Ruch Narodowo-Radykalny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ruch Narodowo-Radykalny Falanga
Ilustracja
Lider Bolesław Piasecki
Data założenia 1935
Data rozwiązania 1939
Ideologia polityczna Polski nacjonalizm, narodowy radykalizm faszyzm
Poglądy gospodarcze korporacjonizm

Ruch Narodowo-Radykalny Falanga, Falanga, pot. ONR-Falanga – polska nielegalna[1] narodowo-radykalna, określana jako faszyzująca[2][3] lub faszystowska[4] formacja polityczna w II Rzeczypospolitej[5].

Nazwa ugrupowania, działacze i prasa[edytuj | edytuj kod]

Sami działacze „Falangi” określali się często mianem „Ruchu Młodych”, a przez przeciwników politycznych nazywani byli od inicjałów przywódcy – Bolesława Piaseckiego – „bepistami”. Sam Piasecki otwarcie określał RNR „Falangę” jako organizację faszystowską[6].

RNR „Falanga” powstał wiosną 1935, w wyniku rozłamu w Obozie Narodowo-Radykalnym. Przywódca – Bolesław Piasecki, od którego inicjałów członkowie Falangi byli nazywani bepistami. Najbardziej znani działacze: Władysław Jamontt, Wojciech Kwasieborski, Alfred Łaszowski, Paweł Musioł, Adolf i Marian Reutt, Witold Wincenty Staniszkis, Wojciech Wasiutyński, Wojciech Zaleski.

Wydawane przez nich organy prasowe to m.in.: „Falanga”, „Ruch Młodych”, „Ruch Kulturalny”, „Ruch Gospodarczy”, „Kuźnica”.

Ideologia[edytuj | edytuj kod]

RNR w zakresie organizacji, części ideologii i form zewnętrznych (elementy kultu wodza, salut rzymski, stylistyka symbolów partyjnych itp.) wyraźnie nawiązywał do faszystowskich wzorów włoskich i niemieckich. Również w Hiszpanii działała partia o podobnym profilu i o nazwie Falanga.

Program organizacji został opublikowany w 1937 roku[7] w publikacji pod tytułem "Zasady Programu Narodowo-Radykalnego".

Program postulował budowę Katolickiego Państwa Narodu Polskiego. Państwo to miało być oparte na jednej, powszechnej, dobrowolnej i hierarchicznej Organizacji Politycznej Narodu[8]. Wszystkie inne partie polityczne poza Organizacją Polityczną Narodu miały być zlikwidowane. Hierarchia w OPN miała być opartą na cechach charakteru, im "lepszy" charakter tym wyżej dana jednostka znajdowałaby się w hierarchii. Organizacja miała być "dobrowolna", ale działalność wszystkich innych partii miała być zakazana a udział w OPN był warunkiem zdobycia pracy i udziału w życiu społecznym, trudno więc mówić o dobrowolności.

Postulowano także powołanie Powszechnej Organizacji Wychowawczej, która wspólnie z rodziną, kościołem katolickim i armią miała wychować "nowy typ Polaka".

Punkt 13 programu regulował tzw. kwestie żydowską i był wyrazem antysemizmu organizacji. Żydzi mieli być wg Falangi usunięci z Polski a ich majątki skonfiskowane przez państwo. Przed usunięciem Żydów mają być oni pozbawieni wszelkich praw obywatelskich i całkowicie odizolowani od Polaków. Program postuluje zakaz pracy Żydów dla Polaków, zakaz zatrudniania Polaków przez Żydów, zakaz posiadania przez Żydów udziałów w przedsiębiorstwach polskich.

Podobnie jak inne polskie ugrupowania nacjonalistyczne w tym okresie Falanga w swojej publicystyce popierała także postulat ograniczenia przyjęć studentów pochodzenia żydowskiego na wyższe uczelnie (numerus clausus czyli zmniejszenie ilości do 10% ogółu studiujących)[9], oraz wprowadzenia tzw. getta ławkowego. Uważała, że nierównomierny udział procentowy studentów żydowskich w stosunku do ich ogólnej liczebności, na uczelniach, hamuje dostęp do wykształcenia uboższej młodzieży polskiej.

RNR nie poprzestawał jednak na numerus clausus, postulował całkowity zakaz edukacji Żydów w polskich szkołach.

W kwestiach gospodarczych Falanga występowała przeciwko liberalizmowi i wolnemu rynkowi postulowała wprowadzenie gospodarki centralnie planowanej. Gospodarką miała zarządzać Polityczna Organizacja Narodu za pośrednictwem swoich sekcji zawodowych (pkt. 15-17), była to forma korporacjonizmu. Postulowano także upaństwowienie każdego przedsiębiorstwa, w którym decydującym źródłem dochodu nie jest praca właściciela (pkt. 22).

Falanga głosiła konieczność dokonania „przełomu narodowego”. Radykalnie nacjonalistyczna, ostro zwalczała lewicę, tak rewolucyjną (komunistów), jak i reformistyczną (socjalistów) oraz ludowców. Krytykowała także obóz rządzący, określając go jako „żydo-sanację”.

Specyficzną cechą ideologii Falangi jako ugrupowania nacjonalistycznego było uznawanie polskości słowiańskich mniejszości narodowych np. Ukraińców, Białorusinów czy Litwinów (pkt. 14). Postulowano asymilacje tych mniejszości i walkę z jednostkami wrogimi Polsce. Odmawiano mniejszościom prawa do budowy własnego państwa, nie uznawano tych mniejszości za odrębne od Polski narody.

Działalność[edytuj | edytuj kod]

Początkowo była to niewielka liczebnie organizacja o charakterze kadrowym (nigdy nie była ruchem masowym). Według danych policyjnych w czerwcu 1938 do organizacji należało 607 członków[10]. O liczebności sympatyków możemy także wnioskować na podstawie danych o dystrybucji głównego pisma "Falanga" na terenie Warszawy i okolic, w lutym 1938 sprzedaż wynosiła 4500 egzemplarzy[11]. Największe wydarzenie zorganizowane przez Falange w Warszawie, wiec w cyrku Staniewskich w 1937 roku zgromadził wg różnych szacunków od 1000-3000 uczestników[12]. Członkami była głównie młodzież pracująca, uczniowie szkół średnich oraz studenci[13].

RNR posiadał zorganizowaną bojówkę, która nosiła nazwę Narodowa Organizacja Bojowa „Życie i Śmierć dla Narodu”. Na jej czele stał początkowo Zygmunt Dziarmaga, Andrzej Kułakowski, Bolesław Jamontt, następnie Zygmunt Przetakiewicz[14].

Bojówka ostro występowała przeciwko Żydom. Jej działalność polegała na demolowaniu sklepów, lokali i mieszkań żydowskich[15]. Najbardziej brutalną akcją Falangi było oddanie strzałów do pochodu pierwszomajowego Bundu w dniu 1 maja 1937 roku. Zginęło jedno pięcioletnie dziecko, kilka osób, w tym 8-letni chłopiec, zostało rannych[16][17].

Na terenie Pomorza falangiści zwalczali wpływy NSDAP i V kolumny. Cieszyli się też poparciem niektórych kręgów polskiego ziemiaństwa, które w części finansowało działalność ugrupowania.

W 1937 RNR zbliżył się do najbardziej radykalnego odłamu sanacji, jakim był Obóz Zjednoczenia Narodowego, co pozwoliło falangistom wyjść z podziemia, zwiększyć wpływy i liczebność oraz w znacznej mierze przejąć kierownictwo nad ruchem młodzieżowym w OZN – szefem Związku Młodej Polski został działacz ONR, nie należący do RNR, Jerzy Rutkowski, a wiele kierowniczych stanowisk objęli członkowie Falangi. Kulminacją wpływów Falangi był legalny wiec w budynku braci Staniewskich, który miał miejsce 28 listopada 1937 roku[18]. W wiecu wzięło udział około 1000-3000 osób, przemawiał Piasecki, który pozdrowił zebranych wyciągniętym naprzód prawym ramieniem. Wydarzenie wywołało kontrowersje w Warszawie i doprowadziło do zerwania dobrych relacji z sanacją. Początkiem 1938 roku przychylny Falandze szef OZN Adam Koc został zmuszony do rezygnacji, a RNR stracił swoje wpływy w OZN.

Po zerwaniu współpracy z sanacją Falanga zaczęła przeżywać kryzys, co doprowadziło do secesji oraz spadku zaufania do wodza – Bolesława Piaseckiego, który w przededniu wojny zawiesił działalność RNR.

W 1939 ciche sympatie narodowych radykałów do nazizmu próbował wykorzystać Stanisław Brochwicz, który na pewien czas wniknął w struktury RNR „Falanga”, przynosząc na zebrania pochwalne materiały na temat NSDAP[6].

Po wrześniu 1939 wielu członków RNR-Falanga działało w wywodzącej się z tego środowiska konspiracyjnej organizacji Konfederacja Narodu ale także w innych organizacjach niepodległościowych, zwłaszcza o profilu narodowym.

Kalendarium Ruchu Narodowo-Radykalnego[edytuj | edytuj kod]

  • 6 stycznia 1935 – powstało pismo „Prosto z Mostu”, redagowane przez Stanisława Piaseckiego.
  • początek 1935 – ukazała się książka Bolesława Piaseckiego „Duch czasów nowych a Ruch Młodych”. Stanowiła ona wykładnię poglądów grupy „Falanga”.
  • 28 czerwca 1935 – zjazd organizacyjny Ruchu Narodowo-Radykalnego „Falanga” w Kątach. Uczestnicy zjazdu zostali aresztowani. Zidentyfikowano ich na podstawie fotografii. Podczas zjazdu B. Piasecki wygłosił referat pt. „Cele rewolucji narodowo-radykalnej”.
  • październik 1935 – ukazał się pierwszy numer „Ruchu Młodych”, teoretycznego organu „Falangi”.
  • 24 maja 1936 – pielgrzymka polskich nacjonalistów (Falanga, ABC, Sekcja Młodych SN) na Jasną Górę.
  • 12 lipca 1936 – rozpoczęto kolportaż pisma „Falanga”.. Nakład pisma na przełomie lat wahał się w granicach 5-25 tys. egzemplarzy.
  • 10 października 1936 – zamknięcie drukarni „Sztafety”. Aresztowano 8 osób.
  • 1 listopada 1936 – wiec w Filharmonii Warszawskiej, zorganizowany przez Komitet Prasy Młodych (Front Pism). Uczestniczyło w nim ok. 3 tys. osób. Brali w nim udział przede wszystkim członkowie i sympatycy RNR „Falanga”.
  • 1936 – wizyta Adama Koca na obozie Falangi w Łęgowicach nad Pilicą. Uczestniczyło w nim 80 osób. Był to początek współpracy grupy B. Piaseckiego z częścią obozu sanacyjnego.
  • 10 listopada 1936 – proces uczestników zjazdu założycielskiego RNR „Falanga” w Kątach.
  • 23 listopada 1936 – rozpoczęcie blokady Uniwersytetu Warszawskiego. Działacze RNR „Falanga” zgłosili dwa podstawowe postulaty: obniżenia opłat akademickich i egzaminacyjnych oraz wprowadzenia osobnych miejsc dla żydów.
  • 5 grudnia 1936 – powstanie Polskiej Organizacji Akcji Kulturalnej, związanej z Falangą. Ruch ten wysuwał hasła unarodowienia kultury polskiej i podejmował spektakularne akcje w rodzaju „Tygodnia bez żydowskiego kina”.
  • grudzień 1936 – w „Falandze” ukazała się publikacja B. Piaseckiego – „Wytyczne narodowo-radykalnej myśli gospodarczej”.
  • 1 maja 1937 – Członkowie bojówki Ruchu Narodowo-Radykalnego zaatakowali pochód partii żydowskiej o profilu socjalistycznym „Bund” w wyniku ataku z użyciem broni palnej zginęło żydowskie dziecko[19].
  • 22 czerwca 1937 – utworzenie przez część rządzącego obozu sanacyjnego Związku Młodej Polski, młodzieżowej sekcji Obozu Zjednoczenia Narodowego. Na jego czele stanął Adam Koc. Jego zastępcą został – formalnie nie związany z Falangą, lecz sympatyk tej organizacji – Jerzy Rutkowski, późniejszy szef Tajnych Wojskowych Zakładów Wydawniczych. Próba współpracy OZN z radykalnymi organizacjami młodzieżowymi obozu narodowego.
  • sierpień 1937 – powstanie Komitetu Organizacyjnego Narodowych Związków Zawodowych. Został on przekształcony w Narodową Organizację Pracy (NOP), skupiającą 8 związków zawodowych związanych z Falangą.
  • 9 października 1937 – Falangiści zdobyli wpływy w licznych okręgach NPR, m.in. w Warszawie.
  • 28 listopada 1937 – wiec Falangi w cyrku na Okólniku w Warszawie, w którym uczestniczyło ok. 3 tys. osób. Podczas wiecu doszło do starć z bojówkami socjalistycznymi.
  • 27 lutego 1938 – powstaje Komitet Porozumienia Organizacji Narodowo-Radykalnych. Na jego czele staje Bolesław Piasecki.
  • 22 kwietnia 1938 – oficjalne zerwanie współpracy Falangi z OZN-em.
  • 1 maja 1938 – zjazd organizacji „Zarzewie”. Część kierownictwa tej organizacji opowiedziała się za współpracą z Falangą. Utworzyli oni Międzyskupieniową Grupę „Szlakiem Zarzewia”.
  • 12 czerwca 1938 – zorganizowanie przez Falangę Wielkiego Zgromadzenia Antymasońskiego.
  • 24 września 1938 – polecenie wydane przez B. Piaseckiego odnośnie zaciągu do Zaolziańskiego Korpusu Ochotniczego. Zaciągiem kierował Olgierd Szpakowski. Zgłosiło się ok. 600 falangistów.
  • 18 grudnia 1938 - Falanga zdobywa 4 mandaty w wyborach do Rady Miejskiej Warszawy (przy 39 OZN, 27 PPS, 11 SN[20]).
  • lato 1939 – zawieszenie działalności RNR przez Bolesława Piaseckiego, coraz bardziej krytykowanego przez członków Ruchu.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Norman Davies: Europa, Kraków, Znak s. 1039
  2. C.P. Blamires: World Fascism: A Historical Encyclopedia, ABC-Clio, 2006, s. 523
  3. P. Davies & D. Lynch: The Routledge Companion to Fascism and the Far Right, London: Routledge, 2002. s. 324
  4. Michał Przeperski: Faszyzm w środku Warszawy. histmag.org, 28.11.2012.
  5. The appeal of fascism and of anti-Semitism was most pronounced among young radical NDs, who in 1934 formed the 'National Radical Camp' (ONR), from which emerged the distinctly totalitarian ONR-Falanga under Bolesław Piasecki – Lukowski, J., Zawadzki, H., A Concise History of Poland, s. 217-218
  6. a b Antoni Dudek, Grzegorz Pytel: Bolesław Piasecki. Próba biografii politycznej. Londyn 1990. s. 99, 163.
  7. Falanga : Ruch Narodowo-Radykalny, Warszawa: Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR, 2018, s. 93, ISBN 978-83-7545-820-6, OCLC 1038440313 [dostęp 2018-08-22].
  8. Zasady Programu Narodowo-Radykalnego, 1937, s. 3.
  9. Rafał Dobrowolski: Obóz Narodowo-Radykalny. Rozdział IV: Działalność Ruchu Narodowo Radykalnego. 02.10.2006 [dostęp: 16.06.2014]
  10. Falanga : Ruch Narodowo-Radykalny, Warszawa: Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR, 2018, s. 93, ISBN 978-83-7545-820-6, OCLC 1038440313 [dostęp 2018-08-22].
  11. Falanga : Ruch Narodowo-Radykalny, Warszawa: Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR, 2018, s. 93, ISBN 978-83-7545-820-6, OCLC 1038440313 [dostęp 2018-08-22].
  12. Falanga : Ruch Narodowo-Radykalny, Warszawa: Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR, 2018, s. 101, ISBN 978-83-7545-820-6, OCLC 1038440313 [dostęp 2018-08-22].
  13. Wojciech Muszyński: Historia: Ruch Narodowo – Radykalny „Falanga”. 02.10.2006. [dostęp: 16.06.2014]
  14. Falanga : Ruch Narodowo-Radykalny, Warszawa: Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR, 2018, s. 73, ISBN 978-83-7545-820-6, OCLC 1038440313 [dostęp 2018-08-22].
  15. Jerzy Wojciech Borejsza: East European Perceptions of Italian Fascism [w:] Who were the Fascists: Social Roots of European Fascism. Bergen 1980. s.358
  16. Działalność Ruchu Narodowo Radykalnego, Rafał Dobrowolski, www.nop.org.pl.
  17. Falanga : Ruch Narodowo-Radykalny, Warszawa: Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR, 2018, s. 157, ISBN 978-83-7545-820-6, OCLC 1038440313 [dostęp 2018-08-22].
  18. Falanga : Ruch Narodowo-Radykalny, Warszawa: Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR, 2018, s. 101, ISBN 978-83-7545-820-6, OCLC 1038440313 [dostęp 2018-08-22].
  19. Pierwszego maja 1937 członkowie bojówki RNR (NOB) zaatakowali pochód żydowskiej organizacji socjalistycznej „Bund” na rogu ulic Smoczej i Dzielnej podczas ataku użyto broni palnej, w wyniku czego prawdopodobnie zginęło żydowskie dziecko.Działalność Ruchu Narodowo Radykalnego, Rafał Dobrowolski, www.nop.org.pl.
  20. Szymon Rudnicki: Obóz Narodowo Radykalny. Geneza i działalność. Warszawa: Czytelnik, 1985, s. 329. ISBN 83-07-01221-X.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]