Zofia Kossak-Szczucka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Zofia Kossak-Szczucka-Szatkowska
Ilustracja
Zofia Kossak w 1933
Data i miejsce urodzenia 10 sierpnia 1889
Kośmin
Data i miejsce śmierci 9 kwietnia 1968
Bielsko-Biała
Narodowość polska
Alma Mater Szkoła Sztuk Pięknych
Dziedzina sztuki powieść, opowiadanie
Muzeum artysty Muzeum Zofii Kossak
w Górkach Wielkich
Ważne dzieła
Odznaczenia
Order Orła Białego Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski Złoty „Wawrzyn Akademicki” Wielki Krzyż Zasługi Zakonu Świętego Łazarza z Jerozolimy

Zofia Kossak-Szczucka, później Zofia Kossak-Szatkowska, de domo Kossak, primo voto Szczucka, secundo voto Szatkowska (ur. 10 sierpnia 1889[1][2] w Kośminie[3], zm. 9 kwietnia 1968 w Bielsku-Białej) – polska powieściopisarka, współzałożycielka dwóch tajnych organizacji w okupowanej Polsce: Frontu Odrodzenia Polski oraz Rady Pomocy Żydom Żegota.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Akt urodzenia Zofii Kossak 1890.
Zofia Kossak z matką Anną Kisielnicką-Kossak 1892.
Protest! przeciw zbrodniom na Żydach napisany przez Zofię Kossak w 1942 roku w Warszawie.

Była córką Tadeusza Kossaka (brata bliźniaka Wojciecha) i Anny Kisielnickiej-Kossakowej, siostrą stryjeczną satyryczki Magdaleny Samozwaniec, poetki Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej i malarza Jerzego Kossaka oraz wnuczką Juliusza Kossaka.

W większości publikacji jako data jej narodzin figuruje rok 1890; po dotarciu do nieznanych wcześniej dokumentów okazało się, że przyszła na świat rok wcześniej. Dzieciństwo i młodość spędziła na Lubelszczyźnie i na Wołyniu.

Na początku uczyła się w domu, potem w 1906 pracowała jako nauczycielka w Warszawie. Zgodnie z tradycją rodzinną w latach 1912–1913 studiowała malarstwo w Szkole Sztuk Pięknych w Warszawie, a potem rysunek w École des Beaux-Arts w Genewie[4]. W 1915 roku wyszła za mąż za Stefana Szczuckiego i zamieszkała z mężem w Nowosielicy na Wołyniu. Tam, w 1916 na świat przyszedł ich pierwszy syn Juliusz. Rok później, w 1917 drugi, Tadeusz[5]. Tam też w 1917 przeżyła z rodziną okres krwawych wystąpień chłopskich oraz najazd bolszewicki. Spisane wspomnienia z tego okresu, wydane w 1922 roku pod tytułem Pożoga, były jej właściwym debiutem literackim[4].

W 1923 r., po śmierci męża we Lwowie, autorka przeniosła się z synami do rodziców. Zamieszkała we wsi Górki Wielkie na Śląsku Cieszyńskim. 14 kwietnia 1925 ponownie wyszła za mąż, za oficera WP Zygmunta Szatkowskiego[6]. W 1926 na świat przyszedł jej trzeci syn, Witold Szatkowski, a umarł pierworodny, Juliusz Szczucki. W 1928 urodziła córkę, Annę Szatkowską[5].

W roku 1932 została odznaczona nagrodą literacką województwa śląskiego. W 1935 umarł jej ojciec, Tadeusz Kossak[5]. W 1936 otrzymała Złoty Wawrzyn Akademicki Polskiej Akademii Literatury, najważniejszej instytucji polskiej kultury okresu międzywojnia, a w 1937 została odznaczona Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski[7][8]. 11 listopada 2018 Prezydent RP Andrzej Duda odznaczył pośmiertnie pisarkę Orderem Orła Białego jako wyraz najwyższego szacunku wobec znamienitych zasług poniesionych dla chwały, dobra i pożytku Rzeczypospolitej Polskiej, z okazji Narodowych Obchodów Setnej Rocznicy Odzyskania Niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej[9].

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

W 1939 Zofia Kossak-Szczucka opuściła Górki Wielkie i przeniosła się do Warszawy. W stolicy zaangażowała się w działalność konspiracyjną i charytatywną. W 1941 roku wraz z przyjaciółmi oraz księdzem Edmundem Krauze z parafii Św. Krzyża, utworzyła Front Odrodzenia Polski i stanęła na jego czele[6]. Współpracowała też z polityczno-wojskową katolicką organizacją podziemną Unia.

Pisarka współredagowała również pierwsze pismo podziemne „Polska Żyje”. W sierpniu 1942 roku opublikowała swój protest[10]. We wrześniu 1942 wraz z Wandą Krahelską powołała Tymczasowy Komitet Pomocy Żydom, przekształcony wkrótce w Radę Pomocy Żydom „Żegota”. Za tę działalność, po wojnie odznaczona została medalem „Sprawiedliwy wśród Narodów Świata”. W roku 1943 w niemieckim obozie koncentracyjnym Auschwitz-Birkenau zginął jej drugi syn, Tadeusz Szczucki[5]. Aresztowana 27 września 1943 roku przez gestapo (na skutek donosu hr. Plater-Zyberka)[11] i 5 października 1943 wywieziona do KL Auschwitz-Birkenau[6]. W 1944 została przewieziona do Warszawy, na Pawiak i skazana na śmierć. Dzięki staraniom władz podziemia została uwolniona w końcu lipca[6]. Wzięła czynny udział w powstaniu warszawskim.

Okres powojenny[edytuj | edytuj kod]

Grób Zofii Kossak-Szczuckiej w Górkach Wielkich

Po upadku powstania, do 1945 r. przebywała w Częstochowie. Tam opisała swoje wspomnienia z obozu w książce Z otchłani[5]. W 1945 wyjechała z misją Polskiego Czerwonego Krzyża do Londynu i pozostała na przymusowej emigracji. Została bardzo źle przyjęta przez dużą część polskiej emigracji, była publicznie nazywania agentką komunistyczną, np. przez Zygmunta Nowakowskigo[12]. Przez 12 lat wspólnie z mężem gospodarowała na farmie Troswell w Kornwalii, kontynuując pracę pisarską. Została przyjęta na prywatnej audiencji u królowej brytyjskiej, na Afternoon Party w Windsorze[6].

Na Zachodzie jej twórczość cieszyła się rosnącą popularnością, książki trafiały na listy bestsellerów, a powieść Bez oręża znalazła się na czele Book of the Month w Stanach Zjednoczonych[6]. W Polsce w 1951 roku wszystkie jej utwory objęte zostały cenzurą i podlegały natychmiastowemu wycofaniu z bibliotek[13].

Po powrocie do kraju w 1957 osiadła ponownie w Górkach Wielkich, w „Domku Ogrodnika”, gdyż stary dwór spłonął w 1945 r.
Jako publicystka współpracowała przede wszystkim z prasą katolicką. Dzięki umiejętności barwnego obrazowania, dużym walorom poznawczym i potoczystej narracji większość jej powieści historycznych zyskała również popularność wśród dzieci. W 1964 była jedną z sygnatariuszek listu 34, w którym przyłączyła się do protestu pisarzy w obronie swobody wypowiedzi[14].

Uhonorowana przynależnością do Rycerskiego i Szpitalnego Zakonu św. Łazarza z Jerozolimy, poprzez otrzymanie Wielkiego Krzyża Zasługi.

Zmarła 9 kwietnia 1968 w Bielsku-Białej, pochowana na cmentarzu parafialnym w Górkach Wielkich obok ojca, Tadeusza Kossaka, i syna, Juliusza Szczuckiego. Uhonorowana przez żydowski instytut Jad Waszem medalem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata za pomoc Żydom w czasie okupacji Polski.

Jej wnukiem jest François Rosset, profesor literatury francuskiej na Uniwersytecie w Lozannie (Szwajcaria)[15].

Twórczość[edytuj | edytuj kod]

Faktycznym debiutem pisarki była Pożoga z 1922. Powieść tę przetłumaczono na angielski w 1927 i wydano pt. The Blaze. Angielski tytuł był sugestią Josepha Conrada. Następnie Pożoga ukazała się w językach: francuskim, japońskim oraz węgierskim. Na inne języki przetłumaczono również: Kłopoty Kacperka góreckiego skrzata, Legnickie pole, Krzyżowców, Króla trędowatego, Bez oręża i Złotą wolność. Das Antlitz der Mutter było wydane tylko w przekładzie na język niemiecki[16].

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

Tablica pamiątkowa na domu, w którym mieszkała Zofia Kossak-Szczucka, w Warszawie przy ul. Radnej

W 1968 r. w Górkach Wielkich zostało utworzone muzeum jej imienia, a w roku 1984 Towarzystwo im. Zofii Kossak[6].

Powstały filmy dokumentalne poświęcone Zofii Kossak-Szczuckiej: W góreckim domku ogrodnika (2002), W cieniu zapomnienia (2006, scenariusz i reżyseria: Lucyna Smolińska, Mieczysław Sroka)[17].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. List do Z. Dec-Skarżyńskiej (pol.). zofiakossak.pl, 2003-07-16. [dostęp 2017-12-26].
  2. Mirosława Pałaszewska: Nowe ustalenia z życia Zofii Kossak (pol.). niedziela.pl, 2004. [dostęp 2017-12-26].
  3. Informacje z serwisu wiadomości.ox.pl.
  4. a b 124. rocznica urodzin Zofii Kossak-Szczuckiej. rp.pl, 10 sierpnia 2013.
  5. a b c d e Zofia Kossak, Biografia. Fundacja im. Zofii Kossak. [dostęp 10 sierpnia 2013].
  6. a b c d e f g Michał St. de Zieleśkiewicz: Zofia Kossak -Szczucka. blogmedia24.pl, 22 kwietnia 2013.
  7. M.P. z 1937 r. nr 260, poz. 410.
  8. Odznaczenia w dniu Święta Niepodległości. „Gazeta Lwowska”, s. 3, nr 258 z 13 listopada 1937. 
  9. Piotr Subik, 25 wybitnych Polaków otrzyma pośmiertnie Order Orła Białego. Zobacz kim byli? [GALERIA], „dziennikpolski24.pl” [dostęp 2018-11-11] (pol.).
  10. Andrzej Krzysztof Kunert, Polacy – Żydzi 1939–1945. Wybór źródeł, Rytm Oficyna Wydawnicza, Warszawa 2001, s. 213, ​ISBN 83-7399-158-1​.
  11. Rafał Podraza (zebrał i opracował): Magdalena, córka Kossaka: wspomnienia o Magdalenie Samozwaniec. Warszawa: PIW, 2007, s. 70, 137. ISBN 978-83-06-03080-8.
  12. Maria Jolanta Olszewska, O wierności sobie. Zofii Kossak-Szczuckiej trudne doświadczenia emigracyjne. Przypomnienie, „Język - Szkoła - Religia”, 9 (2), Wydział Filologiczny Uniwersytetu Gdańskiego, 2014, ISSN 2080-3400.
  13. Cenzura PRL, posłowie Zbigniew Żmigrodzki, Wrocław 2002, s. 21.
  14. Zob. też: Norbert Wójtowicz, Jeszcze o świadectwie życia Zofii Kossak, „Nasz Głos” (Katolickie Stowarzyszenie „Civitas Christiana”) 2007, nr 8-9 (125-126), s. 25-26.
  15. Ludzie Fundacji. Fundacja im. Zofii Kossak. [dostęp 2017-02-14].
  16. Twórczość. www.zofiakossak.pl. [dostęp 2014-02-03].
  17. W cieniu zapomnienia. filmpolski.pl. [dostęp 11 lipca 2014].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]