Przytyk

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Przytyk
Herb
Herb Przytyka
Państwo  Polska
Województwo mazowieckie
Powiat radomski
Gmina Przytyk
Liczba ludności (2006) 990
Strefa numeracyjna (+48) 48
Kod pocztowy 26-650
Tablice rejestracyjne WRA
SIMC 0634348
Położenie na mapie gminy Przytyk
Mapa lokalizacyjna gminy Przytyk
Przytyk
Przytyk
Położenie na mapie powiatu radomskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu radomskiego
Przytyk
Przytyk
Położenie na mapie województwa mazowieckiego
Mapa lokalizacyjna województwa mazowieckiego
Przytyk
Przytyk
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Przytyk
Przytyk
Ziemia51°28′06″N 20°54′16″E/51,468333 20,904444
Strona internetowa miejscowości

Przytyk (jidysz: פשיטיק) − wieś w Polsce położona w województwie mazowieckim, w powiecie radomskim, siedziba gminy Przytyk. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa radomskiego. Umiejscowiona jest nad rzeką Radomką w odległości 17 km od Radomia.

Historia[edytuj]

Przytyk od początku istnienia należał do rodziny Podlodowskich herbu Janina, których siedzibą był Zameczek (dawniej zwany Ostrów).

Miasto Przytyk zostało założone w 1333 roku przez Piotra z Podlodowa.

W 1488 roku otrzymało przywilej organizowania dwóch dorocznych jarmarków i cotygodniowych targów w dni poniedziałkowe, nadany przez króla Kazimierza Jagiellończyka na Sejmie w Radomiu. Tradycja cotygodniowych targów poniedziałkowych przetrwała przez ponad 500 lat do czasów dzisiejszych.

Duży wpływ na handlową atrakcyjność Przytyka miało jego położenie. Leżał on na skrzyżowaniu ważnych szlaków handlowych: Traktu królewskiego (Trakt Mazowiecki Warszawa - Kraków) z Traktem Wielkopolskim (Lublin - Poznań). Skrzyżowanie to było zwane środkiem lub też Pępkiem Europy. Swoje atrakcyjne położenie miasto utraciło w 1834 roku (wybudowana została szosa od Szydłowca przez Radom do Białobrzegów).

Poza rodziną Podlodowskich w historię miasta wpisała się również słynna rodzina Kochanowskich z Sycyny. W 1570 roku odbył się tu ślub słynnego poety Jana Kochanowskiego z Dorotą Podlodowską. Miejscowość stała się własnością rodową Kochanowskich.

W 1704 roku armia króla szwedzkiego Karola XII przemaszerowała przez Przytyk udając się na wyprawę przeciwko Augustowi II.

Po wojnach w XVII wieku i ogromnym pożarze w 1795 roku miasto utraciło na znaczeniu.

11 sierpnia 1831 roku walczyły tu oddziały Wittenberga z oddziałami polskimi.

W 1835 Kochanowscy utracili prawa do miasta po nałożeniu kary za udział w powstaniu listopadowym.

Prawa miejskie Przytyk utracił w 1869.

Historia Żydów w Przytyku[edytuj]

Od XVII wieku w Przytyku rozwijało się osadnictwo żydowskie. W 1921 roku Żydzi stanowili 81% ogółu mieszkańców. W XVIII wieku powstał tu kahał. Ludność żydowska trudniła się przeważnie handlem i rzemiosłem.

Działał tu klub sportowy Makabi, liczący 30 członków, Stowarzyszenie Opieki nad Chorymi, Bractwo Pogrzebowe, Kasa Pożyczkowa Gemilas Chased. Aktywne były ortodoksyjne, syjonistyczne i komunistyczne ugrupowania polityczne.

9 marca 1936 doszło do starć ulicznych zwanych pogromem w Przytyku[1][2].

 Osobny artykuł: Pogrom w Przytyku.

W czasie II wojny światowej Niemcy wysiedlili około 2 700 Żydów do gett w Szydłowcu i Przysusze.

W 1942 roku całą wieś i okolice zamieniono na poligon niemiecki, burząc wszystkie budynki z wyjątkiem kościoła. 8 września 1944 roku Gestapo odkryło pod podłogą kościoła schowek z bronią. Wydano wówczas rozkaz zburzenia kościoła, lecz nie wykonano go z powodu sprzeciwu katolickich żołnierzy austriackich, zbliżającego się frontu i coraz częstszych akcji partyzanckich.

Teraźniejszość[edytuj]

Lokalna społeczność powołała Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Przytyckiej, które wydaje własny biuletyn Ziemia Przytycka.

Współczesność to przede wszystkim wciąż rozwijająca się uprawa papryki i związane z nią Ogólnopolskie Targi Papryki, skupiające producentów i handlowców tego warzywa.

Zbiornika wodnego w Domaniowie o powierzchni ponad 500 hektarów zwiększa atrakcyjność Gminy Przytyk.

Liczne szlaki rowerowe prowadzące przez gminę zainicjowane zostały przez Związek Gmin Radomka, który skupia gminy leżące nad rzeką Radomka i ma swoja siedzibę w Przytyku.

W gminie istnieją gospodarstwa agroturystyczne zrzeszone w Stowarzyszeniu Gospodarstw Agroturystycznych Zalew Domaniów.

Przytyk jest Gminnym Centrum Oświatowym (szkoła podstawowa, gimnazjum).

Ważniejszych zakłady pracy funkcjonujące w Gminie:

  • Zakład Drzewny Gajewski - producent parkietów, mozaiki i innych wyrobów z drewna.
  • Zakład Mięsny TED - producent wędlin.
  • Hurtownia okien i materiałów budowlanych OKNO-BUD.

Zabytki Przytyka[edytuj]

Wybudowany w XX wieku kościół pod wezwaniami Znalezienia Krzyża Świętego, w stylu barokowo-renesansowym projektu architekta warszawskiego Stefana Szyllera. W prezbiterium znajduje się fresk Znalezienia Krzyża Świętego namalowany przez malarza Jana Henryka Rosena. Ze względu na właściwą sobie symbolikę i oryginalne miejsce jest jedyną osobliwością świątyni.

W miejscowości Oblas znajduje się w dużym stopniu zdewastowany dwór z XIX wieku z zabytkowym spichlerzem.

W odległości 3 kilometrów od Przytyka w miejscowości Zameczek usytuowany jest dwór z połowy XIX wieku projektu Franciszka Marii Lanciego.

Najstarszą budowlą w okolicy jest wybudowany w 1420 roku kościół pod wezwaniem Świętego Wawrzyńca we Wrzosie, rozbudowany na początku XX wieku. Na cmentarzu w Przytyku przy kościele parafialnym znajdują się cztery kamienne płyty z XVI wieku, poświęcone m.in. Katarzynie Białaczowskiej, żonie Wawrzyńca Podlodowskiego oraz Lupie Podlodowskiemu teściowi poety Jana Kochanowskiego. Przy kościele stoi pomnik nagrobny z amforą na szczycie Ignacego Dzianeta (zm. 1827 roku), sędziego pokoju powiatu radomskiego.

W dzielnicy Piaski znajduje się cmentarz żydowski, na którym zachowało się jeszcze kilka macew - płyt nagrobnych. To jedyny ślad po licznej tutaj przed II wojną światową mniejszości żydowskiej.

 Osobny artykuł: Cmentarz żydowski w Przytyku.

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

Linki zewnętrzne[edytuj]