Pierzchała (herb szlachecki)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Pierzchała
Pierzchała
Alternatywne nazwy Kolumna, Pirch, Pirzchała, Roch, Trzaski
Pierwsza wzmianka 1344 (pieczęć), 1409 (zapis)
Herbowni
Odmiana
Herb Pierzchała w herbarzu Jana Długosza z lat 1464–1480 Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae.
Odmiana barw herbu uznawana za starszą, podawana przez J. Długosza w "Klejnotach Długoszowych"
Wizerunek herbu Pierzchała według Roli marszałkowskiej z 1461 r. Ta wersja kolorystyczna występuje również w: "Herbarzu Złotego Runa", "Herbarzu Lyncenich" i Herbarzu z Bergshammar" z XV w.

Pierzchała (Kolumna, Pirzchała, Roch, Trzaski) – polski herb szlachecki. W niektórych rejonach Polski w czasie rozbiorów, ze względu na błędy w zapisie, nazwisko przyjęło formę Pierchała.

Opis herbu[edytuj]

Opis zgodnie z klasycznymi regułami blazonowania:

W polu srebrnym wieża szachowa czarna. W klejnocie pięć piór strusich[1].

Odmiana młodsza: W polu czerwonym wieża szachowa srebrna. Klejnot samo godło. Później, prawdopodobnie skutkiem niedbałości wydawców herbarzy, w klejnocie zaczęto przedstawiać pięć piór strusich. Znane są również odmiany przedstawiające zamiast wieży szachowej - kolumnę srebrną z koroną (znane pod nazwą Kolumna).

Najwcześniejsze wzmianki[edytuj]

Najwcześniejsze przedstawienia i ewolucja wizerunku[edytuj]

Jeden z najstarszych herbów polskich. Według większości heraldyków właściwą nazwą herbu była "Pierzchała" (Pirzchała) (zanotowane w 1409), a słowo "Roch" oznaczało godło heraldyczne - wieżę szachową, co później przeniosło się na nazwę herbu (pod tą nazwą notowany w 1422).

Najstarsze wizerunki ukazują godło herbu jako wieżę szachową, przedstawianą w postaci słonia bojowego. Podobieństwo schematycznie ukazanych ciosów słonia do heraldycznej lilii prowadziło do ewolucji herbu i zatracenia pierwotnego znaczenia godła. Zapiska z 1550 nazywa godło herbu lilią. W początku XVII wieku pojawiły się przedstawienia herbu z wieżą szachową nie nawiązującą do figurki słonia, lecz do murowanej wieży obronnej. Kolejną ewolucję herbu, wynikłą zapewne z sarmackiej mody na doszukiwanie się rzymskich korzeni rodu, było upodobnienie godła do kolumny i nawiązanie do patrycjuszowskiego rodu rzymskiego Colonnów. Formę pośrednią między wieżą szachową i kolumną przedstawia ilustracja w Herbach szlacheckich ziem pruskich J.K.Dachnowskiego z 1620 r. Kacper Niesiecki w swoim herbarzu połączył herb Roch i Kolumna w jednym opisie, jednocześnie dodając opis herbu Roch III, który zapewne wywodzi się od dawnych przedstawień herbu Pierzchała.

Najwcześniejsze wzmianki pisane[edytuj]

Najstarsza zapiska sądowa pochodzi z 1409. Najstarsze zachowane pieczęcie z herbem pochodzą z: 1344 (Klemens Pierzchała, biskup płocki), 1375, 1392 i 1402 (Iwan z Radomina), 1413 (Henryk z Radomina - pieczęć przy akcie unii horodelskiej).

Najwcześniejsze lokalne źródło heraldyczne wymieniające herb to datowane na lata 1464–1480 Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae polskiego historyka Jana Długosza,który uznaje go za rdzennie polski. Zapisuje on informacje o herbie wśród 71 najstarszych polskich herbów szlacheckich we fragmencie: "Pyrzchala rochum siue scakalem marschalkum nigrum in campo albo defert. Genus Polonicum, in quo viri in loquacitatem proni."[2].

W wyniku unii horodelskiej w 1413 przeniesiony na Litwę. Ród Pierzchałów reprezentowali Piotr z Włoszczowa (kasztelan dobrzyński) i Henryk z Radomina. Do rodu został adoptowany bojar litewski Dauksza[3].

Łańcuch duńskiego Orderu Słonia z wizerunkiem słonia bojowego

Etymologia nazwy i zawołań[edytuj]

Nazwa Roch pochodzi z języków indyjskich i arabskich, gdzie wyrazem rokh określano figurę szachową przedstawiającą słonia bojowego z wieżyczką na grzbiecie. Ta figura jest protoplastką dzisiejszej wieży szachowej. Nazwa Pirzchała pochodzi z języka staropolskiego. Pirzchliwy, pirzchliwość, pirzchanie w wieku XV i XVI oznaczało popędliwość, gniew, porywczość, zapalczywość[4]. Nazwa Pierzchała jest błędem wynikającym z podobnego brzmienia wyrazów pirzchać i pierzchać, o zupełnie innym znaczeniu.

Odmiany, alternatywne wizerunki i wersje utytułowane[edytuj]

Skutkiem zmian w herbie, powodowanych często stylizacją zgodną z modą, z dawnego herbu Pierchała wykształciło się kilka odmian, niekiedy o różnych nazwach, przy czym w niektórych przypadkach odmiany te są tylko różnym graficznym przedstawieniem tego samego herbu.

  • Odmiany:
    • wersja najstarsza, srebrna wieża szachowa w czerwonym polu.
    • srebrna lilia na trzech stopniach - Roch III
    • srebrna kolumna ukoronowana w czerwonym polu - herb Kolumna
    • czarna wieża w srebrnym polu - według Siebmachera
    • srebrna wieża szachowa, między złotymi półksiężycami, w polu czerwonym - herb Wysocki.

Herbowni odmian herbu: Hurko, Karsza, Klimowicz, Korycki, Kościuszko, Łukomski (kniaź), Przeździecki (hrabia), Rosudowski, Suzin, Walużyniec, Wyszyński.

Herbowni[edytuj]

Lista sporządzona została na postawie wiarygodnych źródeł, zwłaszcza klasycznych i współczesnych herbarzy. Zwracamy jednak uwagę na częste zjawisko przypisywania rodom szlacheckim niewłaściwych herbów, szczególnie nasilone w czasie legitymacji szlachectwa przed zaborczymi heroldiami, co zostało następnie utrwalone w wydawanych kolejno herbarzach. Podkreślamy także, że identyczność nazwiska nie musi oznaczać przynależności do danego rodu herbowego. Przynależność taką mogą bezspornie ustalić wyłącznie badania genealogiczne.

Pełna lista herbownych nie jest dziś możliwa do odtworzenia, także ze względu na zniszczenie i zaginięcie wielu akt i dokumentów w czasie II wojny światowej (m.in. w czasie powstania warszawskiego w 1944 spłonęło ponad 90% zasobu Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie, gdzie przechowywana była większość dokumentów staropolskich). Lista nazwisk znajdująca się w artykule (w infoboksie po prawej stronie) pochodzi z Herbarza polskiego Tadeusza Gajla[5]. Jest to dotychczas najpełniejsza lista herbownych, uzupełniana ciągle przez autora przy kolejnych wydaniach Herbarza. Występowanie na liście nazwiska nie musi oznaczać, że konkretna rodzina pieczętowała się herbem Pierzchała. Często te same nazwiska były własnością wielu rodzin reprezentujących wszystkie stany dawnej Rzeczypospolitej.

Przypisy

  1. Księga herbowa rodów polskich, Juliusz Karol Ostrowski, Warszawa 1897
  2. Celichowski 1885 ↓, s. 15-27.
  3. J. Szymański Herbarz średniowiecznego rycerstwa polskiego. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1993, ss. 220-221
  4. A. Brückner Słownik etymologiczny języka polskiego. Kraków 1927, s. 410
  5. Tadeusz Gajl: Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku. Ponad 4500 herbów szlacheckich 37 tysięcy nazwisk 55 tysięcy rodów. L&L, 2007, s. 406-539. ISBN 978-83-60597-10-1.

Bibliografia[edytuj]

  • Zygmunt Celichowski: Jan Długosz, "Insignia seu clenodia regis et regni Poloniae.Z kodeksu kórnickiego.". Poznań: Zygmunt Celichowski, 1885.
  • Gert Oswald Lexikon der Heraldik. Bibliographisches Institut, Leipzig, 1984, ​ISBN 3-411-02149-7
  • Juliusz Karol Ostrowski Księga herbowa rodów polskich. Warszawa, 1897-1906.
  • Ludwik Pierzchała Herb Pierzchała, [w:] "Miesięcznik Heraldyczny", t. 1, Lwów 1908
  • Ludwik Pierzchała Jeszcze herb Roch, [w:] "Miesięcznik Heraldyczny", nr 12, Warszawa 1932
  • Józef Szymański Herbarz średniowiecznego rycerstwa polskiego. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1993.
  • Marcin Michał Wiszowaty Słoń bojowy a sprawa polska [w:] "Verbum Nobile. Pismo środowiska szlacheckiego" nr 11/1997.

Linki zewnętrzne[edytuj]