Godziemba (herb szlachecki)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Godziemba
Ilustracja
Typ herbu herb szlachecki
Alternatywne nazwy Godziąba, Godzięba, Godzięby, Godzyamba, Godzamba
Pierwsza wzmianka 1363 (pieczęć),
1403 (zapis)

Godziemba (Godzamba[1], Godziąba, Godzięba, Godzięby, Godzyamba[potrzebny przypis]) – polski herb szlachecki, jeden z 47 herbów adoptowanych przez bojarów litewskich w unii horodelskiej w 1413 roku[2]. Herb został też wymieniony w najstarszym zachowanym do dziś polskim herbarzu, napisanym przez historyka Jana Długosza, Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae z lat 1464–1480[1].

Opis herbu[edytuj | edytuj kod]

Opis historyczny[edytuj | edytuj kod]

Kasper Niesiecki blazonuje herb następująco[3]:

(...) sosna o trzech wierzchach zielonych, czyli gałęziach, z których jedna w środku, dwie po bokach jej, pod tymi drugie dwie gałęzie obcięte, jedna z jednej strony, druga z drugiej, pięć korzeni u niej, w polu czerwonem. W hełmie nad koroną mąż zbrojny, w prawej ręce takąż sosnę trzyma, jako się opisała, lewą szablę trzyma.

Opis współczesny[edytuj | edytuj kod]

Opis skonstruowany współcześnie brzmi następująco[a]:

Na tarczy w polu czerwonym sosna barwy naturalnej, o trzech konarach i pięciu korzeniach.

W klejnocie pół rycerza w zbroi, trzymającego w prawej ręce taką samą sosnę.

Labry herbowe czerwone, podbite złotem.

Pozostałe opisy[edytuj | edytuj kod]

W zapisce sądowej z 1487 i przywileju króla Aleksandra z 1505 umieszczono w złotym polu takąż sosnę o trzech wiechach zielonych i pięciu korzonkach[4]. Tadeusz Gajl natomiast określa herb o takim wizerunku mianem Godzięba[5].

Geneza[edytuj | edytuj kod]

Najwcześniejsze wzmianki[edytuj | edytuj kod]

Herb został przedstawiony wśród innych polskich herbów w Herbarzu Złotego Runa z lat 1433-1435[potrzebny przypis].

Najwcześniejsze lokalne źródło heraldyczne wymieniające herb to datowane na lata 1464–1480 Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae polskiego historyka Jana Długosza, który opisuje go jako rdzennie polski. Zapisuje on informacje o herbie wśród 71 najstarszych polskich herbów szlacheckich we fragmencie[1]:

Godzamba arborem pinosam trifrondosam in campo rubeo defert. Genus Polonicum, in quo viri sensati, sed ad auariciam procliui.

Etymologia[edytuj | edytuj kod]

Jan Długosz w swoim herbarzu opisuje herb pod nazwą Godzyamba, podając złoty kolor sosny[6]. Słowo „godzięba” oznaczało drzewo[7]. Wizerunek drzewa jest nawiązaniem do Drzewa Życia (Drzewa kosmicznego)[8].

Legenda herbowa[edytuj | edytuj kod]

Interesującą legendą owiane jest powstanie tego herbu.W roku 1094 wojewoda krakowski Sieciech wkroczył na czele polskich wojsk na Morawy. Szybko też doszło do starcia. Polski rycerz Godziemba (Godzamba) stracił w walce broń. Jeden z nieprzyjaciół widząc Polaka bezbronnym skoczył, aby go pojmać. Godziemba nie tracąc ducha podjechał do pobliskiego lasu i wyrwawszy z ziemi młodą sosnę stanął do walki, po czym pokonał wroga i pojmał go w niewolę. W nagrodę za swój czyn otrzymał herb z wizerunkiem sosny[potrzebny przypis].

Herbowni[edytuj | edytuj kod]

Godziemba wśród innych polskich herbów w Herbarzu Złotego Runa z około 1433-1435.

Lista herbownych w artykule sporządzona została na podstawie wiarygodnych źródeł, zwłaszcza klasycznych i współczesnych herbarzy. Należy jednak zwrócić uwagę na częste zjawisko przypisywania rodom szlacheckim niewłaściwych herbów, szczególnie nasilone w czasie legitymacji szlachectwa przed zaborczymi heroldiami, co zostało następnie utrwalone w wydawanych kolejno herbarzach. Identyczność nazwiska nie musi oznaczać przynależności do danego rodu herbowego. Przynależność taką mogą bezspornie ustalić wyłącznie badania genealogiczne.

Pełna lista herbownych nie jest dziś możliwa do odtworzenia, także ze względu na zniszczenie i zaginięcie wielu akt i dokumentów w czasie II wojny światowej (m.in. w czasie powstania warszawskiego w 1944 spłonęło ponad 90% zasobu Archiwum Głównego w Warszawie, gdzie przechowywana była większość dokumentów staropolskich). Lista nazwisk znajdująca się w artykule pochodzi z Herbarza polskiego, Tadeusza Gajla (245 nazwisk[9]). Występowanie na liście nazwiska nie musi oznaczać, że konkretna rodzina pieczętowała się herbem Godziemba. Często te same nazwiska są własnością wielu rodzin reprezentujących wszystkie stany dawnej Rzeczypospolitej, tj. chłopów, mieszczan, szlachtę. Jest to jednakże dotychczas najpełniejsza lista herbownych, uzupełniana ciągle przez autora przy kolejnych wydaniach Herbarza. Tadeusz Gajl wymienia następujące nazwiska uprawnionych do używania herbu Godziemba[9]:

Aberwoj, Augustyn,
Babski, Bart, Bartel, Bartl, Basak, Bauma, Bierwold, Bitoldowicz, Błonicki, Bocheński, Bosakowski, Bouman, Butmanowicz, Butowcowicz, Butowicz, Butowtowicz, Buttmanowicz,
Chodorowski, Chodowski, Ciechanowski, Ciechanów, Cwalina, Cybowicz, Cymdacki, Cymerman, Cyndacki, Czarnocki, Czekan, Czekanowski, Czerkanowicz, Czwalin, Czwalina, Czwaliński, Czyndacki, Czyż, Czyżewicz, Czyżewski,
Dajniewicz, Dakniewicz, Danielewicz, Daniełowicz, Dąbrowski, Dąbski, Dąmbski, Dersław, Dobrołęcki, Dołobowski, Drużykowski,
Faliszowski, Falkowski, Flamski,
Gardziński, Gardzyna, Gąsowski, Gęsowski, Gieduszycki, Gierowski, Głowiński, Głowniski, Głusiński, Gocławski, Godebski, Godzemba, Godzieliński, Godziemba, Godziński, Gogolewski, Gołaszewski, Gorajewski , Gorzkowski, Gorzycki, Gorzykowski, Gosławicki, Gosławski, Gudynowicz, Gusiński,
Ignatowicz, Ihnatowicz, Inszkiewicz, Irtyszczowicz,
Jagutowicz, Jamiołkowski, Janczewski, Jewłok, Jocz, Juhowski, Jukowski, Juszkiewicz,
Kamplica, Kaplicz, Kaplicza, Kicki, Kikowski , Kobielicki, Kobylecki, Kobyłecki, Koralkowski, Korzeniański, Korzeniewski, Kowalewski, Kowalkowski, Kreptowicz, Kretowicz, Kryliński, Krzewski, Kucharski, Kucharzewski, Kurek,
Laskary, Lichiński, Lijewski, Lubański, Lubczyński, Luberadzki, Lubiański, Lubiatowski, Luboradzki , Lubrański,
Łaskarz, Ławrynowicz, Łubiański,
Maleszewski, Malinowski, Maliszewski, Małuszewicz, Małyszewicz, Małyszko, Małyszyński, Mazanowski, Mężyński, Mintowt, Muliński,
Nadarzycki, Nasiołowski, Nerlich, Niechcianowski, Niechciański, Nierlich, Niziński, Niżyński, Noziński, Nożewski,
Oborski, Olszowski, Ossowski, Ożepowski,
Pamowski, Pancewicz, Paniewski, Paniowski, Parkosz, Paszewicz, Paszewski, Pawłowski, Pczołecki, Pietraszewicz, Pietrzykowski, Podborski, Poddembski, Popławski, Poszewic, Pucek , Pucko, Puczek, Puniewski,
Radecki, Redecki, Rusinowicz, Rusinowski, Ryżo, Ryży,
Sandecki, Sącza, Sądecki, Sierawski, Skirmont, Skrzantka, Skrzątka, Skrzeczyński, Skrzęt, Skrzęta, Sławoszewski, Sławuszewski, Snopowski, Sobański, Somowski, Sosnkowski, Sosnowski, Sosonko, Staczyński, Starzyński, Stemiński, Stemiski, Sterpiński, Strębowski, Strękowski, Strzałkowski, Styrpejko, Szyszyński,
Świecimski, Świeciński, Święcicki, Święcimski, Święciński,
Targowicki, Teleżyński, Tomaszkiewicz, Trynkowski, Tudołt,
Wanglerz, Wardeński, Wardęski, Wardyński, Waryski, Wasuczyński, Wągleszyński, Wąsowski, Węgleński, Węgliński, Wianiecki, Wieniecki, Wilam, Wilamowicz , Wiliamowicz, Wirydarski, Włański, Wojarzyński, Wolski, Wozuciński, Wozuczyński, Wożuciński, Wożuczyński, Wroczeński , Wysocki,
Zaleski,
Żaleński, Żebrowski, Żeromski, Żorawiecki, Żorowski, Żórawicki, Żórawski, Żurawski[9].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Opis współczesny jest skonstruowany zgodnie z obecnymi zasadami heraldyki. Zobacz: Blazonowanie

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c Celichowski 1885 ↓, s. 15-27.
  2. Unia w Horodle (1413), histmag.org, s. 2 [dostęp 2021-06-03].
  3. Herbarz Niesieckiego, wielcy.pl [dostęp 2021-06-07].
  4. Franciszek Piekosiński: Heraldyka polska wieków średnich, Kraków, 1899
  5. Dane Herbu, gajl.wielcy.pl [dostęp 2021-06-05].
  6. Jan Długosz "Insignia seu Cleinodia Regis et Regni Poloniae", Wydanie: Z. Celichowski, Poznań 1885], opis po łac. "Arborem pinosam trifrondosam in campo rubeo defert (...) Złota sosna z pięcioma złotymi korzeniami i trzema zielonymi gałęziami na czerwonym tle (...)
  7. Karol Podczaszyński: Nomenklatura architektoniczna, czyli słowomiennik cieśliczych polskich wyrazów. Warszawa: Drukarnia J. Jaworskiego, 1854, s. 23.
  8. Leleń. W: Bogowie Polscy [on-line]. [dostęp 2015-12-07]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-03-20)].
  9. a b c Godziemba: Nazwiska, gajl.wielcy.pl [dostęp 2021-06-07].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]