Bogoria (herb szlachecki)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy herbu szlacheckiego. Zobacz też: Bogoria.
Bogoria
Bogoria
Alternatywne nazwy Bogorya, Bogoryja, Boguryja
Pierwsza wzmianka 1321-22 (przedstawienie ikonograficzne), 1326 (pieczęć), 1408 (zapis)
Herbowni
Miejscowości Grodzisk Mazowiecki
Gminy gmina Bogoria

Bogoria (Bogorya, Bogoryja, Boguryja) – polski herb szlachecki, związany z zawołaniem Bogoryja. Występował głównie w ziemi krakowskiej, sandomierskiej i na Mazowszu, gdzie używało go kilkadziesiąt rodzin. W ramach Unii w Horodle przeniesiony na Litwę[1]. Herb był pierwotnie używany przez rycerski ród Bogoriów. Najbardziej znane rody herbu Bogoria z późniejszych epok to między innymi potomkowie adoptowanego w Horodle bojara – Wołłowiczowie i potomkowie Bogoriów – Skotniccy. Bogorii używał też Franciszek Bohomolec.

Elementy herbu Bogoria zawierają współcześnie: herb gminy Baranów (powiat grodziski), herb gminy Buczek, herb gminy Bogoria, herb Grodziska Mazowieckiego, herb powiatu grodziskiego (mazowieckiego) oraz herb Opatówka.

Opis herbu[edytuj]

Opisy historyczne[edytuj]

Jan Długosz w Klejnotach opisywał herb następująco[2]:

Quote-alpha.png
Bogoria, que duas sagittas albas, lignis contra se contortas, cuspide vna sursum, altera deorsum positas, in campo rubeo defert.

Tłumaczy się to na:

Quote-alpha.png
Bogoria, dwie strzały białe, drzewcami naprzeciw siebie wykręcone, ostrze jedno w górę, drugie w dół położone, w polu czerwonym nosi.

Jeden z bardziej szczegółowych opisów historycznych pochodzi od Kaspra Niesieckiego[3]:

Quote-alpha.png
Są dwie strzały złamane białe, w polu czerwonem, takim kształtem; że żeleźce, jednej ku górze, drugiej ku ziemi obrócone, na hełmie paw, z ogonem rozciągnionym, w prawą tarczy pyskiem skierowany, w którym strzałę złamaną także z żeleźcem do góry skręconym trzyma.

Opis współczesny[edytuj]

Opis z wykorzystaniem zasad blazonowania zaproponowanych przez Alfreda Znamierowskiego[4]:

W polu czerwonym rogacina (stylizowana czasem na żeleźce) srebrne, pod którą takaż rogacina (żeleźce) na opak w słup. Klejnot: paw z rozpostartym ogonem i strzałą złamaną żeleźcem w górę w dziobie.

Pierwotnie, w średniowieczu, w klejnocie widniał sam paw srebrny, ze złożonym ogonem[5].

Historia[edytuj]

Najwcześniejsze wzmianki[edytuj]

Najstarszy wizerunek herbu widnieje na pamiątkowej tablicy z czasu buntu żaków w Bolonii w 1321 lub 1322 roku. Na tablicy tej widnieją postacie trzech syndyków pośredniczących w rokowaniach pomiędzy studentami a miastem, wśród nich widoczny jest również Jarosław ze Skotnik (do buntu doszło w czasie jego pobytu na studiach) i jego herb Bogoryja[6].

Najwcześniejszy znany wizerunek pieczętny pochodzi z 1326 roku (pieczęć Jarosława z Bogorii, kanonika i archidiakona krakowskiego), natomiast zapis z 1408 (Zapiski sandomierskie). Późniejsze pieczęcie to m.in.: wojewody krakowskiego Mikołaja Bogorii (1334), abpa gnieźnieńskiego Jarosława ze Skotnik (1342), kantora gnieźnieńskiego Świętosława (1359), proboszcza gnieźnieńskiego Mikołaja z Kożuchowa (1368-1370), burgrabiego brzesko-kujawskiego Dzierżsława z Kożuchowa (1380), podstolego i sędziego sandomierskiego Pawła (Paska) z Bogorii (1388), nieznanego właściciela (1464), Jakuba, sufragana płockiego (1478), Arnulfa z Mierzyńca (1466), Marcina ze Skotnik (1499)[5][6].

W wyniku unii horodelskiej w 1413 herb został przeniesiony na Litwę. Do rodu Bogoriów przyjęty został bojar żmudzki Stanisław Wyssygyn (Wissigin). Pieczęć Bogoriów przywieszona do tego aktu nie pozwala jednak odgadnąć polskiego przedstawiciela tego rodu. Odczytany przez Semkowicza na pieczęci napis odnoszący się do Marka z Nakola jest później przez niego samego uznany za bardzo wątpliwy (nie wiadomo do jakiego ze znanych Bogoriów miałby się on odnosić)[7].

Ewolucja wizerunku[edytuj]

Przedstawienia herbu Bogoria na przestrzeni wieków
Herb Bogoria z pieczęci Mikołaja Bogorii z 1334.
Herb Bogoria w formie klejnotu na hełmie na zworniku w kościele w Stopnicy (XIV wiek).
Karta z herbarza Bellenville (XIV wiek), Bogoria pierwsza w środkowym rzędzie.
Karta z herbarza Geldrii, herb Bogoria w prawym dolnym rogu.
Bogoria w herbarzyku Ambrożego (XVI wiek).
Bogoria w Herbach rycerstwa polskiego.
Portret Jarosława Bogorii z Catalogus Archiepiscoporum Gnesnensium (1531-35).
Bogoria według Gorczyna
Herb u Wacława Potockiego (1696)
Bogoria u Antoniego Swacha (1705).
Bogoria u Kaspra Niesieckiego.
Bogoria według Herbarza Królestwa Polskiego.
Herb według Heraldyki rosyjskiej” Łakiera.
Wizerunek z Księgi herbowej rodów polskich Ostrowskiego.
Bogoria według Żernickiego.
Herb według Leszczyca

Elementy herbu Bogoria były niezmienne w większości źródeł od średniowiecza po współczesność. Największe różnice dotyczyły klejnotu.

Dominującą barwą pola w źródłach średniowiecznych i wszystkich późniejszych jest czerwona. Taką barwę dano w herbarzach Bellenville (1360-1400), Gelre (1370-1395) i Bergshammar (XV wiek), oraz w Klejnotach Długosza i Stemmata Polonica. Natomiast na przedstawieniu z Fryzu heraldycznego w opactwie w Lądzie, pole jest srebrne, zaś w herbarzu Grünenberga – czarne[5].

Herbarze Gelre, Bellenville i Bergshammar i Stemmata polonica podają jako godło dwie rogaciny. Są one złączone na fryzie w Lądzie, w herbarzu Gelre, na pieczęciach: Mikołaja z Bogorii (1334), abpa Jarosława ze Skotnik (1359), na biblii Jarosława ze Skotnik (1373), zwornikach w Kurzelowie, Skotnikach i Stopnicy oraz tablica herbowa na drzwiach w Skotnikach. Rogaciny są srebrne w herbarzach Bellenville i Bergshammar, Klejnotach Długosza i Stemmata, zaś złote w herbarzu Gelre. Nietypową, błękitną barwę mają natomiast na fryzie w Lądzie. Jeśli chodzi o ułożenie godeł, to są one w słup na pieczęciach Mikołaja z Bogorii z 1334, w herbarzach Gelre i Bergshammar oraz w Stemmata. W drugim wariancie w herbarzu Gelre natomiast, ułożone są w prawy skos[5]. Srebrne rogaciny luzem będą standardowym godłem dla herbu Bogoria we wszystkich kolejnych okresach aż po współczesność.

Część źródeł średniowiecznych przekazuje informacje o labrach z wierzchem czerwonym, Józef Szymański domyśla się, że podbicie jest srebrne. Labry są w herbarzach Bellenville, Gelre, Bergshammar i na biblii abpa Jarosława ze Skotnik[5].

Wymienione herbarze przekazują ponadto informację o klejnocie, którym jest paw srebrny. Jednak na pieczęci Mikołaja Bogorii z 1334, klejnotem są rogaciny złączone w pas, na końcu ostrzy opierzone. Tak samo, ale bez opierzenia, jest w biblii abpa Jarosława[5]. Alfred Znamierowski uważa taki właśnie klejnot za pierwotny klejnot herbu Bogoria[1].

Wiek XVI przyniósł zmianę w kształcie klejnotu – paw dodatkowo otrzymał strzałę (bądź rogacinę) w dziobie i ustawiono go na wprost. Pawia z rogaciną w dziobie przekazuje Bartosz Paprocki w Gnieździe cnoty oraz Herbach rycerstwa polskiego, a także Marcin Bielski w Kronice. Tak też wygląda klejnot w rękopisach Ossolińskiego[8].

Znakomita większość źródeł XVI-wiecznych podaje pole czerwone, zaś jako godło – dwie rogaciny srebrne. Tak jest w redakcjach Chigi, Łętowskiego, arsenalskiej i Kamyna Klejnotów Długosza, w herbarzu Ambrożego z Nysy, Polonii Kromera, w herbarzach Paprockiego, w Kronice i na portrecie Jarosława Bogorii ze Skotnik w Catalogus Archiepiscoporum Gnesnensium. Odstępstwo znaleźć można w Antyfonarzu Klemensa z Piotrkowa z 1505, gdzie barwa pola tarczy jest niebieska[6] i na miniaturze Samostrzelnika, gdzie pole jest złote[8]. Wszystkie z wymienionych źródeł mają jako godło dwie rogaciny, ale u Kamyna są one połączone. Podobnie jest na nagrobku w Poniecu. Z kolei na pieczęci z 1581 dziedzica Truskowych Lachów, droga łącząca rogaciny jest przekrzyżowana[8] (por. odmiana Bogorii – Białozór).

W XVI wieku zanotowano nietypowe odstępstwo od reguł rządzących barwieniem labrów – w rękopisie Ossolińskiego mają one błękitne podbicie[8].

W wiekach kolejnych utrwalił się wizerunek herbu z polem czerwonym, dwiema rogacinami i pawiem trzymającym złamaną strzałę, dlatego przy kolejnych przekazach szerzej wzmiankowane będą jedynie odstępstwa od tego schematu. Należy zaznaczyć, że wraz z poddaniem heraldyzacji godła, rogaciny zaczęto przedstawiać jak dwa żeleźce od strzał, tzn. zamiast stylizowanych żeleźców, jakimi są rogaciny, rysowano naturalne żeleźce.

Standardowy wizerunek Bogorii przekazują wszystkie herbarze XVII-wieczne: Kleynoty... J. A. Gorczyna (1630)[9], Orbis Poloni Szymona Okolskiego (1641)[10] oraz Poczet herbów... Wacława Potockiego (1696, tu bez opisu barw)[11].

Wizerunek nie zmienia się w wieku XVIII. Antoni Swach (1705)[12] i Kasper Niesiecki. Niesiecki dodatkowo opisuje kilka odmian herbu[3].

Herb pozostał niezmienny w XIX wieku, chociaż Nikołaj Iwanowicz Pawliszczew (1853) nie opisał barwy rogacin[13]. Aleksander Łakier w Heraldyce rosyjskiej (1854) z kolei nie zamieścił wprawdzie wizerunku klejnotu, ale opisał go słownie[14]. Juliusz Karol Ostrowski, autor Księgi herbowej rodów polskich (1897 – 1906) nie odciął się zasadniczo od przekazów z poprzednich epok, z drobną różnicą – strzała w dziobie pawia nie jest u niego złamana[15].

Emilian Szeliga-Żernicki w Die polnischen Stammwappen (1904) również podaje strzałę w dziobie pawia nie złamaną[16]. Podobnie zrobił Zbigniew Leszczyc w Herbach szlachty polskiej (1908), ale u niego dodatkowo paw był skierowany nienaturalnie, w lewo[17]. Teodor Chrząński natomiast, w swych Tablicach odmian (1909) narysował pawia w klejnocie dość niewyraźnie, co, wobec braku opisu, nie pozwala stwierdzić czy trzyma on coś w dziobie. Chrząński wymienia też trzy odmiany Bogorii[18].

Opracowania współczesne, jak Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku Tadeusza Gajla i Herbarz rodowy Alfreda Znamierowskiego, wobec rozbieżności w historycznych przekazach, nie zajmują wspólnego stanowiska na temat wyglądu klejnotu, chociaż zgadzają się co do kształtu samego podstawowego herbu. Tadeusz Gajl podaje wersje herbu zarówno z klejnotem średniowiecznym, jak i XVI-wiecznym (strzała złamana w dziobie pawia)[19]. To właśnie wersja Gajla figuruje w infoboksie. Alfred Znamierowski natomiast przytacza klejnot średniowieczny, inne wersje tylko wzmiankując[1].

Legenda herbowa[edytuj]

Podobnie jak w przypadku wielu innych herbów zawierających elementy strzał, również i powstanie Bogorii wiąże legenda z udziałem protoplasty rodu w krwawej bitwie[3]:

Quote-alpha.png
Herb w Polsce naszej urodził, z tej okazji. Bolesław śmiały, trzema tylko tysiącami, swojej, kawalerii uzbrojony, na daleko większą zgraję Połowców pod Snowskiem natarł, i na głowę nieprzyjaciół poraził; w tej potyczce pułkownik między innymi pierwszymi jeden, Bogorii nazwany, z wielkim serca męstwem Połowców siekąc, i swoich do zwycięstwa zapalając, kilka ran i postrzałów na ciele wyniósł z tej batalii. Powracającego tak z placu Bogorią postrzegłszy Bolesław, i owe postrzały z piersi sam mu ręką Królewską wyjął, i jak były złamane, tak jemu i jego potomkom, na wieczny zaszczyt nadał.

Etymologia[edytuj]

Według Szymańskiego Bogoria i pochodne nazwy to nazwy topograficzne, choć niewykluczone jest też imionowe pochodzenie nazwy[5].

XIX – wieczny historyk i heraldyk Franciszek Piekosiński również pisał o możliwym topograficznym pochodzeniu proklamacji herbu (wspomina trzy wsie tej nazwy – jedną parafialną w powiecie sandomierskim, drugą w tymże powiecie, parafia Skotniki, trzecią w powiecie łowickim, parafia Bąków). Według niego nazwa ta może też pochodzić od imienia Bogor (praojca rodu, właściciela wsi o tej nazwie)[20].

Obecnie istnieje w Polsce kilka miejscowości o nazwie Bogoria.

Herbowni[edytuj]

Lista herbownych (w infoboksie po prawej stronie) sporządzona została na postawie wiarygodnych źródeł, zwłaszcza klasycznych i współczesnych herbarzy. Należy jednak zwrócić uwagę na częste zjawisko przypisywania rodom szlacheckim niewłaściwych herbów, szczególnie nasilone w czasie legitymacji szlachectwa przed zaborczymi heroldiami, co zostało następnie utrwalone w wydawanych kolejno herbarzach. Identyczność nazwiska nie musi oznaczać przynależności do danego rodu herbowego. Przynależność taką mogą bezspornie ustalić wyłącznie badania genealogiczne.

Pełna lista herbownych nie jest dziś możliwa do odtworzenia, także ze względu na zniszczenie i zaginięcie wielu akt i dokumentów w czasie II wojny światowej (m.in. w czasie powstania warszawskiego w 1944 spłonęło ponad 90% zasobu Archiwum Głównego w Warszawie, gdzie przechowywana była większość dokumentów staropolskich). Lista nazwisk znajdująca się w artykule pochodzi z Herbarza polskiego Tadeusza Gajla[19]. Jest to dotychczas najpełniejsza lista herbownych, uzupełniana ciągle przez autora przy kolejnych wydaniach Herbarza. Występowanie na liście nazwiska nie musi oznaczać, że konkretna rodzina pieczętowała się herbem Bogoria. Często te same nazwiska były własnością wielu rodzin reprezentujących wszystkie stany dawnej Rzeczypospolitej, tj. chłopów, mieszczan, szlachtę. [21]

Braczkowscy mają być jednego pochodzenia z Mokronowskimi, Gwiazdowscy – z Tarnowskimi, Podlewscy (także Podlescy, Podłęscy) – ze Skotnickimi. Występujące na liście herbownych nazwiska Zabacki, Zubacki są właściwie przydomkami używanym przez jedną z gałęzi rodziny Tur (notowanej na Litwie od 1527)[22].

Znani herbowni[edytuj]

Występowanie poza heraldyką szlachecką[edytuj]

Kilka gmin i miast, oraz jeden powiat, upamiętniło swoje związki z Bogoriami umieszczając w całości bądź częściowo godła herbu Bogoria we własnych herbach.

Odmiany[edytuj]

Wykształciło się względnie mało odmian herbu Bogoria. W przynajmniej dwóch wariantach funkcjonował herb Bogoria II. Dwa poglądy na jego wygląd istnieją od czasów Kaspra Niesieckiego, który przedstawił sprzeczne informacje na temat tego herbu. Według jednego, pole herbu jest czerwone, zaś w klejnocie widnieją trzy pióra strusie srebrne między czerwonymi. Według drugiego, pole jest zielone, pióra w klejnocie wszystkie srebrne. Obie opinie podają rogaciny połączone. Herbu tego używały według Gajla trzy rodziny. Według tego samego autora, kolejna odmiana Bogorii, Kurzeniec, miała być używana przez pięć rodzin. Istniały też odmiany będące herbami własnymi, przysługujące tylko pojedynczym rodom: Białozór i Porębny.

Istniała też odmiana hrabiowska Bogorii, przysługująca Wołłowiczom. Tytuł hrabiowski w Prusach uzyskał w 1798 Antoni Wołłowicz. Według Gajla za Leitgeberem i Siebmacherem, herb ten miał być zwykłą Bogorią z koroną hrabiowską, ale w Herbarzu Królestwa Polskiego można zobaczyć wizerunek z bordiurą, trzema piórami strusimi w klejnocie i trzymaczami (dzicy mężowie)[25].


Odmiany herbu Bogoria
Herb hrabiów Wołłowiczów wg Gajla za Siebmacherem
Herb hrabiów Wołłowiczów wg HKP
Herb własny rodziny Białozór
Bogoria II, herb Górskich, Gwiazdowskich i Turów, wersja numer 1 Niesieckiego, przytaczana m.in. przez Chrząńskiego i Gajla
Bogoria II, herb Górskich, Gwiazdowskich i Turów, wersja numer 2 Niesieckiego, przytaczana m.in. przez Ostrowskiego
Kurzeniec, herb Dworaków, Kurzenieckich, Osieckich, Truskoleśnych i Wielińskich
Herb własny rodziny Porębnych
Strona z Tablic odmian herbowych Chrząńskiego. Bogoria wraz z odmianami w drugim rzędzie od końca.
Bogoria w herbach miast i gmin
herb Grodziska Mazowieckiego
herb powiatu grodziskiego (mazowieckiego)
herb gminy Baranów
herb gminy Bogoria
herb gminy Buczek
herb gminy Opatówek

Przypisy

  1. a b c Alfred Znamierowski: Herbarz rodowy. Warszawa: Świat Książki, 2004, s. 91. ISBN 83-7391-166-9.
  2. Jan Długosz: Insignia seu clenodia incliti Regni Poloniae. po 1462.
  3. a b c Kasper Niesiecki, Jan Nepomucen Bobrowicz: Herbarz polski Kaspra Niesieckiego S. J. T. 3. Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1841, s. 194–198.
  4. Alfred Znamierowski, Paweł Dudziński: Wielka księga heraldyki. Warszawa: Świat Książki, 2008, s. 104–108. ISBN 978-83-247-0100-1.
  5. a b c d e f g Józef Szymański: Herbarz średniowiecznego rycerstwa polskiego. Warszawa: PWN, 1993, s. 86–88. ISBN 83-01-09797-3.
  6. a b c Herb Bogoria. „PRACA NAUKOWA FINANSOWANA ZE ŚRODKÓW NA NAUKĘ W LATACH 2008–2009 JAKO PROJEKT BADAWCZY”, 2009. 
  7. O litewskich rodach bojarskich zbratanych ze szlachtą polską w Horodle r. 1413. – Ród Wyssygina (Bogorjów). „Rocznik Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie”. VIII, s. 141, 1926/7. Lwów. 
  8. a b c d Józef Szymański: Herbarz rycerstwa polskiego z XVI wieku. Warszawa: DiG, 2001, s. 209. ISBN 83-7181-217-5.
  9. Jan Aleksander Gorczyn: Kleynoty abo herby państwa y rycerstwa powiatow y miast głownych Korony Polskiey y W. X. L. według obiecadła dla pamięci łacnieyszey położone. Kraków: Aleksander Dymowski, 1630, s. 39.
  10. Szymon Okolski: Orbis Poloni, In quo Antiqua Sarmatarum gentilitia et arma quaecunque a litera L, usque ad literam R (...) continentur (...). T. 1. Kraków: 1641-43, s. 52.
  11. Wacław Potocki: Poczet herbów szlachty Korony Polskiey i Wielkiego Xsięstwa Litewskiego. Kraków: 1696, s. 117.
  12. Antoni Swach: Herby polskie z Marcina Bielskiego, Jana Liwa Herbulta, W.O. Szymona Okolskiego Zakonu Kaznodziejskiego S.TB. z inszych autorów. Poznań: 1705, s. 94.
  13. Nikołaj Aleksandrowicz Pawliszczew: Herbarz rodzin szlacheckich Królestwa Polskiego najwyżej zatwierdzony. T. 1. Warszawa: 1853, s. 67.
  14. Aleksander Borysowicz Łakier: Russkaja geraldika. St. Petersburg: KNIGA, 1855, s. 413 /art. 8/ XXIII tabl. (ros.)
  15. Juliusz Karol Ostrowski: Księga herbowa rodów polskich. T. 2. Warszawa: Główny skład księgarnia antykwarska B. Bolcewicza, 1897-1906, s. 27.
  16. Emilian Szeliga-Żernicki: Die polnischen Stammwappen. Ihre Geschichte und ihre Sagen. Hamburg: Verlag vin Henri Grand, 1904, s. tabl. I.
  17. Zbigniew Leszczyc: Herby szlachty polskiej. T. 2. Poznań: Zakład Artystyczno-Chemigraficzny Antoniego Fiedlera, 1908, s. tabl. XI.
  18. Stanisław Teodor Chrząński: Tablice odmian herbowych. Juliusz Karol Ostrowski, 1909, s. V.
  19. a b Tadeusz Gajl: Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku. Ponad 4500 herbów szlacheckich 37 tysięcy nazwisk 55 tysięcy rodów. L&L, 2007, s. 406–539. ISBN 978-83-60597-10-1.
  20. Francieszek Piekosiński: Rycerstwo polskie wieków średnich. T. 1, O dynastycznem szlachty polskiej pochodzeniu. Kraków: Akademia Umiejętności, 1896, s. 191.
  21. Herb Bogoria i herbowni. Herby szlachty białoruskiej (pol.)
  22. Zbigniew Leszczyc: Herby szlachty polskiej T.1. Poznań: Fiedler Antoni, 1908, s. 32–33.
  23. Bogorianum miasto. [dostęp 3 stycznia 2012].
  24. Gminna biblioteka publiczna im. braci Gillerów w Opatówku. [dostęp 6 lutego 2011].
  25. Nikołaj Aleksandrowicz Pawliszczew: Herbarz rodzin szlacheckich Królestwa Polskiego najwyżej zatwierdzony. T. 1. Warszawa: 1853, s. 27–28.

Bibliografia[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]