 dywizjon Dowództwu Okręgu Generalnego „Łódź”[1]. Inspektorat Wojskowej Straży Granicznej spełniał jedynie funkcje inspektorskie na ogólnych zasadach inspektorów broni. Kontrolował stan wyszkolenia, sprawności i gotowości bojowej. Był też ogniwem łącznikowym pomiędzy odpowiednimi ministerstwami[3].

14 lipca 1919 roku ukazało się rozporządzenie ministra spraw wojskowych odnośnie do dyslokacji i reorganizacji oddziałów granicznych[4]. 3 pułk Wojskowej Straży Granicznej przeszedł w rejon DOG Warszawa i rozlokował się na odcinku granicznym od rzeki Omulew do rzeki Ruziec. Zgodnie z tym zarządzeniem[5], dowództwo pułku przeniesiono z Włocławka do Ciechanowa[6]. Jego I dywizjon przemianowany został na 2 samodzielny dywizjon Wojskowej Straży Granicznej[7]. W zamian za to pułk otrzymał II dywizjon 1 pułku Wojskowej Straży Granicznej, który to został przemianowany na I/3 p WSG[8].

4 sierpnia 1919 roku dowódca pułku płk art. Eugeniusz Habich napisał: „Dnia dzisiejszego Sztab powierzonego mi pułku przybył do Ciechanowa i mieści się w koszarach.” W tym czasie zastępcą dowódcy pułku był płk Jan Stankiewicz, funkcję adiutanta pełnił ppor. art. Stefan Korolec. Wraz ze sztabem 3 pułku WSG w ciechanowskich koszarach zakwaterowano 5 szwadron por. Szczepańskiego, który to tak opisał ich stan: „W koszarach, gdzie umieściłem ludzi nic prócz murów i śmieci nie było. Trzeba było znowu przyłożyć starań, aby wszystko doprowadzić do należytego porządku.”

W połowie 1919 roku Ministerstwo Spraw Wojskowych i Inspektorat Wojskowej Straży Granicznej podjęły przygotowania do przejęcia Pomorza Gdańskiego. W związku z tym zaplanowano też przesunięcia na innych odcinkach granicy. 3 pułk Wojskowej Straży Granicznej miał ochraniać granicę od Mławy do styku granicy Wolnego Miasta Gdańska[9].

Na dzień 1 stycznia 1920 pułk liczył 46 oficerów, 96 podoficerów, 1370 szeregowców, 192 konie wierzchowe, 56 koni taborowych, 2013 karabinów i 7 karabinów maszynowych[10]. 24 stycznia 1920 roku 3 pułk WSG pełniący służbę na granicy północnej z Prusami Wschodnimi otrzymał rozkaz, aby z dniem 1 lutego zwinął swe pododdziały i skupił je w następujących miejscowościach: dowództwo pułku wraz ze szwadronem szkolnym w Ciechanowie, 1 dywizjon w Mławie, dowództwo 2 dywizjonu oraz 7 i 8 szwadrony w Rypinie, 5 i 6 szwadrony w Zieluniu[11]. W tej postaci wszedł w podporządkowanie dowódcy Frontu Pomorskiego i stanowił jego odwód w czasie przejmowania Pomorza Gdańskiego. Potem pułk został skierowany do obsadzenia granicy z Prusami Wschodnimi na odcinku od Napierek do styku granic Wolnego Miasta Gdańska, Prus Wschodnich i Polski. Dowództwo pułku wraz ze szwadronem szkolnym oraz dowództwem 2 dywizjonu przeniesiono do Grudziądza, a dowództwo 1 dywizjonu do Grodziczna. 1 dywizjon obsadził odcinek granicy od Napierek do linii kolejowej JabłonowoIława. Na zachód od tej linii granicę aż do obszaru Wolnego Miasta obsadził 2 dywizjon. Na północ od 3 pułku granicę z Wolnym Miastem obsadził skierowany z Warszawy 1 samodzielny dywizjon WSG[12].

3 marca 1920 roku wiceminister spraw wojskowych generał podporucznik Kazimierz Sosnkowski przemianował dotychczasową formację „Wojskowa Straż Graniczna” na „Strzelców Granicznych”. 11 marca na podstawie rozkazu MSWojsk nr 1926/Organ. pułk zmienił swoją nazwę[13].

 Osobny artykuł: 3 Pułk Strzelców Granicznych.

Służba graniczna[edytuj | edytuj kod]

Rozporządzeniem ministra Spraw Wojskowych z 14 lipca 1919 wprowadzono nową organizację i dyslokację oddziałów granicznych. 3 pułk Wojskowej Straży Granicznej przejąć miał odcinek od rzeki Omulew do rzeki Rudziec[2]. I dywizjon[a] ochraniał odcinek od rzeki Omulew do Dłutowa. Dowództwo dywizjonu rozlokowało się w Mławie. 1 szwadron[b] rozmieszczono w Chorzelach, 2 szwadron przeniesiono z Mławy do Janowa[c], 3 szwadron pozostawiono w Pepłówku[d], a 4 szwadron[e] przeniesiono do Krępy.

II dywizjon 3 pułku WSG obsadził granicę na odcinku od Dłutowa do rzeki Ruziec w pobliżu Dobrzynia, Sztab dywizjonu kwaterował w Rypinie. 5 szwadron, po sformowaniu w Ciechanowie, przeniesiono do Zielunia, 6 szwadron[f] kwaterował w Płocicznie, 7 szwadron[g] przeniesiono z Rypina do Osieka, a 8 szwadron pozostawiono w Dobrzyniu[h][7][14]. Tym samym rozporządzeniem nakazano sformowanie przy pułku 3 szwadronu szkolnego WSG[6].

Uzbrojenie pułku[edytuj | edytuj kod]

Początkowo I dywizjon uzbrojony był przede wszystkim w karabiny francuskie. W maju 1919 jego 3 szwadron dysponował 80 karabinami włoskimi i 40 rosyjskimi. Jeszcze w lipcu 1919 sygnalizowano braki w uzbrojeniu[15]. 20 września posiadano 283 karabiny piechoty systemu Lebel, które w ilości 80 sztuk 26 września 1919 przekazano do sztabu pułku, a 305 szt. wraz z bagnetami i pasami w dniu 30 października 1919 r. przekazano do Składów Artyleryjskich w Warszawie[16].

Szkoła podoficerska posiadała 33 sztuki francuskich karabinków kawaleryjskich. W 2 szwadronie używano też karabinów francuskich. W grudniu 1919 żołnierze I dywizjonu posiadali na uzbrojeniu 128 sztuk karabinów piechoty i 18 karabinków kawaleryjskich produkcji rosyjskiej, 11 karabinów niemieckich wz. 1898. Po przegrupowaniu w marcu 1920 do Grudziądza pułk otrzymał karabiny systemu Mannlicher[16].

W II dywizjonie 30 lipca 1919 było 1112 karabinów, w tym: 11 niemieckich, 146 rosyjskich i 955 francuskich[16]. W lipcu 1919 żołnierze 6 szwadronu zdali karabinki rosyjskie otrzymując w zamian „karabinki kawaleryjskie”. Na początku sierpnia do uzbrojenia II dywizjonu trafiło, przejęte z Departamentu Artylerii, 713 sztuk karabinków kawaleryjskich Lebel, 79 karabinów piechoty tegoż systemu i 4 karabiny maszynowe Hotchkiss. W sierpniu dostarczono jeszcze francuskie karabiny piechoty i 1 karabin maszynowy. We wrześniu dywizjon otrzymał kolejny transport 758 karabinów francuskich. W 7 szwadronie, który został wydzielony do 2 samodzielnego dywizjonu WSG na uzbrojeniu żołnierzy było 152 karabinów niemieckich M.88 i 159 karabinów francuskich[16]. 5 września 1919 stacjonujący w Dobrzyniu n/Wisłą 8 szwadron posiadał 1 karabin maszynowy i 152 karabiny[17].

Umundurowanie pułku[edytuj | edytuj kod]

W okresie formowania szwadronów wykorzystywano zasoby ze zdobytych magazynów. Żołnierze otrzymali niemieckie umundurowanie, bieliznę, buty. Umundurowanie nie było jednorodne, a dostawy niewystarczające. Brakowało przede wszystkim obuwia i płaszczy. Oficerowie sztabu pułku posiadali płaszcze amerykańskie. Część oficerów otrzymała mundury żołnierskie z amerykańskich dostaw. Płaszcze szyte na wymiar wykonywane były niekoniecznie według wzoru zatwierdzonego przez MSWojsk[18].

W sierpniu 1919, z dostaw intendentury, pułk otrzymał 18 bluz i spodni oraz 18 owijaczy, 36 par skarpet i 36 kalesonów amerykańskich. We wrześniu II dywizjonowi przydzielono 348 kalesonów, 169 owijaczy i 181 skarpet amerykańskich, 165 koców polskich i 690 chlebaków „hallerowskich”. Niejednolitość umundurowania powodowała, że żołnierze „upiększali” mundury. Oficerowie często zakładali akselbanty adjutanckie, a podoficerowie i szeregowi naszywali na spodnie lampasy[15].

Struktura organizacyjna pułku[edytuj | edytuj kod]

3 pułk WSG w 1919.png
3 WSG w styczniu 1920.png
Rozmieszczenie 3 p WSG we Włocławku na dzień 17 kwietnia 1919 (4/15)[i][j][19]
I/3 pWSG w Aleksandrowie (3/45) II/3 pWSG w Rypinie (4/32)
szwadrony 1. Aleksandrów

(4/197)

2. Służewo

(3/197)

3. Warszawa

(4/197)

4. Aleksandrów

(3/197)

5. Płociczno

(2/172)

6. Dobrzyń

(2/166)

7. Lubicz

(2/151)

8. Rypin

(2/202)

Rozmieszczenie 3 p WSG w Ciechanowie w lipcu 1919[19][k]
I/3 pWSG w Mławie[a] II/3 pWSG w Rypinie
szwadrony 1. Chorzele[b] 2. Janowo[c] 3. Pepłówek[d] 4. Krępa[e] 5. Zieluń[f] 6. Płociczno 7. Osiek[g] 8. Dobrzyń[h]
Rozmieszczenie 3 p WSG w Ciechanowie na dzień 25 stycznia 1920[20]
I/3 pWSG w Mławie[l] II/3 pWSG w Rypinie
szwadrony 1. Chorzele 2. Janowo 3. Pepłówek 4. Krępa 5. Zieluń[m] 6. Płociczno 7. Osiek 8. Dobrzyń
placówki Zaręby Gołębie Ruda Lewiczyn Zdrojek Konopaty Z Gałkowo Pachta…
Chorzele Leśniki Mławka Krępa Niek Płociczno Osiek Dobrzyń
Wasiły Janowiec Piekiełko Józefowo Wylazłów Wygoda Rokitnica Pólka M
Wólka Zdzięty Uniszki? Petrykozy? Ruda Baraki Cichosz Pólka D
Ryki Leśniewo Pepłówek Gnojno Lubowidz Wierzchownia ..tki Duże Tomkowo
Trząski Bonisław Gnojenko Konopaty W Karwo komora Osiek Smolniki
Smolany? Gruszka Zieluń Księte Białkowo
Giewarty Rudki
Janowo Szczutowo
Cieńkusz?

Żołnierze pułku[edytuj | edytuj kod]

Dowódcy pułku

  • płk Eugeniusz Habich[22]

Obsada personalna pułku 7 października 1919[23]:

  • dowódca pułku – płk Eugeniusz Habich
    • zastępca dowódcy pułku – płk Jan Stankiewicz
    • adiutant pułku – ppor. Stefan Korolec[n]
  • dowódca I dywizjonu – kpt. Edmund Lubański
    • dowódca 1 szwadronu – kpt. Adam Lubiński
    • dowódca 2 szwadronu – kpt. Artur Ozog
    • dowódca 3 szwadronu – por. Edward Limanowski
    • dowódca 4 szwadronu – ppor. Jan Ursyn Zamarajew
  • dowódca II dywizjonu – mjr Kazimierz Sokołowski
    • dowódca 5 szwadronu – por. Zdzisław Szczepański
    • dowódca 6 szwadronu – por. Karol Padarewski
    • dowódca 7 szwadronu – por. Stefan Nackiewicz
    • dowódca 8 szwadronu – ppor. Antoni Macherski

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Był to dawny 3 dywizjon z 1 pułku SG przemianowany na I dywizjon 3 pułku WSG.[7]
  2. a b Poprzednio był to 6 szwadron 1 pułku WSG przemianowany na 1 szwadron 3 pułku WSG.[7]
  3. a b Był to dawny 8 szwadron 1 pułku WSG przemianowany na 2 szwadron 3 pułku WSG.[7]
  4. a b Poprzednio był to 7 szwadron 1 pułku WSG przemianowany następnie na 3 szwadron 3 pułku WSG.[7]
  5. a b Był to dawny szwadron 1 pułku WSG przemianowany następnie na 4 szwadron 3 pułku WSG[7].
  6. a b Stacjonował tam 6 szwadron tego pułku przemianowany następnie na 5 szwadron 3 pułku WSG.[7]
  7. a b Był to faktycznie 8 szwadron 3 pułku WSG przemianowany na 7 szwadron tego pułku[7].
  8. a b Był to dawny 6 szwadron 1 pułku WSG przemianowany następnie na 8 szwadron 3 pułku WSG.[7]
  9. W nawiasach w liczniku podano liczbę oficerów, a w mianowniku pozostałych żołnierzy
  10. Organizacja zgodna z rozkazem MSWojsk. nr 1467/t.og z 17 kwietnia 1919[19].
  11. Organizacja zgodna z rozkazem MSWojsk. nr 4944/t.og z 14 lipca 1919[19].
  12. od 13 lutego 1920 w Lubawie[21].
  13. Początkowo w Ciechanowie, a od 7 listopada 1919 na odcinku granicy od m. Przellenk(obecnie wieś Przełęk, do 2007 r. Przełęk Duży) do m. Nowe Konopaty[21].
  14. Wcześniej był ppor. Józef Piotrowicz[24].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Henryk Dominiczak: Granica polsko–niemiecka 1919–1939. Z dziejów formacji granicznych. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1975.
  • Henryk Dominiczak: Granice państwa i ich ochrona na przestrzeni dziejów 966–1996. Warszawa: Wydawnictwo „Bellona”, 1997. ISBN 83-11-08618-4.
  • Karolina Piekarz. Polskie formacje graniczne 1918 – 1924. „Mówią Wieki”. 2s, 2017. Warszawa: Oficyna Wydawnicza „Mówią Wieki”. ISSN 1897-8088. 
  • Antoni Sobczak: 3 pułk Wojskowej Straży Granicznej w Ciechanowie w okresie od 4 sierpnia 1919 r. do 11 lutego 1920 r.. W: Antoni Sobczak: Ciechanów. Szkice z historii miasta. Ciechanów: Muzeum Szlachty Mazowieckiej w Ciechanowie, 2016.
  • Maciej Krzysztof Tchórzewski: Łomżyńskie formacje graniczne. Zarys dziejów. Grajewo: Towarzystwo Przyjaciół 9 PSK, 2012. ISBN 978-83-934271-3-0.
  • Spisy imienne oficerów 3 pułku Wojskowej Straży Granicznej 1919–1920 → Archiwum Straży Granicznej. Szczecin.
  • Historie 1 i 2 dywizjonu 3 pułku Wojskowej Straży Granicznej 1919–1920 → Archiwum Straży Granicznej. Szczecin.
  • Ordre de Bataille Wojskowej Straży Granicznej 1919–1920 → Archiwum Straży Granicznej. Szczecin.
  • Zarządzenia Ministerstwa Spraw Wojskowych w sprawie reorganizacji i zmiany dyslokacji Wojskowej Straży Granicznej oraz uregulowania służby wartowniczej 1919 → Archiwum Straży Granicznej. Szczecin.
  • Imienne spisy oficerów inspektoratu, pułków, samodzielnych dywizjonów i szkoły podoficerskiej Wojskowej Straży Granicznej. 1919–1920 → Archiwum Straży Granicznej. Szczecin.