Jer (głoska)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy samogłoski w języku prasłowiańskim. Zobacz też: litera Ь, litera Ъ, litera Ы, zięba jer.
ь
ъ

Jer – jedna z dwóch samogłosek występujących w języku prasłowiańskim, które różniły się od wszystkich pozostałych samogłosek krótszym czasem wymawiania. Od odpowiednich liter alfabetu używanego w staro-cerkiewno-słowiańskim zostały później nazwane jerami. Wyróżniano jer przedni (ь) i jer tylny (ъ). Pod koniec okresu języka prasłowiańskiego wytworzył się także podział na jery słabe (ь̯, ъ̯) i jery mocne (ь̥, ъ̥). W ciągu rozwoju poszczególnych języków słowiańskich jery w pozycjach słabych zanikały, a w pozycjach mocnych wokalizowały się, tj. przechodziły w pełne samogłoski.

Zanik i wokalizacja jerów pociągnęły za sobą kolejne przemiany, takie jak powstanie ruchomego e, wyrównania analogiczne czy wzdłużenie zastępcze.

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Jery istniały w języku staro-cerkiewno-słowiańskim[1] i z alfabetu tego języka pochodzi zarówno nazwa, jak i ich graficzne znaki[2]. Jery powstały na wczesnym etapie rozwoju prasłowiańszczyzny w wyniku skrócenia praindoeuropejskich krótkich samogłosek ŭ i ĭ[3][4] oraz innych głosek takich jak sonanty[4]. Przykładowo: pie. *gʰostĭs > psł. *gostь > pol. gość; pie. *sūnŭs > psł. *synъ > pol. syn; pie. *wĺ̥kʷos > psł. *vьl̥kъ > pol. wilk[5]. W języku prasłowiańskim istniało prawo otwartej sylaby – każda zgłoska musiała się kończyć samogłoską[6]. Język ten odziedziczył jednak z praindoeuropejskiego także wyrazy z zamkniętymi sylabami, dlatego w nich musiały zajść procesy mające doprowadzić do ich „otwarcia”, np. zanik spółgłosek wygłosowych widoczny w przytoczonych przykładach[6].

W języku prasłowiańskim każda z samogłosek pełnych (i, e, ę, ě, y, u, o, ǫ, a) mogła być krótka lub długa. Jery znajdowały się poza tym systemem iloczasowym – były o połowę krótsze od samogłosek krótkich i nie miały długich odpowiedników. W związku z tym nazywane są samogłoskami zredukowanymi lub półsamogłoskami[2][7].

Wyróżnia się dwa typy jerów:

  • jer przedni: ь (zwany „jerem miękkim”[8][3]) – samogłoska półwysoka przednia[9]. Podobnie jak inne samogłoski przednie jer ten miękczył poprzedzające spółgłoski[7]. Wymawiany był prawdopodobnie jako głoska pośrednia między e i i[2]
  • jer tylny: ъ (zwany „jerem twardym”[8][3]) – samogłoska półwysoka tylna[9]. Jer ten nie miękczył poprzedzających spółgłosek[7]. Wymawiany był prawdopodobnie jako głoska pośrednia między o i u[2]

Jery mogły występować w środku wyrazów i na ich końcu. Tworzyły osobne sylaby i niektóre wyrazy były zbudowane wyłącznie z takich jerowych sylab, np. *pьsъ[8].

Ewolucja jerów[edytuj | edytuj kod]

Podział na jery słabe i mocne[edytuj | edytuj kod]

W systemie opartym na opozycji samogłosek krótkich i długich jery stanowiły dość rażącą anomalię. Pod koniec epoki prasłowiańskiej[7] pojawiły się tendencje do obniżania artykulacji półsamogłosek i osłabienia artykulacji jerów w określonych pozycjach. Pojawiło się dodatkowe rozróżnienie na jer słaby (ь̯, ъ̯) i jer mocny (ь̥, ъ̥)[9]. W pozycjach mocnych jery wymawiano mocniej, wyraźniej i nieco dłużej, a w pozostałych pozycjach – słabiej i jeszcze krócej niż dotychczas. Można to uznać za pewną próbę zaadaptowania tych fonemów jerowych do systemu opozycji fonemu długiego i krótkiego[7].

Jery słabe zajmowały następujące pozycje w wyrazie:

  • na końcu wyrazu – w wygłosie, np. domъ̯, konь̯
  • w sylabie poprzedzającej sylabę z pełną samogłoską, np. ̯va
  • w sylabie poprzedzającej sylabę z jerem w pozycji mocnej, tj. takim, który nie ulegał redukcji, a wzmocnieniu, np. ̯̥̯[2][10].

Jer był mocny tylko w zgłosce przed sylabą z jerem słabym. Jeśli sylab jerowych było więcej, to jerem słabym był jer nieparzysty, licząc od końca wyrazu, a jer mocny – parzysty[11]. Jeśli sylaby z jerami były przedzielone sylabą z samogłoską pełną, to poprzedzająca ją sylaba z jerem była w pozycji słabej, np. *sъ̯borъ̯ > zbór[12].

Różnicowanie jerów odbywało się poprzez wzdłużenie zastępcze o kierunku wstecznym. Osłabianie jerów słabych było kompensowane wzmacnianiem jerów mocnych – poprzedzającą mocną półsamogłoskę wydłużano o tyle, o ile skracał się jer następujący[10]. Takie rozmieszczenie jerów słabych (w wygłosie lub w zgłosce poprzedzającej jer mocny bądź inną samogłoskę) budowało swego rodzaju rytmikę (prawo Havlíka). W przybliżeniu można ją przedstawić jako sąsiadowanie sylaby mocnej i słabej (nie: mocna + mocna, słaba + słaba). Współcześnie taką tendencję prozodyjną można zaobserwować w językach mających iloczas, np. w czeskim (sylaba długa + krótka lub krótka + długa)[13]. Pierwotnie regularny stan, uwarunkowany prawem Havlíka, zmieniał się pod wpływem wyrównań analogicznych; ponadto współcześnie prawo to nie znajduje zastosowania w odniesieniu do trudno wymawialnych grup (por. słow. steblo < psł. *stь̯blo; ros. стекло (stiekło) < psł. *stь̯klo)[3].

Sylaby przyimkowe stanowiły prokliktyki – łączyły się w całość akcentuacyjną z następującymi wyrazami, stanowiły niejako część wyrazu, z którym dany przyimek się łączył, np. ̯‿noci, vъ̥‿mь̯glě, nadъ̥‿mъ̯nojǫ[14].

Zanik i wokalizacja jerów[edytuj | edytuj kod]

Osłabianie jerów słabych i wzmacnianie jerów mocnych doprowadziło do tego, że od X do XII w. na niemal całym obszarze słowiańskim następował zanik jerów słabych i wokalizacja jerów mocnych (przekształcenie się w pełne samogłoski)[15]. W zabytkach języka staro-cerkiewno-słowiańskiego często spotyka się zapisy świadczące o zaniku jerów słabych, np. kto zamiast kъto, natomiast w pozycjach mocnych zastępowanie jeru przedniego literą e, a tylnego – literą o, np. šedъ zamiast sьdъ, sonъ zamiast sъnъ. Ponadto w pozycjach słabych zdarzają się pomyłki w użyciu jeru tylnego i przedniego, co świadczy o tym, że jery słabe w okresie kopiowania tych tekstów nie były już wymawiane[16]. Staro-cerkiewno-słowiański z XI w. zachowuje jery w tekstach tylko przez tradycję, w wymowie już one nie istniały[15].

W niektórych językach słowiańskich przy wokalizowaniu się jery dały różne samogłoski zależnie od tego, czy pierwotnie były one przednie (miękkie) czy tylne (twarde), np. ros. *dь̥̯день (dien´), *sъ̥̯сон (son); bułg. ден, сън (den, syn). W niektórych językach istnieje rozróżnienie między dawnymi dwoma jerami w postaci różnicy między twardością a miękkością poprzedzającej spółgłoski, np. pol. dzień ( miękkie), sen (twarde s). W niektórych językach jery zwokalizowały się w jedną samogłoskę bez żadnego rozróżnienia jakościowego, np. serb. dan, san[17].

W językach wschodniosłowiańskich pod koniec XII w. jery w pozycji mocnej były realizowane jako e (jer przedni) lub o (jer tylny), i podobne zmiany, choć niezależnie, zaszły w części dialektów bułgarskich i macedońskich. W dialektach północno-wschodnio-bułgarskich jer tylny zachował brzmienie podobne zapewne do dawnego brzmienia tej głoski. W zabytkach z XII w. z obszaru serbsko-chorwackiego oba jery zlały się w jeden dźwięk, a ten z czasem zlał się z dawnym a z wyjątkiem niektórych gwar czarnogórskich. Podobne zjawisko zaszło w słoweńskim i kajkawskim, ale w pozycji mocnej przekształciły się one ostatecznie w e lub a (np. słoweń. dan, sen). Jery zlały się także na obszarze lechickim, dolnołużyckim, czeskim i w części dialektów słowackich[15].

W żadnym zabytku języka polskiego nie stwierdzono zapisu jerów, więc z pewnością zniknęły w epoce przedpiśmiennej (przed XII w.), najprawdopodobniej w trakcie wieku XI w.[18] W najstarszym zabytku – Bulli gnieźnieńskiej jery w pozycji słabej nie są w żaden sposób zaznaczone grafemami (literami), natomiast tam, gdzie w języku prasłowiańskim były jery w pozycji mocnej występuje samogłoska e, np. Kwiatek (ze psł. *květъ̥̯) zapisywany jest jako Quatec[19].

W języku polskim jer słaby tylny zredukował się całkowicie, np. *synъ̯syn. Jer słaby przedni po zaniku mógł pozostawiać po sobie zmiękczoną poprzedzającą spółgłoskę, np. *koňь̯koń. Jer mocny tylny zwokalizował się w e, np. *dъ̥̯dech. Jer mocny przedni zwokalizował się w ´e, zmiękczając poprzedzającą spółgłoskę, np. *vь̥̯wieś[14].

Przegłos miał miejsce po rozpadzie wspólnoty prasłowiańskiej, wystąpił tylko w części języków słowiańskich, objął m.in. języki lechickie (przegłos lechicki). Był to jednak proces wcześniejszy niż wokalizacja jerów, dlatego e pochodzenia jerowego nie ulegało przegłosowi (forma sen, pies a nie son, pios)[20]. Jednak w niektórych wyrazach ь przeszło w ‘e a następnie w ‘o: dzionek (od dzień < *dьnь), wioska (od wieś < *vьsь) oraz osioł, kozioł z pierwotnych osieł < *osьlъ, kozieł < *kozьlъ[13]. Są to przykłady tzw. fałszywego przegłosu[21][a].

W pewnym momencie, jeszcze przed wokalizacją, nastąpiła, jak się zdaje niekonsekwentnie, wymiana jerów miękkich na twarde przed spółgłoską twardą i zmiana jerów twardych na miękkie przed spółgłoską choćby jedynie lekko fonetycznie zmiękczoną. W związku z tym przykładowo w staro-cerkiewno-słowiańskim vъně zamieniło się w vьně, a vьdova w vъdova. Forma w polszczyźnie deska i w języku rosyjskim доска (doska) świadczy o tym, że bezpośrednio przed wokalizacją był w tym słowie jer twardy *dъska. Tymczasem pierwotnie był tam jer miękki *dьska (świadczy o tym łaciński dĭscus)[15].

Porównanie przekształcenia dawnych jerów w językach słowiańskich (w nawiasach dla wschodnio-słowiańskich i bułgarskiego – polska transkrypcja; dla serbsko-chorwackiego – zapis uwzględniający akcenty)
prasłowiański scs. polski czeski słowacki rosyjski ukraiński serbsko-chorwacki bułgarski
*sъnъ сънъ sen /sɛn/ sen /sɛn/ sen /sɛn/ сон (son) /son/ сон (son) /sɔn/ san (sȁn) /sân/ сън (syn) /sɤn/
*dьnь дьнь dzień /d͡ʑɛɲ/ den /dɛn/ deň /ɟɛɲ/ день (dienʹ) /dʲenʲ/ день (denʹ) /dɛnʲ/ dan (dȃn) /dâːn/ ден (den) /dɛn/
*dъxъ дъхъ dech /dɛx/ dech /dɛx/ dych вдох (wdoch) /vdox/ вдих (wdych) dah (dȁh) /dâx/ дъх (dych)
*dъska дъска deska /dɛska/ deska /dɛska/ doska доска (doska) /dɐˈska/ дошка (doszka) /ˈdɔʃkɐ/ daska (dàska), deska дъска (dyska) /dəsˈka/
*vьsь вьсь wieś /vʲɛɕ/ ves /vɛs/ ves /ʋes/ весь (wies´) /vʲesʲ/

(przest. w tym znaczeniu)

- vas, ves -

Konsekwencje zaniku i wokalizacji jerów[edytuj | edytuj kod]

Konsekwencjami zaniku i wokalizacji jerów są:

  • zniesienie prasłowiańskiego prawa sylaby otwartej – przed zanikiem jerów wszystkie sylaby kończyły się samogłoskami; od tej pory – niekoniecznie, np. *domъ̯ > dom, *babъ̯ka > babka[22]. Zanik jerów słabych doprowadził też do zmniejszenia liczby sylab[23]
  • powstanie zbitek spółgłoskowych, czasem trudnych do wymówienia, sprzyjających różnym zmianom fonetycznym i upodobnieniom. Przykładowo w wyrazie babka obie spółgłoski b zachowywały dźwięczność dopóki oddzielone były jerem ъ. Gdy jedna ze spółgłosek b znalazła się w bezpośrednim sąsiedztwie spółgłoski k nastąpiło upodobnienie względem dźwięczności i przejście w wymowie w /p/, tj. /bapka/[24] Jer na końcu słów przestał też podtrzymywać dźwięczność wygłosowych spółgłosek i stawały się one bezdźwięczne, np. w *mǫžьmąż litera ž zaczęła być wymawiana jako /ʂ/ a nie /ʐ/[22]. Powstałe skomplikowane grupy spółgłoskowe zostały z czasem uproszczone, np. *městьskъjь > mieśćsky > miejski; *mǫžьstvo > mężstwo > męstwo[25].
  • zniesienie prasłowiańskiego prawa korelacji miękkości – w prasłowiańskim samogłoski przednie występowały tylko po spółgłoskach miękkich (bo je palatalizowały), a samogłoski tylne – po twardych. Wokalizacja ъ̥ doprowadziła do powstania samogłoski e, która mimo że jest przednia, nie powoduje zmiękczania stojącej przed nią spółgłoski, np. *mъ̥̯ > mech[22].
  • powstanie samodzielnych fonemów miękkich – miękkość spółgłoski przestała być uzależniona od sąsiadującej z nią samogłoski. Przykładowo *pěsnь̯ przeszło w pieśń i w tym słowie dla spółgłoski ń miękkość jest cechą dystynktywną, niezależną od sąsiedztwa[22]
  • przyczynienie się do zaniku miękkości spółgłosek wargowych w niektórych pozycjach – w wyniku usunięcia samogłoski podtrzymującej artykulację miękkości (jeru) spółgłoski wargowe w pewnych pozycjach z biegiem czasu mogły tracić miękkość, np. w wyrazie gołąb spółgłoska b była miękka zarówno w prasłowiańskim *golǫbь, jak i w polszczyźnie do około XVII w., a palatalność tej spółgłoski była zaznaczana jeszcze w XIX w. (gołąb´)[b]. Współcześnie o tej dawnej miękkości świadczy dopełniacz – gołębia (a nie: gołęba)[22].
  • powstanie e ruchomego – alternacji e : ø (< ъ̥ : ъ̯) i ´e : ø (< ь̥ : ь̯), np. kotek – kotka, kupiec – kupca[24]
  • przyczynienie się do powstania wyrównań analogicznych w odmianie wyrazów – eliminacji oboczności komplikujących odmianę, np. prasłowiańskie *šь̯̥̯ w mianowniku i jego dopełniacz *šь̥̯ca przeszło w staropolski szwiec w mianowniku i szewca w dopełniaczu. W wyniku wyrównań analogicznych nastąpiło przeniesienie tematu przypadków zależnych do mianownika i powstanie formy szewc[23] (porównaj cz. švec – ševce, ukr. швець – шевця).
  • wzdłużenie zastępcze – w wyniku zaniku jerów w wygłosie powstały nowe samogłoski długie, czego śladem współcześnie jest wymiana o : ó w tematach, np. róg – rogu, brzoza – brzóz[27]
  • uproszczenie systemu wokalicznego – w miejsce trójelementowego układu iloczasowego z jerami powstał prosty podział na samogłoski krótkie i długie[25]

Ruchome e[edytuj | edytuj kod]

W zależności od końcówek fleksyjnych lub pod wpływem przyrostków mogła zmieniać się pozycja mocnego i słabego jeru, np. mianownik *pь̥̯pies, dopełniacz *̯sapsa; mianownik *květъ̥̯kwiatek, dopełniacz *květъ̯kakwiatka[28]. Jer mocny wymieniał się na jer słaby, który ostatecznie całkiem zanikł[14]. Dlatego też praktycznie we wszystkich językach słowiańskich istnieje taka oboczność polegająca na wymianie głoski powstałej z jeru mocnego na zero morfologiczne[28] – w przypadku języka polskiego alternacje e : ø, ´e : ø[14].

W przypadku wyrazów, które pierwotnie nie zawierały mocnych jerów takie alternacje nie występują, np. bies – biesa (bo: *běsъ), człowiek – człowieka (bo: *čelověkъ), leń – lenia (bo: *lěnь)[29].

E ruchome, analogiczne e ruchome i podobne zjawiska (w nawiasach dla wschodnio-słowiańskich – polska transkrypcja; dla serbsko-chorwackiego i słoweńskiego – zapis uwzględniający akcenty)
prasłowiański scs. polski czeski słowacki rosyjski ukraiński serbsko-chorwacki słoweński
*pьsъ - *pьsa пьсъ - пьса pies - psa pes - psa pes - psa пёс - пса (pios - psa) пес - пса (pes - psa) pas - psa (pȁs - psȁ) pes - psa (pə̏s - psȁ)
*ogňь - *ogňi огнь - огни ogień - ognia oheň - ohně oheň - ohňa огонь - огня (ogon´ - ognia) вогонь - вогню (wohon´ - wohniu) oganj - ognja (òganj - ògnja) ogenj - ognja (ôgenj - ôgnja)
*osmь - *osme осмь - осми osiem - ośmiu osm - osmi osem - ôsmich восемь - восьми (wosiem´ - wos´mi) вісім - восьми (wisim - wos´my) osam (ȍsam) osem - osmih
*maslo - *maslъ масло - маслъ masło - maseł máslo - másel maslo - masiel масло - масел (masło - masieł) масло - масел (masło - maseł) maslo - masala / masla maslo (máslo)
*mydlo - *mydlъ mydło - mydeł mýdlo - mýdel mydlo - mydiel мыло - мыл (myło - mył) мило - мил (myło - mył) milo - mil (przest.) milo - mil
- - Mendel - Mendla

prawa Mendla

Mendel - Mendela

Mendelovy zákony

Mendel - Mendela

Mendelove zákony

Мендель - Менделя

законы Менделя

Мендель - Менделя

закони Менделя

Mendel - Mendela

Mendelovi zakoni

Mendel - Mendla

Mendlovi zakoni

*čelověkъ - *čelověka чловѣкъ -

чловѣка

człowiek - człowieka člověk - člověka človek - človeka человек - человека (czełowiek - czełowieka) чоловік - чоловіка (czołowik - czołowika) čov(j)ek - čov(j)eka človek - človeka

Ruchome e, a co za tym idzie oboczność e : ø, rozwinęła się w niektórych słowach w miejscach, gdzie w formach prasłowiańskich nie było jeru. Takie nieuzasadnione historycznie e nazywa się analogicznym e ruchomym. Występuje ono m.in. w słowach z dawnymi końcówkami –dlo, –slo, –tva, np. mydło (psł. *mydlo) – mydeł; masło (psł. *maslo) – maseł; brzytwa (psł. *britva) – brzytew i w formach zdrobnionych tych wyrazów, np. mydełko zamiast mydłko (bo *mydlъ̯ko a nie *mydъ̥̯ko)[30]. Poza tym pojawia się w takich słowach jak osiem (psł. *osmь) – ośmiu, ogień (psł. *ogňь) – ognia, węgiel (psł. *ǫglь) – węgla[27] dla wzmocnienia końcowej grupy spółgłosek (uniknięcie form ośm, ogń, węgl). Na podobnej zasadzie w gwarach powstała wymowa wiater, Pioter, liter, meter[8]. Rozmieszczenie e ruchomego w odmianie wyrazów także może być inne niż w języku literackim, np. mech – mechu, bez – bezu[31]

Ruchome e pojawiało także w zapożyczonych słowach, w których e nie pochodziło od jeru, np. kartofel : kartofla, sweter : swetra. Taka adaptacja słów obcego pochodzenia nie zachodziła od razu. Przykładowo wyrazy zapożyczone z języka niemieckiego zakończone w nim na –ung miały początkowo w języku polskim końcówkę –unk[32], np. rachunk, frasunk, szacunk, formy obecne jeszcze w XVI w.[27] Występowała ona np. w tytule dzieła Mikołaja RejaWizerunk własny żywota człowieka poczciwego”. Później dodano do tych wyrazów e ruchome na wzór rodzimych z końcówką –ek lub –´ek: wizerunek – wizerunku (od niem. Visierung). W wielu jednak zapożyczeniach, zwłaszcza nowszych, nie występuje alternacja z zerem, np. fotel : fotela (nie: fotla), laser : lasera. O odmianie decyduje uzus (zwyczaj językowy)[32].

Dla niemal wszystkich wyrazów zawierających e pochodzenia jerowego można utworzyć formy oboczne lub wyrazy pokrewne, w których jer zanikł, np. *tьmьnъjь > ciemny; *tьma > ćma (w pierwotnym znaczeniu – ciemność)[12].

Problematyczna jest odmiana nazwisk zakończonych na spółgłoskę poprzedzoną samogłoską e. Nazwiska rodzimego pochodzenia z wyraźnymi słowiańskimi sufiksami tracą w odmianie e. Należą do nich te zakończone na: –ek (*–ъ̥̯), –ec (*–ь̥̯), –eń (*–ь̥̯), np. Miodek – Miodka, Pawelec – Pawelca. Jednak w nazwiskach jednosylabowych e jest zachowane, także wtedy, gdy w odpowiadających im nazwach pospolitych to e jest ruchome, np. Lew – Lewa[c], Sen – Sena[32]. Niegdyś niestosowanie e ruchomego w nazwiskach słowiańskiego pochodzenia mogło być czasem postrzegane jako pewnego rodzaju snobizm. Stanisław Rospond w 1973 pisze, że być może w przyszłości będą zaaprobowane formy nazwisk Kozioła[d], Niemena czy Dudeka, aby odróżnić te nazwiska od słów o innym znaczeniu[13]. I rzeczywiście częściowo tak się stało – współcześnie jedyną możliwą formą dopełniacza nazwiska Niemen jest Niemena (nie: Niemna)[32][35], w przypadku nazwiska Kozioł można stosować zarówno formę Kozła, jak i Kozioła[36], ale dla nazwiska Dudek możliwa jest wyłącznie forma Dudka[37].

W przypadku nazwisk pochodzenia obcego mogą one w odmianie tracić e lub je zachowywać. Najlepiej zaadaptowane nazwiska zwykle mają e ruchome, a słabiej przyswojone zachowują e we wszystkich przypadkach, np. Tischner – Tischnera, Homer – Homera, Lelewel – Lelewela, Kamel – Kamela; ale: Wedel – Wedla, Luter – Lutra, Mendel – Mendla. Często o odmianie decyduje uzus i czasem dla pewnych nazwisk są możliwe dwa warianty, np. Jakiel – Jakla lub Jakiela; Skupień – Skupnia lub Skupienia; Engel – Engla lub Engela[32].

Wyrównania analogiczne wynikłe z rozwoju jerów[edytuj | edytuj kod]

W niektórych wyrazach po procesach związanych z zanikiem i wokalizacją jerów zaszło ujednolicenie tematów z obocznościami[23] w ramach uproszczania systemu językowego. Proces ten nazywany jest wyrównaniem analogicznym. Formy rzadziej używane równały swoją postać do form używanych częściej. Przykładowo mianownikowa forma psł. *pь̯̥̯ przeszła w staropol. psek, a forma dopełniaczowa *pь̥̯ka w pieska. Jednak w wyniku wyrównania analogicznego w miejscu jeru w temacie forma mianownikowa upodobniła się do tematu w dopełniaczu, stąd współcześnie piesek – pieska[38]. Na podobnej zasadzie przekształcały się *sъ̯̥̯ – *sъ̥̯ma > sjem[e]sejmu > sejm – sejmu; *domъ̯čь̥̯ – *domъ̥čь̯ka > domczek – domeczka > domeczek – domeczka[23].

Niekiedy zdarzało się, że to mianownik wpływał na temat przypadków zależnych, np. *šь̯̥̯ – *šь̥̯ra > szmer – szemra (por. szemrać) > szmer – szmeru; *dъ̥ždžь̯ – *dъ̯ždža > deżdż – dżdża > deszcz – deszczu (po ubezdźwięcznieniu)[23].

Już w Bulli gnieźnieńskiej niektóre nazwy osobowe w mianowniku zamiast przybrać końcówkę –ek, –ec uległy wyrównaniu analogicznemu do przypadków zależnych z przyrostkiem –k, –c, np. Domk, Krostawc, Blizk[23]. To zjawisko miało regionalny charakter[38]. Na północy Polski szerzyły się wyrazy z przyrostkiem –k, –c zamiast –ek, –ec w dopełniaczu liczby mnogiej, które były następstwem wyrównania analogicznego mianownika, np. Suwałki – Suwałk, Mikołajki – Mikołajk, gruszki – gruszk (zamiast Suwałek[f], Mikołajek, gruszek). Obecnie końcówek –k, –c używa się na Kaszubach, np. ptoszk, łokc[8].

Forma dopełniacza l. mn. słowa deskadesk (psł. *dъ̥skъ̯) upodobniła się do form dopełniacza l. mn. innych rzeczowników i przyjęła postać desek, podobnie jak np. misek (gdzie –e– jest uzasadnione historycznie mocnym jerem). Natomiast pierwotny mianownik l. poj. *dъ̯ska > dska > cka został zamieniony na deska[39].

W niektórych przypadkach rozwój jerów i wtórne procesy fonetyczne doprowadziły do pewnej rozbieżności w tematach, np. *dъ̥̯ – *dъ̯xa > dex – dxa > dech – tchu[39]

W przyimkach jery w wygłosie mogły przekształcić się w e wygłosowe zamiast ulec redukcji, ale było to możliwe dlatego, że przyimki są niesamodzielne pod względem akcentowym. Wokalizacja i zanikanie jerów musi więc być rozważane w całych wyrażeniach przyimkowych traktowanych jako jeden wyraz. Jeśli w wyrazie określanym znajdował się jer słaby w sylabie nagłosowej, to jer wygłosowy przyimka stawał się jerem mocnym i wokalizował się, np. *vъ̥̯ne > we śnie[38].

Jednak w niektórych przypadkach samogłoska e pojawiła się w przyimkach również w pozycjach, w których nie było to uzasadnione jerem mocnym, np. *zъ̯ sobojǫ > ze sobą. Taka zmiana była związana z koniecznością oddzielenia trudnych do wymówienia zbitek spółgłoskowych[38].

Przyimek ku pochodzi od *kъ̯ i w niektórych archaicznych wyrażeniach można zaobserwować dawną formę powstałą po zaniku tamtejszego jeru, np. w pieśni „Wesoły nam dziś dzień nastał” we fragmencie: Król niebieski k’nam zawitał[38]. Spółgłoska u w przyimku ku pojawiła się wtórnie, być może przez tzw. atrakcję morfologiczną, jako że przyimek ten łączył się stale z celownikiem, w którym dominowała w rzeczownikach końcówka –u[13][38].

Wzdłużenie zastępcze[edytuj | edytuj kod]

Rozwój samogłosek nosowych
W prasłowiańszczyźnie zgodnie z prawem korelacji miękkości nosowa samogłoska przednia ę zmiękczała poprzedzające spółgłoski, natomiast ǫ występowała po spółgłoskach twardych. Do XIII w. w polszczyźnie można było wyróżnić nosowe samogłoski krótkie (ǫ̆, ę̆) i długie (ǭ, ę̄) odziedziczone po języku prasłowiańskim, przy czym w wyniku zaniku jerów i ich wokalizacji długie nosowe samogłoski mogły się pojawić w miejscu, gdzie wcześniej występowały krótkie. W pewnym momencie obie samogłoski nosowe zaczęły obniżać swoją artykulację i w XIV w. zlały się w jedną samogłoskę ą w wariancie długim (ą̄) i krótkim (ą̆). Na przełomie XV i XVI w., kiedy zaczął zanikać iloczas, długa zaczęła być wymawiana jako ǫ, a krótka jako ę. Choć obie samogłoski nosowe podniosły artykulację, to jednak ta obniżona dłużej utrzymywała się przy dawnym długim wariancie i w ten sposób samogłoska ta została utrwalona w zapisie (tj. ą zamiast spodziewanego ǫ)[40].

Porównaj rozwój samogłosek nosowych związany z wzdłużeniem zastępczym:
*dǫ̆bъ > dǭb > dą̄b > dąb
*dǫ̆ba > dǫ̆ba > dą̆ba > dęba (dębu)

W niektórych słowach brak jest współcześnie alternacji ą : ę związanej z wzdłużeniem zastępczym, mimo że były warunki do zajścia tego procesu, np. ciąg – ciągu, łęg – łęgu. Jednak w epoce średniopolskiej część tych oboczności istniała, np. w Słowniku polszczyzny XVI w. można odnaleźć wymianę łąg – łęgu. Czasami alternacja ą : ę pojawia się, kiedy, wydawałoby się, nie było warunków do zajścia wzdłużenia zastępczego, np. ręka – rąk. Być może początkowo zjawisko to obejmowało także wyrazy z wygłosowymi bezdźwięcznymi spółgłoskami[40].

W związku z zanikiem jerów zachodziły wyrównania kompensacyjne – zanikający jer przekazywał sąsiedniej samogłosce czas, który był potrzebny na jego wymówienie. Wydłużał się więc czas wymawiania pełnych samogłosek, które znajdowały się w sylabach poprzedzających sylaby z zanikającym jerem. Nie była to jednakowa ilość czasu – zależała od pozycji[41]. Najwięcej tego czasu zyskała sylaba poprzedzająca jer wygłosowy i jednocześnie, kiedy jer ten był poprzedzony spółgłoską dźwięczną (a właściwie fonologicznie niebezdźwięczną, bo również dotyczyło to: l, ł, r, r’, n, ń, m, m’) i to w tych okolicznościach można w polszczyźnie mówić o właściwym wzdłużeniu zastępczym[15].

Konsekwencją tego zjawiska jest to, że krótkie samogłoski stawały się samogłoskami długimi[41], np. *mrŏzъ̯ > mrōz. W najbardziej konsekwentnej postaci zjawisko to można zaobserwować w przypadku rzeczowników z pierwotnie dźwięczną ostatnią spółgłoską[42]. W staropolszczyźnie występowały alternacje typu samogłoska długa : samogłoska krótka, np. nŏga – nōg, wōz – wŏza, krŏwa – krōw – krōwka, mą̄ż – mę̆ża[27].

Samogłoski w pozycji przed sylabą ze spółgłoską bezdźwięczną wydłużyły się niewystarczająco, aby móc je zaliczyć do samogłosek długich. Można je określić samogłoskami półdługimi, jednak już w okresie staropolskim utożsamiły się z krótkimi, więc tego typu wzdłużenia nie pozostawiły żadnego śladu, np. *nosъ̯ > nŏs (nos)[41].

Późniejszy zanik iloczasu w polszczyźnie, tj. zanik różnicowania samogłosek na długie i krótkie sprawił, że w miejscu niektórych długich samogłosek powstały samogłoski ścieśnione (pochylone). Samogłoski te miały wyższą artykulację niż samogłoski długie, z której powstały[41]. Przykładowo staropolskie długie ō przeszło w średniopolskie ó (o pochylone) realizowane jako dźwięk pośredni między o i u. Ostatecznie zaczęto tę głoskę w języku literackim i większości gwar polskich wypowiadać jak u – pierwsze rymy ó z u można znaleźć w drugiej połowie XIX w. Inne samogłoski ścieśnione – å oraz é również zlały się fonetycznie z innymi samogłoskami, ale w przeciwieństwie do ó ich znaki przestały być używane[43].

Powstała więc alternacja ó : o, np. mróz – mrozu, stóg – stogu, kóz – koza, niósł – niosła, plótł – plotła[41][42], mógł – mogła[44]. Takie oboczności nie występują, jeśli w wygłosie znajdowała się spółgłoska bezdźwięczna. Porównaj: róg : rogu – rok : roku; koza : kóz – kosa : kos; dwór – dworu; oś – osi; noc – nocy[42].

Wzdłużenie zastępcze doprowadziło do tego, że pojawiły się długie samogłoski nosowe w nowych pozycjach. Pierwotnie ę (samogłoska przednia) występowała wyłącznie po spółgłoskach miękkich, a ǫ jako tylna – po twardych. Występowały w wersji krótkiej ę̆, ǫ̆ i w wersji długiej ę̄, ǭ[45]. W XIV–XV w. długie samogłoski nosowe przeszły w ą̄, a krótkie w ą̆. W okresie zaniku iloczasu (XV–XVI w.) wytworzyła się nowa opozycja – krótkie samogłoski nosowe przeszły w ę, a długie w ǫ[46]. W wyniku wzdłużenia zastępczego przez zanik jerów zaszły powstała samogłoska nosowa długa w wyrazie *dǫbъ̯ > dǭb, ale nie w: *sǫpъ̯ > sǫ̆p (bo tu bezdźwięczna spółgłoska wygłosowa). Stąd ostatecznie dǭb przekształcił się w dąb, a sǫ̆p w sęp[45]. Powstały alternacje ą : ę, np. wąż – węża, gałąź, gałęzi[42].

Wzdłużenie zastępcze w polszczyźnie nie dotyczyło tylko o i samogłosek nosowych, jednak po wydłużaniu innych samogłosek nie ma już we współczesnym polskim języku ogólnym śladu. Czasem jednak jeszcze w gwarach można odnaleźć dawne alternacje (gdzie utrzymuje się jakaś różnica w wymowie dawnych samogłosek długich i krótkich) typu: dziåd – dziada (wymiana a pochylonego na tzw. a jasne[44]), chléb – chleba. Jeszcze szersza alternacja występuje w języku kaszubskim, gdzie dotyczy także samogłosek u oraz i, np. mlin – mlëna, lud – lëdu[42].

Wzdłużenie zastępcze zaszło także w o w wyrazach po przestawce z prasłowiańskiej grupy tert. Porównaj: brzoza – brzóz – brzezina, środa – śród – średni, przód – przodu – na przedzie[8].

Wzdłużenie zastępcze przed spółgłoskami nosowymi[edytuj | edytuj kod]

Wzdłużenia samogłosek powstawały także przed spółgłoskami nosowymi, np. domъ̯ > dóm; konь̯ > kóń. Formy z ó w tego typu wyrazach były powszechne w dobie języka średniopolskiego. Przykładowo jeszcze w tekstach Słowackiego i Fredry obecne były formy takie jak psóm. Zostały one jednak usunięte z języka ogólnego wskutek hiperpoprawności w stosunku do dialektów ludowych[47]. W gwarach zachowały się także inne samogłoski ścieśnione, które mogły pochodzić z wzdłużenia zastępczego, np. a ścieśnione w słyszoł : słyszała[41].

W języku górnołużyckim wzdłużenia zastępcze zaszły zarówno przed spółgłoską dźwięczną, jak i bezdźwięczną, np. dwór – dwora, kóń – konja, nóc – noce, hłós – hłosa[15]. Niektórzy autorzy uznają za wynik wzdłużeń zastępczych takie alternacje w ukraińskim jak ніч – ночі, двір – двора[15]; inni uważają, że jest to wynik innych przemian językowych[48]. Mniej lub bardziej wyraźne ślady wzdłużenia zastępczego można odnaleźć także w języku czeskim, słowackim, serbsko-chorwackim i białoruskim[15].

Porównanie wyrazów, w których, przynajmniej w niektórych językach słowiańskich, zaszły wzdłużenia zastępcze (w nawiasach dla wschodnio-słowiańskich – polska transkrypcja; dla serbsko-chorwackiego – zapis uwzględniający akcenty)
prasłowiański polski czeski słowacki górnołużycki rosyjski ukraiński serbsko-chorwacki
*nožь - *noža nóż - noża nůž - nože nôž - noža nóž – noža нож - ножа (noż - noża) ніж - ножа (niż - noża) nož - noža (nȏž - nóža)
*vozъ - *voza wóz - wozu vůz - vozu voz - voza / vozu wóz – woza воз - воза (woz - woza) віз - воза (wiz - woza) voz - voza (vȏz - voza)
*bogъ - *boga bóg - boga bůh - boha boh - boha bóh - boha бог - бога (bog - boga) бог - бога (boh - boha) bog - boga (bȏg - bȍga)
*koza - *kozъ koza - kóz koza - koz koza - kôz koza - kozow коза - коз (koza - koz) коза - кіз (koza - kiz) koza - koza (kòza - kózā)
*berza - *berzъ brzoza - brzóz bříza - bříz breza - briez brěza - brězow берёза - берёз (bierioza - bierioz) береза - беріз (bereza - beriz) breza - breza (brȅza - brȇzā)
*korva - *korvъ krowa - krów kráva - krav krava - kráv kruwa - kruwow корова - коров (korowa - korow) корова - корів (korowa - koriw) krava - krava (krȁva - krâvā)
*koňь - *koňа koń - konia kůň - koně kôň - koňa kóń - konja конь - коня (kon´ - konia) кінь - коня (kin´ - konia) konj - konja (kȍnj - kònja)
*noťь - *noťi noc - nocy noc - noci noc - noci nóc - nocy ночь - ночи (nocz - noczi) ніч - ночі (nicz - noczi) noć - noći (nȏć - nòći)
*nosъ - *nosa nos - nosa nos - nosu nos - nosa nós - nosa нос - носа (nos - nosa) ніс - носа (nis - nosa) nos - nosa (nȏs - nȍsa)

Jery w sąsiedztwie j[edytuj | edytuj kod]

Jota oddziaływała na poprzedzające ją spółgłoski i sąsiadujące z nią samogłoski już w języku prasłowiańskim[27]. Jota jako najkrótsza samogłoska (półsamogłoska) mogła wpływać na artykulację jerów w ich sąsiedztwie. Poprzez wyrównanie kompensacyjne jery ulegały wydłużeniu i podnosiły swoją artykulację[49]. Dlatego obok joty powstawał tzw. jer napięty, którego wymowa była zbliżona do i (y)[27], np. *kostьjь > kostijь > kości[13]. W niektórych przypadkach ъj rozwinął się ostatecznie w ej ze względu na wyrównania analogiczne, np. *sъjьma > sejma[50].

Jer w sąsiedztwie joty najczęściej pojawiał się w wygłosie wyrazu, ponieważ –ьjь lub –ъjь był końcówką dla przymiotników w odmianie zaimkowej (np. malъjь)[g], a także dla dopełniacza l. mn. dla rzeczowników żeńskich zakończonych miękką spółgłoską (np. *kostьjь)[49].

Wygłosowa samogłoska –y pełniąca rolę końcówki fleksyjnej może we współczesnej polszczyźnie pochodzić zarówno z –ьjь, jak i –ъjь:

  • –y pochodzi z –ъjь, kiedy znajduje się po spółgłoskach twardych z wyjątkiem k, g, np. *novъjь > nowy, tixъjь > cichy.
  • – y pochodzi z –ьjь, kiedy znajduje się po spółgłoskach funkcjonalnie miękkich, tzn. takich, które w czasach staropolskich były wymawiane miękko, tj. š, ž, ř, č, c, ʒ, np. *dužьjь > duży, *tvarьjь > twarzy (dop. l. mn.)[49]

Wygłosowa samogłoska –i pełniąca rolę końcówki fleksyjnej również może we współczesnej polszczyźnie pochodzić zarówno z –ьjь, jak i –ъjь:

  • –i pochodzi z –ъjь, kiedy znajduje się po spółgłoskach funkcjonalnie twardych, tj. po –k’, –g’, które powstały wskutek czwartej polskiej palatalizacji (wcześniej były spółgłoskami twardymi), np. velikъjь > staropol. wieliki > pol. wielki; ubogъjь > ubogi
  • –i pochodzi z –ьjь, kiedy znajduje się po spółgłoskach miękkich, np. *pьsьjь > psi (przymiotnik), *zъostьjь > złości (dop. l. mn.)[49]

W śródgłosie jery napięte wokalizowały się w i lub y, np. *pьjǫ > piję, *mъjǫ > myję, *čьjь > czyj[49][51]. Jer występował też po j w nagłosie pewnych wyrazów[51].

Rozwój nagłosowego jь– zależał od pozycji:

  • w nagłosie absolutnym (na początku zdania) wokalizował się w i, np. *jьgrati > igrać, *jьskra > iskra, *jměti > imieć, *jьdǫ > idę.
  • kiedy wyraz poprzedzający grupę – kończył się na samogłoskę, wtedy grupa ta zanikała, np. grać, skra, mieć
  • kiedy grupa ta występowała po przedrostku zakończonym na samogłoskę, to zamieniana była w jotę, np. *vьjǫ – wiję[49].

Formy iska, igra, igła mogły być początkowo przeważnie południowopolskie, a formy skra, mam – przeważnie północnopolskie, gdzie mogły przechodzić np. z jgrać na grać[13][27]. W śląszczyźnie grupa jь– zwokalizowała się regularnie, np. *jьgъla przeszło w jegła (zamiast w jigła > igła)[13], podobnie w etnolekcie kaszubskim[15].

Pomiędzy słowiańskimi językami istnieją w tym zakresie nieregularności. Przykładowo z pьjь, bьjь z mocnego jeru powstał ostatecznie w polszczyźnie i, tworząc pij, bij, a w języku rosyjskim słowa te przekształciły się w пей, бей (piej, biej). Odwotnie stało się ze słowem wzajemny, ros. взаимный (wzaimnyj). Porównaj też dopełniacz l. mn. jajec, czeski vajec, ukraiński яєць (jajec′), ale rosyjski яиц (jaic); przymiotnik ros. молодой (mołodoj), ukr. молодий (mołodyj)[15].

Wyrazy, w których pierwotnie występowały jery w sąsiedztwie j
prasłowiański polski czeski słowacki górnołużycki rosyjski ukraiński serbsko-chorwacki
*jьgъla igła jehla ihla jehła игла (igła) голка (hołka) igla (ìgla)
*jьskra iskra jiskra iskra škra искра (iskra) іскра (iskra) iskra (ȉskra)
*kostь - *kostьjь kość - kości

(dop. l. mn.)

kost - kostí kosť - kostí kósć - kósćow кость - костей (kost´ - kostiej) кість - костей (kist´ - kostej) kost - kosti / kostiju (kȏst - kòstī / kòstijū)
*pьjǫ - *pьji piję - pij piji, piju - pij pijem - pi piju - pij пью - пей (p´ju - piej) п'ю - пий (pju - pyj) pijem - pij (pȉjēm - pij)
*malъjь mały malý malý mały малый (małyj) малий (małyj) mali (mȃli)
*moldъjь młody mladý mladý młody молодой (mołodoj) молодий (mołodyj) mladi (mlȃdi)

Współczesne użycie znaków jerów[edytuj | edytuj kod]

Znaki używane do oznaczania głosek jerów występują współcześnie w niektórych językach słowiańskich zapisywanych cyrylicą. W języku rosyjskim litera reprezentująca jer miękki ь (мягкий знак) wskazuje, że poprzedzającą go spółgłoska jest miękka (palatalna)[52]. W transkrypcji reprezentuje się ją poprzez znak zmiękczenia ´[53], np. соль (sol´). Ponadto znak ten może oddzielać takie samogłoski jak я, е, ё, ю, и od poprzedzającej spółgłoski, np. семья[26]. Zapisywany jest także w niektórych słowach pochodzenia obcego, np. барьер, серьёзный, батальон. Z kolei znak twardy ъ (твёрдый знак) oddziela przedrostki zakończone na spółgłoskę od rdzenia rozpoczynającego się od samogłoski (zwykle я, е, ё, ю), np. въезд – wjazd. Pojawia się także w wyrazach złożonych z liczebnikami, np. трёхъязычный i w niektórych wyrazach pochodzenia obcego, np. объект[26]. Przy transkrypcji jest pomijany[53]. Podobne funkcje pełnią te litery w języku białoruskim[54].

W języku ukraińskim występuje tylko miękki znak (м'який знак) zapisywany po spółgłoskach do oznaczania ich miękkości, np. бiль, купець. Dla oznaczania spółgłoski twardej przed jotowanymi я, ю, є, ï używa się apostrofu, np. м'ясо, кар'єра[55].

W języku bułgarskim jer mały ь (ер малък) służy do wskazywania, że poprzedzająca spółgłoska w pozycji przed o jest zmiękczona, np. асансьор[56]. Jer wielki ъ (ер голям) jest natomiast reprezentowany przez dźwięk określany jako /ɤ/ lub /ɐ/[57], np. път. Ponadto w mowie codziennej zachodzi pewien stopień redukcji samogłosek. Samogłoska a może w nieakcentowanej pozycji przejść w dźwięk reprezentowany przez literę ъ, np. słowo масата jest wymawiane jak масътъ[56].

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Niegdyś spółgłoska ł wymawiana była jako spółgłoska przedniojęzykowo-zębowa /ɫ/ (ł scenicze). W związku z wałczeniem obecnie wymawia się ją jako /w/ (u niezgłoskotwórcze), a taka artykulacja tej głoski wymaga tylnego położenia języka. Dlatego poprzedzająca samogłoska przednia przeszła w samogłoskę szeregu tylnego o i stąd formy osioł i kozioł. W przypadku wyrazów dzionek, wioska samogłoska o pojawiła się w nich na zasadzie analogii do form z przegłosem (Kułakowska i Myszka 2013 ↓, s. 98)
  2. porównaj голубь w języku rosyjskim, w którym p’, b’, m’, w’ w wygłosie, w przeciwieństwie do języka polskiego, nie tracą miękkości[26]
  3. choć dopełniacz rzeczownika Lew, jeśli funkcjonuje jako nazwisko, brzmi Lewa[33], to jednak gdy jest imieniem lub członem nazwiska, przyjmuje formę Lwa, np. Lwa-Starowicza[34]
  4. prasłowiańskie *kozьlъ przeszło w staropolskim w kozieł z ruchomym e
  5. por. Sjem niewieści
  6. do dziś forma Suwałk jest jedyną normatywną dla dopełniacza nazwy Suwałki
  7. przymiotniki w odmianie zaimkowej (typu gotowy, zdrowy) powstawały wskutek syntetyzacji formy rzeczownikowej przymiotnika w mianowniku l. poj. r. męskiego, np. *malъ (odpowiednik współczesnych form gotów, zdrów) i zaimka anaforycznego w mianowniku l. poj. r. męskiego *–jь, tworząc np. *malъjьmały (Kułakowska i Myszka 2013 ↓, s. 76–77)

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Zbigniew Gołąb, Adam Heinz, Kazimierz Polański: Słownik terminologii językoznawczej. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1968, s. 271.
  2. a b c d e Kułakowska i Myszka 2013 ↓, s. 74–75.
  3. a b c d Mistrík 1993 ↓, s. 227.
  4. a b Długosz-Kurczabowa i Dubisz 2006 ↓, s. 96–101.
  5. Długosz-Kurczabowa i Dubisz 2006 ↓, s. 40–42.
  6. a b Kułakowska i Myszka 2013 ↓, s. 37.
  7. a b c d e Strutyński 2007 ↓, s. 36.
  8. a b c d e f Władysław Kuraszkiewicz, Gramatyka historyczna języka polskiego, Warszawa: Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, 1972, s. 75–79.
  9. a b c Długosz-Kurczabowa i Dubisz 2006 ↓, s. 96.
  10. a b Długosz-Kurczabowa i Dubisz 2006 ↓, s. 96–97.
  11. Podlawska 2003 ↓, s. 30–31.
  12. a b Kułakowska i Myszka 2013 ↓, s. 84–85.
  13. a b c d e f g Stanisław Rospond, Gramatyka historyczna języka polskiego, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1971, s. 72–76.
  14. a b c d Strutyński 2007 ↓, s. 37–38.
  15. a b c d e f g h i j Zdzisław Stieber, Zarys gramatyki porównawczej języków słowiańskich, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005, s. 49–54, ISBN 83-01-14542-0.
  16. Strutyński 2006 ↓, s. 23–24.
  17. Zbigniew Gołąb, Adam Heinz, Kazimierz Polański: Słownik terminologii językoznawczej. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1968, s. 621–622.
  18. Długosz-Kurczabowa i Dubisz 2006 ↓, s. 104.
  19. Kułakowska i Myszka 2013 ↓, s. 77–78.
  20. Kułakowska i Myszka 2013 ↓, s. 94–95.
  21. Kułakowska i Myszka 2013 ↓, s. 98.
  22. a b c d e Kułakowska i Myszka 2013 ↓, s. 78–79.
  23. a b c d e f Podlawska 2003 ↓, s. 44–45.
  24. a b Strutyński 2006 ↓, s. 40.
  25. a b Długosz-Kurczabowa i Dubisz 2006 ↓, s. 106.
  26. a b c M. Froelichowa, M. Kwiatkowski, S. Łaszewski, Gramatyka języka rosyjskiego, Warszawa: Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, 1962, s. 14, 19.
  27. a b c d e f g Podlawska 2003 ↓, s. 43–44.
  28. a b Kułakowska i Myszka 2013 ↓, s. 75–78.
  29. Kułakowska i Myszka 2013 ↓, s. 75, 86.
  30. Strutyński 2006 ↓, s. 41.
  31. Stanisław Urbańczyk, Zarys dialektologii polskiej, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe PWN, 1976, s. 22.
  32. a b c d e Kułakowska i Myszka 2013 ↓, s. 81–82.
  33. Zygmunt Saloni i inni, Lew (nazwisko) [w:] Słownik gramatyczny języka polskiego [online], 2012 [dostęp 2019-10-30].
  34. Zygmunt Saloni i inni, Lew (imię lub człon nazwiska) [w:] Słownik gramatyczny języka polskiego [online], 2012 [dostęp 2019-10-30].
  35. Niemen [w:] Słownik języka polskiego PWN [online], PWN [dostęp 2019-10-16].
  36. Kozioł [w:] Słownik języka polskiego PWN [online], PWN [dostęp 2019-10-16].
  37. Dudek [w:] Słownik języka polskiego PWN [online], PWN [dostęp 2019-10-16].
  38. a b c d e f Kułakowska i Myszka 2013 ↓, s. 82–83.
  39. a b Długosz-Kurczabowa i Dubisz 2006 ↓, s. 100.
  40. a b Kułakowska i Myszka 2013 ↓, s. 126–129.
  41. a b c d e f Kułakowska i Myszka 2013 ↓, s. 79–80.
  42. a b c d e Z. Klemensiewicz, T. Lehr-Spławiński, S. Urbańczyk, Gramatyka historyczna języka polskiego, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1964, s. 52–53.
  43. Kułakowska i Myszka 2013 ↓, s. 143–145.
  44. a b Strutyński 2007 ↓, s. 39.
  45. a b Strutyński 2007 ↓, s. 60–61.
  46. Długosz-Kurczabowa i Dubisz 2006 ↓, s. 117–120.
  47. Długosz-Kurczabowa i Dubisz 2006 ↓, s. 102–104.
  48. T.R. Carlton, Comensatory lengthening, rounding and sharping in Ukrainian, „Canadian Slavonic Papers”, 38 (3–4), 1996, s. 385–404, DOI10.1080/00085006.1996.11092130.
  49. a b c d e f Kułakowska i Myszka 2013 ↓, s. 76–77.
  50. Długosz-Kurczabowa i Dubisz 2006 ↓, s. 99.
  51. a b Strutyński 2007 ↓, s. 42.
  52. James S. Levine, Schaum’s outlines. Russian Grammar, McGraw-Hill, 2009, s. 4, ISBN 978-0-07-161168-8.
  53. a b Transkrypcja współczesnego alfabetu rosyjskiego [w:] Słownik języka polskiego PWN [online], PWN [dostęp 2019-10-16].
  54. Chris Marchant, Fundamentals of Modern Belarusian, 2004 [dostęp 2019-10-16].
  55. B. Zinkiewicz-Tomanek, Gramatyka opisowa współczesnego języka ukraińskiego. Fonetyka, słowotwórstwo, leksykologia, leksykografia, Kraków: Scriptum, 2009, s. 13, ISBN 978-83-60163-44-3.
  56. a b John Leafgren, A Concise Bulgarian Grammar, 2011, s. 7–8.
  57. Bulgarian language and alphabet, Transconsult Bulgaria [dostęp 2019-10-16].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]