Język połabski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
slüv́onsťĕ/venskă rec
Obszar

Niemcy (do 1756)

Liczba mówiących

język wymarły

Pismo/alfabet

łacińskie

Klasyfikacja genetyczna
Kody języka
Kod ISO 639-2 sla
Kod ISO 639-3 pox
IETF pox
Glottolog pola1255
WALS plb
SIL POX
Występowanie
Ilustracja
Zasięg języków słowiańskich z ok. VIII wieku na terenie dzisiejszych Niemiec

     Język połabski

     Języki serbołużyckie

W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
Słownik języka połabskiego
w Wikisłowniku
Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unikodu.

     Obszar występowania języka połabskiego tuż przed jego wymarciem w XVIII wieku (Wendland)

     Współczesny obszar występowania języków serbołużyckich (Łużyce)

     Język kaszubski

Język połabski (drzewiańsko-połabski: venskă rec[1], slüv́onsťĕ[2], slüvensťĕ lub vensťĕ – obie formy znaczyły to samo, tj. „słowiański”[3]) – wymarły język zachodniosłowiański, należący do tzw. grupy języków lechickich. Był to język plemion, które od ok. VIII wieku zasiedlały północno-zachodni skraj Słowiańszczyzny[4].

Określenie „język połabski” jest używane często – np. przez prof. Kazimierza Polańskiego – w odniesieniu do dialektu Drzewian[4], jako że gwary właściwych Połabian zostały wcześniej zgermanizowane i nie zachowały się po nich żadne zabytki poza toponimami. Inne określenia tego narzecza to: język Wendów lüneburskich, względnie lünebursko-wendyjski, język drzewiańsko-połabski, język Drzewian połabskich, język Drzewian załabskich, język drzewiański[5].

Język Drzewian połabskich[edytuj | edytuj kod]

Historia[edytuj | edytuj kod]

Język połabski używany był na lewym brzegu Łaby w okolicach miast Wustrow, Lüchow i Dannenberg do 3 października 1756 roku (został wyparty przez język dolnoniemiecki), kiedy zmarła ostatnia kobieta, mówiąca jeszcze tym językiem. Obszar ten znany jest pod nazwą Drawehn oraz późniejszym określeniem Wendland. Ludność używająca tego języka prawdopodobnie była potomkami plemienia Drzewian, wymienionego po raz pierwszy w dokumencie króla niemieckiego Henryka II z 1004 roku[6]. Język połabski istniał tylko w formie ustnej aż do XVIII wieku, kiedy miejscowi Niemcy (głównie pastorzy) sporządzili pierwsze zapisy. Miał duże zróżnicowanie dialektalne, co wynikało z izolacji poszczególnych skupisk ludności połabskiej.

Język połabski zapisywany był w alfabecie łacińskim, zachowało się jednak niewiele tekstów pisanych. Świadectwa pisane obejmują przede wszystkim wyrazy i zwroty z tłumaczeniem na język niemiecki i francuski.

Fonologia synchroniczna i diachroniczno-porównawcza[edytuj | edytuj kod]

Fonologia synchroniczna[edytuj | edytuj kod]

Akcent[edytuj | edytuj kod]

Akcent w języku połabskim padał na ostatnią niezredukowaną sylabę wyrazu. Mogła to być sylaba ostatnia bądź przedostatnia, także w ramach paradygmatu jednego wyrazu – stąd też akcent połabski był ruchomy[7].

Spółgłoski[8][edytuj | edytuj kod]
Sposób artykulacji ↓ Spółgłoski wargowe Spółgłoski wargowo-zębowe Spółgłoski zębowe Spółgłoski miękkie Spółgłoski tylnojęzykowe Spółgłoski krtaniowe
Spółgłoski nosowe m mj n nj
Spółgłoski zwartowybuchowe p pj
b bj
t tj
d dj
k
ɡ
Afrykaty     t͡s t͡sj
d͡z d͡zj
   
Spółgłoski szczelinowe f (fj)
v vj
s sj
z zj
x xj (h)
Spółgłoski półotwarte (w) j
Spółgłoski drżące r rj
Spółgłoski boczne l lj

Fonologia diachroniczno-porównawcza[edytuj | edytuj kod]

W niniejszym rozdziale przedstawiony zostanie wywód połabskich głosek ze stanu prasłowiańskiego, względnie pralechickiego (zgodnie z ustaleniami Tadeusza Lehra-Spławińskiego i Kazimierza Polańskiego). Rekonstruowane głoski prasłowiańskie oznaczane będą gwiazdką (*), kierunek zmian symbolizuje strzałka.

Samogłoski[edytuj | edytuj kod]

Płb. a

a < *ь_P (P = spółgłoska palatalna), np. pan < *pьnь `pień`
ar < *ŕ̥ (/r/ sonant miękkie), np. varbă < *vŕ̥ba `wierzba`
a < *i, y przed *r, np. sar < *syrъ `ser`
a < *j_e przed T (T = spółgłoska zębowa twarda), np. jadlă < *jedla `jodła`

Płb. å

å < *v_o_!P (!P = spółgłoska nie-palatalna), np. vådă < *voda `woda`
å < *r_a-, np. rånü < *rano `rano`
å < *j_ь_!P (nieakcentowane), np. jåglă < *jьgl'a `igła`
å < *ъ (mocny), np. dråvnü < *drъvьno `drewno`
å < ь_!P, np. p'ås < *pьsъ `pies`
rå- < *or- (tzw. grupa orT), np. råmą < *ormę `ramię`
lå- < *ol- (tzw. grupa olT), np. låbi < *olbe `Łaba`

Płb. e

e < *e_!P, np. led < *ledъ `lód`
e < *e_ŕ, np. berĕ < *beretъ `bierze`
e < *ě_
e < *ě_!T, np. svećă < *světja `świeca`
-re- < *_ĕr_!P (tzw. grupa TerT), np. breză < *bĕrza `brzoza`

Płb. ė

ė < *X_ъ_P (X = spółgłoski tylnojęzykowe), np. x́ėmil < *xъmelь `chmiel`
ė < *j_ь-, np. jėver < *jьverъ `wiór, trzaska`
ė < *ь_j, np. bėjĕ < *bьjetъ `bije`
ė < samogłoska epentetyczna po ť, ď, przed P, np. vǫďėl < *vǫglь `węgiel`

Płb. ö

ö < *o_(T, ŕ), np. prösü < *proso `proso`

Płb. o

o < *a (staropołabskie długie), np. zobo < *žaba `żaba`
’o < *ě_T (przegłos lechicki), np. ľotü < *lěto `lato`
-or- < *_ar_ < *_ăr_ (tzw. grupa TorT), np. korvo < kărva `krowa`
-or- < *r̥, np. gornăk < *gr̥nъk `garnek`
-or- < *ŕ̥_T, np. źornü < *zŕ̥no `ziarno`

Płb. i

i < *e_P, np. lizĕ < *ležitъ `leży`
vi- < *o_P- np. viďėn < *ognjь
i < v_o_P, np. vićă < *ovьca `owca`

Płb. ü

ü < *o_, np. våknü < *okъno `okno`
ü < *o_(!T, !r, !ŕ), np. büg < *bogъ `bóg`

Samogłoski nosowe

’ǫ̇ < *ę_T (przegłos lechicki), np. ṕǫ̇tĕ < *pętъjь `piąty`
ą < *P_ǫ, np. zimą < *zemjǫ `ziemię`[9]
ǫ̇ < *ǫ, np. pǫ̇p < *pǫpъ `pępek`
ą < *ę, np. vązĕ < *vęžetъ `wiąże`[10]

Dyftongi

ai < *i, *u (w przyimkach i prefiksach), *u (zawsze w niektórych gwarach), np. ai tibĕ < *u tebe `u ciebie`, aibezăt < *uběžati `uciec`, ďaimnĕ < *gumьno `gumno`
au < *u (poza przyimkami i prefiksami), np. dausă < *duša `dusza`
åi < *y, np. dåim < *dymъ `dym`
åu < *ĺ̥, *l̥, np. cåun < *čĺ̥nъ `czółno`, dåug < *dl̥gъ `dług` (z wyjątkiem gwary Süthen, gdzie *ĺ̥, *l̥ > /u/)[11]

Samogłoski zredukowane

ă < zredukowane *a, *ě, *ъ, *ь, *aje, *oje
ĕ < zredukowane *u, *y, *i, *o, *e[12]

Leksyka i korpus tekstów[edytuj | edytuj kod]

Pierwsza strona Vocabularium Venedicum.

Zachowane słownictwo nie tworzyło jednolitego systemu, co związane było z niewykształceniem się standardu literackiego oraz ubożeniem leksykalnym na skutek germanizacji[13]: każdy wyraz miał wiele znaczeń i każde znaczenie mogło być wyrażone kilkoma wyrazami, np. słowo zaivăt (por. pol. żywot) oznaczało ciało, serce, brzuch lub nawet życie; słowo råt znaczyło usta, wargi oraz dziób, pysk.

Teksty ciągłe w języku połabskim są bardzo nieliczne i ubogie: modlitwa Ojcze nasz i pieśń weselna. Ponieważ zapisywali je Niemcy, mają one złożoną pisownię, nie oddającą najlepiej dźwięków połabskich. Ponadto pochodzą one wyłącznie z końcowego okresu istnienia języka, kiedy mówili nim już tylko najstarsi mieszkańcy Wendlandu – z tego powodu widoczne są w nim bardzo liczne zapożyczenia z miejscowego dialektu północnodolnosaksońskiego. Język połabski miał cechy języka pozbawionego normy literackiej, rozwijającego się w izolacji od innych języków słowiańskich i używanego przez ludność wiejską (dużą zmienność i innowacyjność).

Fragment drzewiańskiej pieśni weselnej Ptasie wesele[edytuj | edytuj kod]

(zapis niemiecki)

Katü mês Ninka bayt? Telka mês Ninka bayt.
Têlka ritzi woapak ka neimó ka dwemo:
Jôs gis wiltga grisna Sena, Nemik Ninka bayt.

(Kto ma być panną młodą? Kawka (dl-niem. "toleke") ma być panną młodą.
Kawka odpowiada (mówi wzajemnie do nich dwojga):
Ja jestem bardzo brzydką kobietą, nie mogę być panną młodą.)

Modlitwa Pańska[edytuj | edytuj kod]

(zapis oryginalny ze słownika Henniga[14])

Nôße Wader,
ta toy giß wa Nebisgáy,
Sjungta woarda tügí Geima,
tia Rîk komma,
tia Willia ſchinyôt,
kok wa Nebisgáy,
tôk kak no Sime,
Nôßi wißedanneisna Stgeiba doy nâm dâns,
un wittedoy nâm nôße Ggrêch, kak moy wittedoyime nôßem Grêsmarim,
Ni bringoy nôs ka Warſikónye, tay löſoáy nôs wit wißókak Chaudak.
Amen.

Porównanie słownictwa z innymi językami słowiańskimi[edytuj | edytuj kod]

polski połabski drzewiański[15] kaszubski dolnołużycki górnołużycki czeski bułgarski rosyjski
człowiek clåvăk człowiek cłowjek čłowjek člověk човек [czowek] человек [čełaviék]
wieczór vicer wieczór wjacor wječor večer вечер [weczer] вечер [viéčer]
brat brot brat, bracyna bratš bratr bratr брат [brat] брат [brat]
dzień dan dzéń źeń dźeń den ден [den] день [dień]
ręka rǫkă rãka ruka ruka ruka ръка [răka] рука [ruká]
jesień preńă zaimă, jisin jeséń, wieséń nazymje nazyma podzim есен [esen] осень [òsień]
śnieg sneg sniég sněg sneh sníh сняг [snjag] снег [snieg]
lato ľotü lato lěśe lěćo léto лято [ljato] лето [léta]
siostra sestră sostra sotša sotra sestra сестра [sestra] сестра [siestrá]
ryba råibo rëba ryba ryba ryba риба [riba] рыба [rýba]
ogień viďėn òdżiń wogeń woheń oheň огън [ogăn] огонь [agòń]
woda wådă wòda wóda woda voda вода [woda] вода [vadá]
wiatr v́otĕr wiater wětš wětřik, wětr vítr вятър [wjatăr] ветер [viétier]
zima zaimă zëma zyma zyma zima зима [zima] зима [zimá]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Polański 1994 ↓.
  2. Polański 1993 ↓.
  3. Kazimierz Polański, Gramatyka języka połabskiego, 2010.
  4. a b Rzetelska-Feleszko 2002 ↓, s. 363.
  5. Polański 2010 ↓, s. 18.
  6. Polański 2010 ↓, s. 17.
  7. Polański 2010 ↓, s. 48.
  8. Polański 2010 ↓, s. 83-84.
  9. Polański 2010 ↓, s. 49-62.
  10. Polański 2010 ↓, s. 63-69.
  11. Polański 2010 ↓, s. 70-79.
  12. Polański 2010 ↓, s. 80-82.
  13. Siatkowska 1992 ↓, s. 246.
  14. Thesaurus Indogermanischer Text- und Sprachmaterialien (niem.). [zarchiwizowane z tego adresu (2012-06-25)].
  15. Polański 2010 ↓, s. 184-202.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Literatura[edytuj | edytuj kod]

  • Słownik etymologiczny języka Drzewian połabskich, zeszyt 1: ed. Tadeusz Lehr-Spławiński & Kazimierz Polański, Wrocław, 1962, od zeszytu 2: ed. K. Polański, Wrocław, 1971-
  • Kazimierz Polański & Janusz Sehnert: Polabian-English Dictionary. The Hague: Mouton 1967

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]