Lis (herb szlachecki)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy herbu szlacheckiego. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Lis
Ilustracja
Herb Lis
Typ herbu szlachecki
Alternatywne nazwy Bzura, Lisowie, Lisy, Lysowye, Murza, Mzura, Orzi-Orzi, Strempac, Vulpes, Vulpis
Pierwsza wzmianka 1306 (pieczęć),
1413 (zapis)

Lis (Lysowye[1], Vulpes, Vulpis[2], Lisy, Lisowie, Bzura, Murza, Mzura, Orzi-Orzi, Strempac[3]) – polski herb szlachecki, wzmiankowany w najstarszym zachowanym do dziś polskim herbarzu, Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae, spisanym przez historyka Jana Długosza w latach 1464–1480[1].

Lis jest jednym z 47 herbów adoptowanych przez bojarów litewskich na mocy unii horodelskiej z 1413 roku. Przedstawiciel rodu rycerskiego Lisów, Krystyn z Kozichgłów, adoptował wówczas bojara, Jana Sunigajłę[4]. Wraz z upływem czasu i rozwojem struktury szlacheckiej, Lisowie podzielili się na wiele rodzin. Najbardziej znane rody z późniejszych epok, pieczętujące się herbem Lis to między innymi: potomkowie adoptowanego w Horodle bojara – Sapiehowie[5] i potomkowie samych Lisów – Giebułtowscy[6].

Lisa używał też Adam Stefan Sapieha[7].

Opis herbu[edytuj | edytuj kod]

Opis historyczny[edytuj | edytuj kod]

Jan Długosz blazonuje herb następująco[1]:

Lysowye, que cuspidem sagitte albam cum duabus sagittis albis in campo albo et vulpem in galea defert.

Jan Długosz, Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae

Kasper Niesiecki, podając się na dzieła historyczne min. Bartosza Paprockiego, Marcina Bielskiego, Szymona Okolskiego, Wacława Potockiego i Wojciecha Kojałowicza opisuje herb[8]:

Ma być strzała biała w polu czerwonem, dwa jelca na niej, tak ułożone, że się zdadzą jakby dwa krzyże, nad hełmem lis z korony niby wyskakujący, tylnych u niego nóg nie widać, ogon tylko zadarty, nogi przednie wzniesione, sam głową w lewą tarczy obrócony.

Kasper Niesiecki, Herbarz Polski, T. VI

Opis współczesny[edytuj | edytuj kod]

Opis skonstruowany współcześnie brzmi następująco[a]:

Na tarczy w polu czerwonym rogacina dwa razy przekrzyżowana, srebrna.

W klejnocie pół lisa (połulis) czerwonego wspiętego.

Labry herbowe czerwone, podbite srebrem.

Geneza[edytuj | edytuj kod]

Najwcześniejsze wzmianki[edytuj | edytuj kod]

Herb pochodzi ze średniowiecza (istnieje co najmniej od 1282 r.)[potrzebny przypis]. W 1359 w lasach Płoniny na Wołoszczyźnie, w klęsce poniesionej przeciwko armii mołdawskiej, chorągiew Lisów miała wpaść w ręce nieprzyjacielskie[9]. W wyniku unii horodelskiej w 1413 roku herb został przeniesiony na Litwę[4]. Najstarsza znana pieczęć pochodzi z 1306 roku, należy do Mikołaja Lisa, wojewody krakowskiego[10].

Najwcześniejsze źródło heraldyczne wymieniające herb to datowane na lata 1464–1480 Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae polskiego historyka Jana Długosza. Zapisuje on informacje o herbie wśród 71 najstarszych polskich herbów szlacheckich we fragmencie[1]:

Ex Polonicis militibus ortum ducens; in ea viri parum facundi.

Jan Długosz, Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae

Herb ten wywodzi się z dawnego znaku własnościowego – podwójnego krzyża ze strzałą, który występuje na najstarszej pieczęci komesa Stefana z Wierzbna z 1226 r.[10]

W bitwie pod Grunwaldem, małopolski ród Lisów, wystawił własną chorągiew[potrzebny przypis].

Etymologia[edytuj | edytuj kod]

Najprawdopodobniej od apelatywu lis (łac. vulpes, vulpis), poświadczonego we wspomnianym wcześniej łacińskim opisie herbu Jana Długosza[2]:

(...) cuspidem sagitte albam cum duabus sagittis albis in campo albo et vulpem in galea defert.

Jan Długosz, Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae

Wynika z niego, że zasadniczo herb stanowiła strzała przekrzyżowana dwukrotnie, natomiast umieszczenie lisa w klejnocie świadczyć mogło o wtórnym przybraniu tego znaku do już istniejącej odimiennej proklamacji. Łacińska nazwa Vulpianus, użyta przez Długosza jako jedna z łacińskich wersji nazwy domu i rodu Lisów, nie ma potwierdzenia w słownikach łacińskich jako przymiotniku tworzony od apelatywu vulpes. Została ona prawdopodobnie stworzona przez Długosza specjalnie dla celów heraldycznych, dla określenia "przynależny do rodu Lisów"[2].

O niewątpliwym związku nazwy osobowej Lis z nazwą herbu informuje literatura; Mikołaj, wojewoda krakowski, określany przez źródła przydomkiem Lis i używający pieczęci ze znakiem strzały przekrzyżowanej (1263–1312), a także komes Mikołaj Lis, sędzia sandomierski (1295–1312)[2].

Legenda herbowa[edytuj | edytuj kod]

W roku 1058 Kazimierz Odnowiciel w pościgu za pustoszącymi kraj Litwinami i Jadźwingami doszedł pod Sochaczew. Wysłany na zwiad z garstką żołnierzy rycerz z rodu Lisów natrafił nad rzeką na silny oddział nieprzyjaciół. Nie mogąc atakować, przemyślnie wystrzelił wysoko zapaloną strzałę, wzywając posiłki. Pomoc wkrótce nadeszła i wziętych w dwa ognie nieprzyjaciół pokonano bez trudu. Wdzięczny Kazimierz Odnowiciel nadał dzielnemu rycerzowi herb ze strzałą w tarczy, jego dawny znak – lis – został umieszczony w klejnocie[potrzebny przypis].

Herbowni[edytuj | edytuj kod]

Lista herbownych w artykule sporządzona została na podstawie wiarygodnych źródeł, zwłaszcza klasycznych i współczesnych herbarzy. Należy jednak zwrócić uwagę na częste zjawisko przypisywania rodom szlacheckim niewłaściwych herbów, szczególnie nasilone w czasie legitymacji szlachectwa przed zaborczymi heroldiami, co zostało następnie utrwalone w wydawanych kolejno herbarzach. Identyczność nazwiska nie musi oznaczać przynależności do danego rodu herbowego. Przynależność taką mogą bezspornie ustalić wyłącznie badania genealogiczne.

Pełna lista herbownych nie jest dziś możliwa do odtworzenia, także ze względu na zniszczenie i zaginięcie wielu akt i dokumentów w czasie II wojny światowej (m.in. w czasie powstania warszawskiego w 1944 spłonęło ponad 90% zasobu Archiwum Głównego w Warszawie, gdzie przechowywana była większość dokumentów staropolskich). Lista nazwisk znajdująca się w artykule pochodzi z Herbarza polskiego, Tadeusza Gajla (443 nazwisk)[11]. Występowanie na liście nazwiska nie musi oznaczać, że konkretna rodzina pieczętowała się herbem Lis. Często te same nazwiska są własnością wielu rodzin reprezentujących wszystkie stany dawnej Rzeczypospolitej, tj. chłopów, mieszczan, szlachtę. Jest to jednakże dotychczas najpełniejsza lista herbownych, uzupełniana ciągle przez autora przy kolejnych wydaniach Herbarza. Tadeusz Gajl wymienia następujące nazwiska uprawnionych do używania herbu Lis[11]:

Abrek, Akarkiewiczjodko, Andrzejewicz, Antogiński,
Bachcicki, Bartłomiejewicz, Basiński, Bechcicki, Bechczycki, Bechczyski, Beglewski, Beglowski, Benet, Benetowt, Biegłowski, Biskupski, Boczka, Bolesraszycki, Bolestraszycki, Borowski, Bronowski, Bucela, Bucell, Buchczycki, Bukcicki, Bukczycki, Bużeński, Bzura, Bzurski,
Chomentowski, Chomętowski, Chomiński, Chrapkowski, Chrząstowski, Chrzelowski, Cieszowski, Czamocki, Czarnecki, Czarnocki, Czarnota, Czarnowski, Czyż, Czyżogórski,
Daniłowicz, Długokęcki, Dobkiewicz, Dobrowolski, Dolecki, Doraszkiewicz, Doroszek, Doroszko, Doroszkowski, Drobisz, Dzieszuk,
Elzbut,
Filipowicz, Foland, Fulko, Fultanowski, Fułko, Fułtanowski,
Gatardowicz, Gawecki, Gawianowski, Gembicki, Gertut, Giebułtowski, Gielbutowski, Giemza, Gieniusz, Glikowski, Gliński, Gniewecki, Gniewięcki, Golański, Goleniewski, Goleniowski, Golniewski, Gołuchowski, Gomuński, Gordziejowicz, Gotardowicz, Gotartowski, Gottart, Goworski, Gradowski, Grajbner, Graybner, Gregorowicz, Grodowski, Grodzki, Grudowski, Grzegorzewski, Grzywa,
Hanuszewicz, Holenczyński, Hrehorowicz, Hukowski, Huliński,
Iliński, Irząd, Iwasieńcowicz, Iwaszeńcewicz, Iwaszeńcowicz,
Jaczyński, Jagmin, Janczewski, Jarnicki, Jatkiewicz, Jączyński, Jeżewski, Jęczyński, Jodkiewicz, Jodko, Jodkowicz, Jonczyński, Jotko, Jurjewicz, Jurkiewicz, Juszkiewicz,
Kanigowski, Kanigłowski, Karnicki, Karnysz, Karsznicki, Karśnicki, Kasicki, Kącki, Kątski, Kejsztort, Kempiński, Kempski, Kępski, Kęsztort, Kęsztowt, Kieysztor, Kieysztort, Kirkiłło, Kiszkiel, Klimontowski, Klimuntowski, Kluszewski, Kniehenicki, Kolesiński, Komoński, Komorowski, Komuński, Konopka, Konstantynowicz, Kontrebiński, Kontrym, Kończa, Kornickii, Korsak, Korzeniewski, Korzeniowski, Kosiński, Kosman, Kosmowski, Kostrzewski, Kośniński, Kozakowski, Koziegłowski, Kozłowski, Koznowski, Koźniński, Kroiński, Krośnia, Księski-Niemsta, Kulczycki, Kuryłowski, Kuszczycki, Kutyłowski, Kwetko, Kwietka, Kwietko, Kwileński, Kwiliński, Kwitka, Kwitko,
Latecki, Letecki, Lipicki, Lis, Lisański, Lisiański, Lisicki, Lisiewicz, Lisowiecki, Lisowski, Lissowski, Liswicz, Lokis,
Łącki, Łobiecki, Łobod, Łoboda, Łucki, Łukaszewicz, Łycki, Łyszkowski,
Macewicz, Mackiewicz, Macowicz, Majek, Makarski, Malużeński, Malużyński, Małuszeński, Małużeński, Marszewski, Medyński, Mejsztowicz, Metra, Meysztowicz, Mianowski, Michajłowicz, Michałowicz, Michałowski, Michayłowicz, Michniewicz, Miechorzewski, Miechorzowski, Mieszkowski, Mikołajczewski, Mikołajewski, Mikołajski, Mikuczeski, Mironicki, Mironiski, Miroński, Mitkiewicz, Mnichowski, Moczulski, Modestowicz, Moneta, Mukiewicz, Mytko,
Naborowski, Nacewicz, Nacowicz, Naczowicz, Narbut, Narbutt, Narkiewicz, Nasadowski, Niecikowski, Nieczycki, Niekrasz, Niekraś, Niemczynowicz, Niemierza, Niemsta, Niestojkowicz, Nietecki, Nieznanowski, Noiszewski, Nojszewski, Nowkuński.
Ochab, Ochap, Olszewski, Olszowski, Ołtarzewski, Omeluta, Onacewicz, Onofrejewicz, Orlicki, Osendowski, Osędowski, Ossendowski, Ossędowski.
Parczewski, Paśmieski, Pelicki, Perkowski, Petraszkowicz, Petrowicz, Piaseczyński, Piasocki, Piaszczyński, Pieczenga, Pieczęga, Pieczonka, Pieczynga, Pieślak, Pietkiewicz, Piotrowski, Pohowicz, Pohozy, Postromiński, Postrumieński, Princewicz, Prokopowicz, Prozorkowicz, Pryncewicz, Przegorzewski, Przędziński.
Rachocki, Radzimiński, Radzymiński, Rappold, Reynhard, Rimsza, Rodkiewicz, Romaszka, Romaszko, Rosczyc, Rosicki, Rosiel, Roszczyc, Roszczyna, Rosznicki, Rościsz, Rozłowowicz, Roźnicki, Rożnicki, Rożniecki , Różnicki, Różyński, Rudnicki, Rupejko, Rusel, Russel, Ruszczeński, Ruszczyc, Ruszczyński, Ruszel, Ruściński, Rybieński, Rymgayło, Rymgayłowicz, Rymsz, Rymsza, Ryszkowski, Rzeczycki,
Samdlewski, Sangayło, Sankiewicz, Sapieha, Saułukowicz, Sawłuk, Sawłukowicz, Sągajło, Siemienowicz, Siemionowicz, Sikora, Sikorski, Skudlski, Słowik, Słupski, Sokora, Songajło, Spirydonow, Spirydonowicz, Spiżarny, Stanisławowicz, Starzeński, Starzyński, Stasicki, Stawowski, Stecewicz, Straszewicz, Straszewski, Strażyński, Strzeblewski, Strzelbowski, Sudyk, Sumigajło, Sungayło, Suwigajło, Szczeblewski, Szkudliski, Szkudlski, Szlapiński, Szweger,
Śmieciński, Śmietański, Światopełk, Światopełkowicz, Światopołk, Świerski, Świrski,
Tausz, Tausza, Trzonoski,
Uchorowski, Uliński, Uzłowski,
Wankiewicz, Wankowicz, Wankowski, Wańkiewicz, Wańkowicz, Wańkowski, Werbski, Wereszczak, Wereszczaka, Wichorowski, Wiereszczaka, Wierzbski, Wieźliński, Wieżliński, Wilkanowski, Wilkunowski, Wojciechowicz, Wojtechowicz, Wolan, Wolański, Wolbek, Wolski, Wołocki, Wołosewicz, Wołosowicz, Wołotkowicz, Wołowski, Woroniewski, Woroszyłło, Woroszyło, Worotnicki, Worowski, Worptnicki, Worptniecki, Wroniewski, Wróblewski, Wysocki,
Zabeło, Zabieła, Zabiełło, Zabieło, Zadambrowski, Zadąbrowski, Zając, Zaleski, Zapaśnik, Zawacki, Zawadzki, Zbiełło, Zbieło, Zbirogowski-Ruszczyc, Zdan, Zleski,
Żarno[11].

Znani herbowni[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Lisowie.

Odmiany[edytuj | edytuj kod]

Odmiany herbu Lis
Herb Lis II
Herb Lis IV
Herb Lis V
Herb Lis VII
Herb Bianki
Herb Jerlicz
Herb książąt Sapiehów, Sapieha I, według J.K. Ostrowskiego
Herb książąt Sapiehów, Sapieha I, według Obszczi gerbovnik
Herb książąt Sapiehów, Sapieha II
Herb hrabiów Sapiehów, Sapieha III
Herb hrabiów Starzeńskich, Starzeński
Herb Lis wraz ze swoimi odmianami w Tablicach odmian herbowych autorstwa Teodora Chrząńskiego z 1909 roku. IV rząd, V kolumna.
Odmiany herbu Lis w Encyklopedii Orgelbranda

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Opis współczesny jest skonstruowany zgodnie z obecnymi zasadami heraldyki. Zobacz: Blazonowanie.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d Jan Długosz, Insignia seu Clenodia Regis et Regni Poloniae. Z kodeksu kórnickiego, wydał dr. Z. Celichowski, Zygmunt Celichowski, Poznań: Biblioteka Kórnicka, 1885, s. 22 [dostęp 2021-06-14] (pol.).
  2. a b c d Aleksandra Cieślikowa, Kazimierz Rymut, Maria Malec, Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. Cz. 6, Nazwy heraldyczne, oprac. Maria Bobowska-Kowalska, Kraków: Instytut Języka Polskiego, 1995, s. 29, ISBN 83-85579-73-7 [dostęp 2021-06-17].
  3. Juliusz Karol Ostrowski, Księga herbowa rodów polskich, Cz. II, Księgarnia Antykwarska B. Bolcewicza, 1906, s. 184 [dostęp 2021-04-03].
  4. a b Władysław Semkowicz (red.), Miesięcznik Heraldyczny. Organ Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie., t. I & II, Lwów, Warszawa: Towarzystwo Heraldyczne, 1914, s. 54.
  5. Kasper Niesiecki, Powiększony dodatkami z poźniejszych autorów rękopismów, dowodów, urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, Jan Nepomucen Bobrowicz, t. VIII, Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1841, s. 241-277 [dostęp 2021-05-22].
  6. Kasper Niesiecki, Powiększony dodatkami z poźniejszych autorów rękopismów, dowodów, urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, Jan Nepomucen Bobrowicz, t. IV, Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1839, s. 110-111 [dostęp 2021-05-22].
  7. Roman Bogacz, Książę niezłomny: kardynał Adam Stefan Sapieha, Wydawn. UNUM, 2001, s. 10, ISBN 978-83-87022-70-9 [dostęp 2021-07-13] (pol.).
  8. Kasper Niesiecki, Powiększony dodatkami z poźniejszych autorów rękopismów, dowodów, urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, Jan Nepomucen Bobrowicz, t. IV, Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1839, s. 124-130 [dostęp 2021-05-22].
  9. Jan Długosz: Jana Długosza kanonika krakowskiego Dziejów polskich ksiąg dwanaście, ks. IX. Kraków: 1867-1870, s. 259.
  10. a b Andrzej Kulikowski: Wielki herbarz rodów polskich. Warszawa: Świat Książki, 2005, s. 238-240. ISBN 83-7391-523-0.
  11. a b c Tadeusz Gajl, Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku : ponad 4500 herbów szlacheckich 37 tysięcy nazwisk 55 tysięcy rodów, Gdańsk: L&L, 2007, ISBN 978-83-60597-10-1, OCLC 233447252 [dostęp 2021-06-18].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]