Cichociemni

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
20 sierpnia 1942 roku gen. Sikorski w ośrodku cichociemnych w Audley End dekoruje krzyżem VM por. „Kawę”, Michała Fijałkę; w ubraniach cywilnych stoją cichociemni przygotowani do misji (od lewej): kpt. dypl. Wincenty Ściegienny „Las”, kpt. Bolesław Kontrym „Żmudzin”, por. Tadeusz Gaworski „Lawina” i por. Franciszek Rybka „Kula”

Cichociemni (skrót: CC) - wszechstronnie i specjalistycznie przeszkoleni w Wielkiej Brytanii oraz we Włoszech żołnierze konspiracyjnej Armii Krajowej, wywodzący się z Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie oraz Armii Polskiej gen. Andersa, którzy ochotniczo zgłosili się do służby na terenie Polski okupowanej przez Niemców oraz Rosjan, zostali przerzuceni do Kraju w latach 1941 - 1944 drogą lotniczą, staraniem Oddziału VI (Specjalnego) Sztabu Naczelnego Wodza, w ścisłej współpracy z brytyjskim Kierownictwem Operacji Specjalnych oraz działającą pod kryptonimami: Syrena, Import, MII - Grad komórką Oddziału V (łączność) Komendy Głownej AK.[1]

Zadaniem Cichociemnych było specjalistyczne wzmocnienie konspiracyjnych działań Związku Walki Zbrojnej przekształconego następnie w Armię Krajową w zakresie m.in.: dywersji, sabotażu, łączności, wywiadu, działań sztabowych oraz walki partyzanckiej z niemieckim i sowieckim okupantem, a także szkolenie żołnierzy Armii Krajowej. Celem strategicznym działań CC było przygotowywanie powstania powszechnego w końcowej fazie wojny oraz odtworzenie struktur Wojska Polskiego po wojnie. Cichociemni byli prekursorami polskich sił specjalnych, ich tradycje kontynuuje Jednostka Wojskowa GROM im. Cichociemnych Spadochroniarzy Armii Krajowej.


Rys ogólny[edytuj | edytuj kod]

Do służby w Związku Walki Zbrojnej, a od lutego 1942 Armii Krajowej w okupowanej Polsce zgłosiło się ochotniczo 2413 kandydatów. PO intensywnym szkoleni wybrano 579 komandosów, którzy jeszcze w Anglii złożyli przysięgę cichociemnych. Spośród nich do kraju wysłano 316, już zwanych cichociemnymi[2] (a w kraju ptaszkami) oraz 28 kurierów[3].

Przerzutu osób oraz wyposażenia wojskowego dokonywano drogą lotniczą do umówionego z oddziałem partyzanckim miejscu skoku i zrzutu zasobników. Początkowo loty odbywały się z lotnisk brytyjskich, głównie z bazy RAF Tempsford pod Londynem, trasą nad Danią, Szwecją i Bałtykiem. Pierwszy skok cichociemnych w Polsce odbył się w nocy z 15 na 16 lutego 1941 w okolicach Cieszyna. Od końca 1943 loty do Polski wykonywano z lotniska Campo Cassale w Brindisi. Przeprowadzono także trzy operacje „Most”, w kwietniu, maju i lipcu 1944, z lądowaniem na polowych lotniskach w Małopolsce. Ostatniego desantu cichociemnych dokonano 27 grudnia 1944. Odbyły się 82 loty do kraju[4].

Z 316 cichociemnych, w czasie wojny zginęło 103, w tym 9 podczas lotu lub skoku, 84 w walkach lub zostało zamordowanych przez gestapo a 10 zażyło truciznę po aresztowaniu. Spośród 94 cichociemnych, którzy wzięli udział w powstaniu warszawskim, 18 zginęło, a co najmniej 20 było rannych[5]. W niemieckich obozach koncentracyjnych więziono 17 cichociemnych, 6 z nich zamordowano[6].

Jeszcze w czasie wojny i tuż po niej Sowieci aresztowali 94 cichociemnych, których zesłali do łagrów lub trzymali w więzieniach. Sądy komunistyczne PRL po wojnie skazały 9 cichociemnych na karę śmierci[7][8].

Orderem Virtuti Militari odznaczono 221 cichociemnych.

Historia Cichociemnych[edytuj | edytuj kod]

Przygotowania[edytuj | edytuj kod]

We Francji na jesieni 1939 kapitanowie Jan Górski i Maciej Kalenkiewicz, wykładowcy oficerskiego kursu saperskiego w Wersalu, przygotowali projekt wykorzystania samolotów i spadochronów do nawiązania kontaktów z Polską. Prace te były ważne, gdyż już w tym czasie kontakty z Polską były możliwe jedynie przez kurierów podróżujących z fałszywymi dokumentami przez tereny okupowane oraz „zielone granice”[9].

Kpt. Górski 30 grudnia 1939 złożył w sztabie Naczelnego Wodza pierwszy raport w tej sprawie, ponowił go 21 stycznia 1940, a następnie 14 lutego powtórzył jeszcze raz – tym razem podpisując go wraz z kpt. Kalenkiewiczem. W załączniku ujawnił grupę szesnastu „chomików” – pierwszych kandydatów do skoku do Polski. Generał Kazimierz Sosnkowski, w tym czasie komendant ZWZ odpowiedzialny za kontakty z okupowaną Polską, 21 lutego 1940 przesłał raport do dowódcy lotnictwa, generała Józefa Zająca, z prośbą o umożliwienie grupie oficerów przeszkolenia na kursach desantowych. Odpowiedź gen. Zająca datowana 17 kwietnia 1940 była zniechęcająca: polskie lotnictwo nie dysponuje odpowiednimi maszynami, przedsięwzięcie jest niezmiernie trudne[9].

W maju 1940 obaj kapitanowie zostali przeniesieni do biura gen. Sosnkowskiego. Tam kontynuowali prace nad koncepcją: Użycie lotnictwa dla łączności i transportów wojskowych drogą powietrzną do kraju oraz dla wsparcia powstania. Stworzenie jednostek wojsk powietrznych. Opracowali też instrukcję:Instrukcja dla pierwszych lotów łącznikowo-rozpoznawczych. Instrukcja ta dotyczyła zrzutów spadochronowych, lądowania lub wodowania samolotów i podchwytywania poczty z ziemi przez lecący samolot.

Przed wybuchem wojny, polskie doświadczenia spadochroniarskie były skromne. We wrześniu 1937 zorganizowano w Legionowie pierwszy wojskowy kurs spadochronowy, ale miał on charakter sportowy. Jesienią 1938 w czasie manewrów na Wołyniu zrzucono pierwszy dywersyjny kilkuosobowy oddział spadochronowy. W maju 1939 utworzono Wojskowy Ośrodek Spadochronowy w Bydgoszczy, a w sierpniu zorganizowano pokaz działań grupy dywersyjnej zrzuconej na spadochronach pomiędzy Tłuszczem a Mińskiem Mazowieckim[10]. Wobec tak skromnych doświadczeń, studiowano materiały wywiadowcze o organizacji niemieckich wojsk spadochronowych oraz z pewnym podziwem analizowano ich skuteczność w opanowaniu warowni Eben-Emael w Belgii w maju 1940[9].

Przełomowa decyzja[edytuj | edytuj kod]

Po kapitulacji Francji obaj kapitanowie zostali ewakuowani do Anglii i tam powrócili do swoich wcześniejszych koncepcji, modyfikując je i rozszerzając o nowe elementy. Pod koniec czerwca 1940 Sztab Naczelnego Wodza powołał Oddział VI, mający za zadanie przeszkolenie i przerzut żołnierzy do okupowanej Polski. W lipcu 1940, Oddział VI został włączony do struktur właśnie powstałego brytyjskiego Kierownictwa Operacji Specjalnych (SOE).

W sierpniu 1940 kpt. Kalenkiewicz opracował referat, w którym dowodził, że wojsko polskie w Anglii powinno zostać przekształcone w Polski Korpus Desantowy i Lotnictwo Wsparcia Powstania. Wkrótce wokół Kalenkiewicza pojawili się nowi oficerowie, zwolennicy stworzenia polskich formacji powietrznodesantowych. Takim zwolennikiem był też szef Oddziału III Operacyjnego płk dypl. Andrzej Marecki, przyjaciel szefa sztabu Naczelnego Wodza. Pod koniec sierpnia szef Sztabu Naczelnego Wodza gen. Tadeusz Klimecki wezwał Kalenkiewicza i polecił mu przygotowanie założeń dla nowej komórki sztabowej, która miała się zająć zagadnieniem wojsk spadochronowych[11].

Gen. Władysław Sikorski zaprosił kpt. Kalenkiewicza na śniadanie 20 września 1940. Po zasadniczej rozmowie nastąpiły dwie decyzje Naczelnego Wodza: o formowaniu pierwszej polskiej jednostki spadochronowej i o pilnym podjęciu lotów do Polski. W październiku 1940 rozpoczął pracę nowo powstały w Oddziale III Sztabu Naczelnego Wodza, pięcioosobowy specjalny wydział studiów i szkolenia wojsk spadochronowych. Jego szefem został ppłk dypl. Wilhelm Heinrich, oficer przedwojennego Oddziału II. Wydział zajął się opracowaniem zasad łączności lotniczej z krajem, planami werbunku i szkolenia cichociemnych oraz warunkami lotów długodystansowych do Polski. Wobec planów użycia wojsk powietrznodesantowych w przyszłym powstaniu powszechnym, opracowywano zasady formowania takich jednostek. Przygotowano też plany naboru i szkolenia polskich oficerów do służby w siłach zbrojnych podziemia w okupowanej Polsce.

Rekrutacja[edytuj | edytuj kod]

Oddział VI Sztabu Naczelnego Wodza przystąpił do cichego werbunku żołnierzy w jednostkach Polskich Sił Zbrojnych w Wielkiej Brytaniii. Wśród werbowanych ochotników byli żołnierze wszystkich rodzajów broni: saperzy, łącznościowcy, lotnicy, pancerniacy i ułani. Dla zachowania tajności tych działań kandydaci byli informowani o skierowaniu na Oficerski Kurs Doskonalący Administracji Wojskowej, kamuflujący rzeczywistą tematykę i cele szkoleń. Tak też mieli informować swoich dowódców i kolegów o swoim przeniesieniu.

Po zakończeniu odprawy z dowódcą spotkaliśmy się wreszcie z kolegami. Koledzy niemal rzucili się na nas z pytaniami (...) A my zobowiązani tajemnicą odpowiadaliśmy twardo, że mamy zakaz mówienia czegokolwiek o kursie i sprawach z nim związanych. Na drugi dzień przyszedł do mnie por. Józef Wija – znany w brygadzie dowcipniś i złośliwiec. (...) Zaczął mnie męczyć pytaniami. Odpowiedziałem mu, że przecież dobrze wie, że mamy siedzieć cicho (...) On, złośliwie, rysując palcem kółko na czole, powiedział: „ty ciemniaku, nawet mnie nie ufasz? Taki jesteś cicho-ciemniak!”. Z biegiem czasu wszystkich uczestników szkolenia zaczęto nazywać cicho-ciemnymi
— Władysław Klemens Stasiak, W locie szumią spadochrony[12]

W okresie rekrutacji prowadzonej przez Oddział VI, do służby w kraju zgłosiło się: 1 generał, 112 oficerów sztabowych, 894 oficerów młodszych, 592 podoficerów, 771 szeregowych, 15 kobiet, 28 kurierów cywilnych. Razem 2413 kandydatów w wieku od 19 do 54 lat.

Szkolenie[edytuj | edytuj kod]

W październiku 1940 kpt. Kalenkiewicz zorganizował pierwszy polski kurs spadochronowy w brytyjskim ośrodku w Ringway. Dwutygodniowe szkolenie ukończyło 12 uczestników, z których każdy wykonał cztery skoki ze spadochronem, w tym jeden nocny. Na początku stycznia 1941 uruchomiono w placówce treningowej SOE w Briggens pierwszy polski kurs walki dywersyjnej[11]. Równolegle rozpoczęto kursy w Wyższej Szkole Wojennej oraz Szkole Oficerów Wywiadowczych w Londynie. Szkolenie sprawnościowe i spadochronowe odbywało się w ośrodku wstępnego szkolenia spadochronowego w Largo House przy 4. Brygadzie Kadrowej zwanym Małpim Gajem. Ośrodek ten rozpoczął działalność na początku czerwca 1941, a wybudowano go ze środków własnych oficerów brygady. Ośrodek umieszczono w starym parku pałacowym, gdzie umieszczono przyrządy gimnastyczne oraz inne urządzenia symulujące skoki spadochronowe i pomagające wyrabiać potrzebną kondycję[13].

Szkolenie odbywało się według standardów Special Operations Executive i oddziałów brytyjskich komandosów. Cichociemni byli szkoleni w specjalnościach: kontrwywiadu, dywersji, radiotelegraficznej, fałszowania dokumentów. Wspólnie odbywali kursy spadochronowy i odprawowy. Cały program obejmował cztery grupy kursów: zasadnicze, specjalnościowe, uzupełniające oraz praktyki.

Kursy zasadnicze:

  • kurs zaprawy dywersyjno-minerskiej, strzeleckiej i fizycznej oraz podstawowe szkolenie militarne,
  • kurs badań psychotechnicznych, prowadzony przez Anglików,
  • kurs spadochronowy,
  • kurs walki konspiracyjnej,
  • kurs odprawowy na którym uczono się na pamięć fałszywej tożsamości - legendy: nazwiska, daty urodzenia, zawodu, życiorysu; przyjmowano pseudonimy oraz przygotowywano fałszywe dokumenty; prezentowano również warunki życia w okupowanym kraju,

Kursy specjalnościowe:

  • polski kurs wywiadu
  • lotniczy kurs specjalny – budowa i typy niemieckich samolotów oraz nabycie umiejętności ich pilotażu,
  • polskie kursy pancerne, przeciwpancerne, kierowców,
  • angielski kurs pancerny na sprzęcie niemieckim,
  • polski kurs motorowy,
  • angielski kurs o środkach łączności typu lotnik-ziemia

Z 2413 kandydatów:

703 ukończyło kurs spadochronowy.
606 zaliczyło całość szkolenia,
579 wybrano i zaprzysiężono do służby w kraju,
316 zostało wysłanych do kraju, a wśród nich:
196 zostało przeszkolonych w dywersji i partyzantce,
 50 w łączności.
 24 służyło jako oficerowie sztabowi,
 22 w służbach lotniczych,
 11 jako instruktorzy pancerni i ppanc.,
 37 w wywiadzie,
  3 zajmowało się legalizacją i fałszowaniem dokumentów[4].

Pod koniec 1941 istnienie polskich jednostek spadochronowych było już faktem, ale też były problemy ze specjalnym wyposażeniem, uzbrojeniem i umundurowaniem. W dniu 20 czerwca 1941 gen. Władysław Sikorski podpisał rozkaz ustanawiający Znak Spadochronowy. PO wojnie w dniu 5 lutego 1954 w Londynie został ustanowiony Znak Spadochronowy AK. Edycja tej odmiany liczy jedynie 316 numerowanych egzemplarzy.

Przygotowanie odejścia do kraju[edytuj | edytuj kod]

Cichociemni, przygotowani do służby w kraju, składali przysięgę cichociemmych, a od chwili powstania Armii Krajowej w lutym 1942 również Rotę przysięgi AK [14].

W obliczu Boga Wszechmogącego i Najświętszej Marii Panny, jako żołnierz powołany do służby specjalnej przysięgam, że poświęconego mi sprzętu, poczty i pieniędzy strzec będę nie tylko jako dobra państwowego, ale i jako środków i pieniędzy przeznaczonych dla odzyskania wolności Ojczyzny, a tajemnicy służby specjalnej dochowam, nawet wobec moich przełożonych i kolegów w konspiracji i nie zdradzę jej nikomu, aż do końca wojny. Tak mi Panie Boże dopomóż.
— Tekst przysięgi cichociemnych

Potem przechodzili w stan, nawet wielomiesięcznego, oczekiwania na rozkaz i instrukcje wylotu do Polski. Tuż przed wylotem pozbywali się wszelakich przedmiotów i znaków mogących identyfikować ich pobyt poza okupowaną Polską. Otrzymywali fałszywe dokumenty, pasy ze znaczną ilością złota, dolarów i okupacyjnych młynarek dla organizacji w kraju, wyposażenie bojowe oraz kapsułkę z cyjankiem. Przestawali być żołnierzami Polskich Sił Zbrojnych w Wielkiej Brytanii, stając się żołnierzami ZWZ-AK. Zachowywali swój dotychczasowy stopień wojskowy,a w chwili skoku byli automatycznie awansowani o jeden stopień wyżej. Ale podporządkowanie ich ZWZ-AK miało istotne znaczenie w ich traktowaniu przy złapaniu przez Niemców - nie byli jeńcami wojennymi, tylko bandytami.

Loty do Polski[edytuj | edytuj kod]

Spadochron Irvin QD używany przez brytyjskich i polskich żołnierzy

Pierwszy skok do Polski odbył się w nocy z 15 na 16 lutego 1941 w Dębowcu w powiecie cieszyńskim.

Brytyjskie dywizjony 138, 148 oraz 161 specjalnego przeznaczenia, stacjonujące w bazie RAF Temspsford, działały na zlecenie SOE, dokonując zrzutów agentów i sprzętu do krajów okupowanych. W dywizjonach tych od listopada 1941 służyło kilka polskich załóg. Używano ciężkich czterosilnikowych bombowców Halifax, a później szybszych B-24 Liberator, przystosowanych do zrzutów skoczków i zasobników.

Pierwsze loty w okresie luty 1941 – kwiecień 1942 miały charakter doświadczalny. Celem lotów były dwa podstawowe rejony zrzutów zlokalizowane w rejonie Warszawy i na Kielecczyźnie. Załogi lotnicze poznawały trasy i warunki lot. Zdarzało się wiele pomyłek i potknięć – czasami tragicznych w skutkach. Dominowały zrzuty „dzikie”, po których skoczkowie sami musieli radzić sobie w obcym terenie, bez wsparcia lokalnych oddziałów z placówek odbiorczych, które jako źle oznaczone „przegapili” nawigatorzy. Skoczkowie musieli improwizować, a zrzucane wraz z nimi zasobniki z bronią i sprzętem dywersyjnym na ogół przepadały. Zdarzyło się nawet wykonać „dziki” zrzut poza granicami Generalnego Gubernatorstwa, a skoczkowie musieli przebijać się przez granicę. Loty do Polski były wielogodzinne, niebezpieczne, dokonywane w nocy zwykle pojedynczymi samolotami, trasą nad Morzem Północnym, Danią, Bałtykiem i terytorium okupowanym przez Niemców. Wykonywane były w sezonie od jesieni do wiosny z uwagi na dłuższe noce. Po nasileniu niemieckiej obrony przeciwlotniczej nad Danią, trasa została wydłużona nad Szwecją. Ledwo starczało paliwa na powrót do bazy. Od 1 kwietnia 1943 do Dywizjonu 138 włączono polską Eskadrę "C".

W tym pierwszym okresie, wystartowało 12 samolotów, 9 z nich pomyślnie wykonało swoje zadanie. Pozostałe zawróciły ze względu na złe warunki atmosferyczne. Stracono jeden samolot, który w nocy 7 na 8 listopada 1941 lądował przymusowo w Szwecji. W 9 udanych operacjach przerzutowych zrzucono 48 skoczków. Od sierpnia 1942 do kwietnia 1943 do Polski wystartowało 65 samolotów: 49 załóg polskich i 16 brytyjskich. Stracono 6 samolotów, poległy 3 załogi. 17 samolotów zawróciło lub nie odnalazło placówki odbiorczej. Przerzucono 119 skoczków (106 CC, 9 kurierów, 1 Węgra), 4 nie przeżyło. Zginęło 12 osób z placówek odbiorczych.

W kolejnym sezonie od sierpnia 1943 do lipca 1944 do Polski wystartowało 381 samolotów: 213 załóg polskich i 168 brytyjskich, 205 z nich wykonało zadanie. Stracono 16 samolotów wraz z załogami: 5 polskich i 11 brytyjskich. Przerzucono 146 skoczków (136 CC i 10 kurierów), 4 nie przeżyło. Znaczną część tych operacji wykonywano już z południowych Włoch.

Eskadra „C” od 4 listopada 1943 została przeniesiona do formowanej samodzielnej polskiej 1586 Eskadry, która początkowo z bazy w Tunisie, a docelowo z bazy Campo Cassale koło Brindisi zaczęła obsługiwać loty do Polski na krótszej trasie. Jednakże były to loty w większej części nad okupowanymi przez Niemców terenami. Eskadra wykonywała loty również na tereny Jugosławi oraz Grecji. Została też uzupełniona załogami kanadyjskimi i południowoafrykańskimi. Od sierpnia do grudnia 1944 odbyło się 400 lotów, 227 z nich wykonało zadanie. Stracono 47 samolotów wraz z załogami. Przerzucono 138 skoczków, 1 nie przeżył. Przerzucono 355 ton zaopatrzenia, z tego tylko 150 ton odebrano. W tym były loty nad Warszawą z zaopatrzeniem dla Powstania. Przeprowadzono także trzy operacje „Most” w nocy z 15 na 16 kwietnia,z 29 na 30 maja oraz 25 na 26 lipca 1944 , podczas których samolot Dakota lądował na polowych lotniskach w Matczynie koło Bełżca oraz koło Tarnowa. W powrotną drogę zabierał członków KG AK, kurierów oraz zdobyte informacje i części rakiety V2. Ostatni zrzut cichociemnych w Polsce miał miejsce 26 grudnia 1944 na zrzutowisko „Wilga 311” które znajdowało się na przysiółku Polanki w Szczawie[15].

Dokonania[edytuj | edytuj kod]

Cichociemni trafiali praktycznie na wszystkie odcinki walki prowadzonej przez ZWZ-AK. Byli żołnierzami Związku Odwetu, Kedywu, Wachlarza, walczyli w oddziałach partyzanckich wszystkich okręgów, pracowali w wywiadzie, sabotażu, legalizacji i dywersji. Byli doskonałą kadrą, która potrafiła przekazać swoją wiedzę na licznych kursach i w szkołach podchorążych organizowanych w okupowanej Polsce. Wszędzie, gdzie rzucił ich rozkaz, wyróżniali się wyszkoleniem, bojową postawą, profesjonalnym podejściem do powierzonych im zadań[16].


5 przykładów dokonań cichociemnych -------

Lista Cichociemnych[edytuj | edytuj kod]

Niektórzy z cichociemnych[edytuj | edytuj kod]

Obecnie (15 XII 2019) żyje jeszcze tylko jeden Cichociemny Aleksander Tarnawski ps. Upłaz.

Jan Piwnik ps. „Ponury”
Stefan Bałuk ps. „Kubuś”
Michał Fijałka ps. „Kawa”
Hieronim Dekutowski ps. „Zapora”
Ezechiel Łoś ps. „Ikwa”
  • Stefan Bałuk ps. „Starba”, generał brygady, fotograf i fotoreporter wojenny, oficer w plutonie „Agaton” batalionu „Pięść” zgrupowania „Radosław”
  • Jan Biały ps. „Kadłub”, płk pil., dowódca warszawskiej „Bazy Lotniczej Okęcie”, zastępca szefa Wydziału Lotnictwa KG AK.
  • Adam Borys ps. „Pług”, „Dyrektor”, podpułkownik, organizator i dowódca oddziału „Agat” – „Pegaz” – „Parasol”, w powstaniu warszawskim dowódca batalionu „Parasol”[17]
  • Antoni Chmielowski, ps. „Chełmoński”, „Głowacki”, „Hulewicz”, „Wołk”, „Wroński”, szef wywiadu wojskowego Obszaru Lwowskiego AK, szef Oddziału II NIE we Lwowie
  • Andrzej Rudolf Czaykowski ps. „Garda”, rtm.
  • Hieronim Dekutowski ps. „Zapora”, „Odra”, „Reżu”, „Stary”, „Henryk Zagon”, major
  • Michał Fijałka ps. „Kawa”, „Wieśniak”, „Sokół” – żołnierz września 1939, oficer AK
  • Antoni Iglewski ps. „Antoni”, „Igła”, „Ponar”, „Suseł”, „Nieczuja”, „Vanadi”, „Kujawiak”, „Mazecki”, porucznik, dowódca samodzielnego partyzanckiego Baonu Szturmowego „Suszarnia” 106. dywizji AK.
  • Jerzy Iszkowski "Orczyk", "Kord", Jerzy Dybek", mjr pil. z-ca szefa lotnictwa w lubelskiej Komendzie Okręgu AK.
  • Ewaryst Jakubowski ps. „Brat”, porucznik, adiutant dowódc szefa lotnictwa w lubelskiej Komendzie Okręgu Armii Krajowej.y Brygady Dywersji „Broda 53” – Jana Kajusa Andrzejewskiego.
  • Eugeniusz Kaszyński ps. „Zygmunt”, „Nurt”, major, komendant Zgrupowania nr 1 Zgrupowań Partyzanckich Kedywu Okręgu Radomsko-Kieleckiego AK „Ponury” w Górach Świętokrzyskich, po odwołaniu „Ponurego” dowódca zgrupowań
  • Władysław Kochański ps. „Bomba”, „Wujek”, kapitan, dowódca oddziału partyzanckiego AK, jeden z przywódców polskiej samoobrony na Wołyniu
  • Wacław Kopisto ps. „Kra”, major, oficer Wachlarza i 27 Wołyńskiej DP AK, uczestnik akcji pińskiej
  • Bolesław Kontrym ps. „Żmudzin”, „Biały”, „Bielski”, „Cichocki”, major, dowódca III odcinka Wachlarza, szef służby śledczej w Głównym Inspektoracie PKB, uczestnik powstania warszawskiego, skazany na karę śmierci i stracony w styczniu 1953
  • Franciszek Koprowski
  • Tadeusz Kossakowski, generał dywizji, przerzucony podczas operacji „Most II”
  • Henryk Krajewski ps. „Trzaska”, „Leśny”, podpułkownik, kierownik Oddziału IV w Kedywie KG AK
  • Bronisław Lewkowicz "Kompas", mjr naw., oficer operacyjo-taltyczny w Wydziale Lotnictwa Oddziału III Operacyjnego Komendy Głównej AK.
  • Ezechiel Łoś ps. „Ikwa”, „Wiśnia”, porucznik
  • Leopold Okulicki ps. „Kobra”, „Niedźwiadek”, generał brygady
  • Alfred Paczkowski ps. „Wania” – dowódca III odcinka Wachlarza, szef Kedywu Obszaru Białystok
  • Adolf Pilch ps. „Góra”, „Dolina”
  • Julian Piotrowski ps. „Rewera 2”, „Górka 2”, major
  • Jan Piwnik ps. „Ponury”, major, dowódca odcinka drugiego Wachlarza, następnie komendant Zgrupowań Partyzanckich Kedywu Okręgu Radomsko-Kieleckiego AK „Ponury” stacjonujących na Wykusie, a w końcu VII batalionu 77 Pułku Piechoty AK
  • Bolesław Polończyk ps. „Kryształ”
  • Bronisław Rachwał ps. „Glin”, „Róża” vel Bronisław Janczarek, kapitan, dowódca kompanii motorowej 1 pułku specjalnego, zginął w walce 2 września 1944 r., od pocisku artyleryjskiego
  • Edwin Scheller
  • Jan Serafin ps. „Czerchawa”, „Cherubin”, kapitan, zginął śmiercią spadochroniarza podczas skoku do Polski w dniu 20 maja 1944 r.
  • Waldemar Szwiec ps. „Jakub”, „Robot”, podporucznik, komendant Zgrupowania nr 2 Zgrupowań Partyzanckich Kedywu Okręgu Radomsko-Kieleckiego AK „Ponury” w Górach Świętokrzyskich
  • Elżbieta Zawacka ps. „Zo”, „Zoya”, generał brygady, profesor, jedyna kobieta wśród cichociemnych
  • Leonard Szczęsny Zub-Zdanowicz ps. „Ząb”, „Dor”, „Szprung”, major WP, podpułkownik NSZ
  • Kazimierz Iranek-Osmecki, ps. „Makary”, „Pstrąg”, szef Oddziału II Komendy Głównej AK, płk dypl.
  • Aleksander Jan Michał Tarnawski ps. „Upłaz”, „Wierch”, polski inżynier chemik, żołnierz Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, oficer Armii Krajowej, podporucznik broni pancernej
  • Józef Zając ps. „Kolanko”, „Rozdzielacz”, „Zawór”, porucznik piechoty, walczył m.in. w powstaniu warszawskim, jeniec obozów niemieckich

Cichociemni po wojnie[edytuj | edytuj kod]

Na ośmiu cichociemnych wykonano po wojnie karę śmierci na podstawie wyroków sądów Polski Ludowej w okresie stalinizmu. Z trzystu szesnastu przerzuconych do Polski cichociemnych w czasie wojny zginęło stu trzech (około 30%)[6], w tym dziewięciu podczas lotu lub skoku, osiemdziesięciu czterech zginęło w walce lub zostało zamordowanych przez gestapo, dziesięciu zażyło truciznę po aresztowaniu; na dziewięciu wykonano po wojnie karę śmierci na podstawie wyroków sądów w okresie stalinizmu[7]. Spośród dziewięćdziesięciu czterech cichociemnych, którzy wzięli udział w powstaniu warszawskim, co najmniej 20 było rannych (kilku wielokrotnie) osiemnastu zginęło w walce[5]. Siedemnastu więziono w niemieckich obozach koncentracyjnych, 6 zamordowano. Dziewięćdziesięciu czterech po wojnie aresztowali Sowieci i zesłali w głąb ZSRR. Dziewięciu zamordowały komunistyczne władze PRL po wojnie . Spośród 316 cichociemnych 221 odznaczono Orderem Virtuti Militari, 37 walczyło o niepodległość Polski w latach 1918-1921. Najmłodszy miał 20 lat, najstarszy 54 lata[8].

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

Pamięć o Cichociemnych[edytuj | edytuj kod]

Pomniki[edytuj | edytuj kod]

Pomnik w Dębowcu upamiętniający pierwszy zrzut cichociemnych na terenie okupowanej Polski
Pomnik w Grabowie nad Pilicą upamiętniający zrzut cichociemnych
Skwer Cichociemnych w Rzeszowie
Tablica na pałacu Mostowskich w Warszawie upamiętniająca oficerów i podoficerów policji państwowej II RP będących cichociemnymi
  • W dniu 7 października 2013 w Warszawie koło budynku Sejmu odsłonięto Pomnik Cichociemnych Spadochroniarzy AK; autorem rzeźby jest Marek Moderau[22].
  • W dniu15 maja 2005 odsłonięto na terenie warszawskiej jednostki komandosów pomnik poświęcony cichociemnym spadochroniarzom AK.
  • We wrześniu 1991 w Dębowcu odsłonięto obelisk upamiętniający pierwszy skok w Polsce cichociemnych Józef Zabielski (ps. Żbik), mjr Stanisław Krzymowski (ps. Kostka) i kuriera Czesław Raczkowski (ps. Orkan), wykonany nocy z 15 na 16 lutego 1941.
  • 19 września 1965 w Warszawie odsłonięto Pomnik Polskich Spadochroniarzy i Cichociemnych[23].

Patronaty[edytuj | edytuj kod]

Polska jednostka specjalna Jednostka Wojskowa Grom im. Cichociemnych Spadochroniarzy Armii Krajowej.

Cichociemni są patronem kilkunastu organizacji harcerzy:

  • Szczep Harcerski im. Cichociemnych przy Hufcu ZHP Łódź-Polesie Chorągwi Łódzkiej ZHP
  • 2 Drużyna Harcerska „Zielona Dwójka” im. Cichociemnych w Dublinie [24]
  • Strzelecki Szczep Harcerski „Czarna Jedynka” im. Cichociemnych, [25]
  • 2. Podhalańska Drużyna Wędrownicza im. Cichociemnych Spadochroniarzy Armii Krajowej „Jupijajej”[26]
  • I Drużyna Męska Cichociemni z Czternastego Szczepu Harcerskiego „Błękitna Czternastka” im. het. St. Żółkiewskiego, Hufiec ZHP Poznań-Śródmieście Chorągwi Wielkopolskiej ZHP[27];
  • VI Szczep Drużyn Harcerskich i Zuchowych im. Cichociemnych Spadochroniarzy Armii Krajowej przy Hufcu ZHP Poznań-Wilda Chorągwi Wielkopolskiej ZHP[28];
  • 1. Specjalnościowa Drużyna Harcerska „GROM” im. Cichociemnych Spadochroniarzy Armii Krajowej przy Hufcu ZHP Węgrów Chorągwi Mazowieckiej ZHP[29];
  • 45. Drużyna Harcerska „Cichociemni” przy Hufcu ZHP Zgierz[30]
  • 45. Kielecka Drużyna Harcerek im. Elżbiety Zawackiej „Zo”
  • IV Szczep Drużyn Harcerskich i Gromad Zuchowych „AWANGARDA” im. Cichociemnych przy Hufcu ZHP Legionowo Chorągwi Stołecznej ZHP[31];
  • 6. Drużyna Harcerska „Burza” im. Cichociemnych w Legionowie (Szczep Awangarda)
  • 25. Wielopoziomowa Drużyna Harcerska „Brzask” im. Cichociemnych Spadochroniarzy Armii Krajowej przy Hufcu ZHP Legionowo Chorągwi Stołecznej ZHP[31];
  • 21. Lubliniecka Drużyna Starszoharcerska „Wataha” im. Cichociemnych – Spadochroniarzy Armii Krajowej przy Hufcu Lubliniec Chorągwi Śląskiej ZHP[32];
  • 4. Beskidzka Drużyna Harcerzy im. Cichociemnych przy Hufcu Harcerzy na Podbeskidziu Chorągwi Górnośląskiej ZHR[33];
  • 3. Gdańska Drużyna Harcerzy „Cichociemni” działająca w ramach 1. Gdańskiego Hufca Harcerzy WIDMO Pomorskiej Chorągwi ZHR[34];
  • 8. Szczep Drużyn Specjalnościowych „Szemkel” im. Cichociemnych[35]
  • 84. Łódzka Drużyna Harcerzy „Cichociemni” wchodząca w skład Łódzkiej Chorągwi ZHR[36];
  • 58. Mazowiecka Drużyna Harcerzy „Cichociemni” należąca do Mazowieckiej Chorągwi ZHR[37].
  • 88. Łódzka Drużyna Wędrownicza „Odwet” im. Cichociemnych przy Hufcu ZHP Łódź-Górna Chorągwi Łódzkiej ZHP
  • 173. Mazowiecka Drużyna Harcerzy im. Cichociemnych Spadochroniarzy Armii Krajowej przy Hufcu ZHP Zielonka Chorągwi Stołecznej ZHP[38];
  • 101. Tomaszowska Drużyna Wędrownicza Cichociemni z 111 Szczepu KRES im. hr. Antoniego Ostrowskiego (Hufiec Tomaszów Mazowiecki)
  • 316. Krakowska Drużyna Starszo-harcerska „Legion” im. Cichociemnych, Chorągiew Krakowska, Hufiec Kraków – Nowa Huta
  • 316 Drużyna Harcerska im. Cichociemnych Spadochroniarzy Armii Krajowej przy Hufcu ZHP Żyrardów Chorągwi Mazowieckiej ZHP
  • Harcerska organizacja wychowawczo-patriotyczna „Cichociemni” Brzeg Dolny[39]
  • 33. Beskidzka Drużyna Starszoharcerska „Cichociemni” przy Hufcu Beskidzkim ZHP[40]
  • 7 Drużyna Wędrownicza Cichociemni przy Hufcu Chorzów Chorągiew Śląska
  • 104 Drużyna Harcerzy Starszych i Młodszych im. Żołnierzy Cichociemnych przy Hufcu Szczecin Pogodno ZHP.
  • 112 Kołobrzeska Drużyna Starszoharcerska „Kryptonim” im. Cichociemnych
  • Młodzieżowa Drużyna Pożarnicza im.Cichociemnych w Książenicach
  • 30 Zielonogórska Drużyna harcerzy Orlęta im. Cichociemnych

W kulturze popularnej[edytuj | edytuj kod]

O cichociemnych powstały filmy dokumentalne: Cichociemni z 1989 (scenariusz i reżyseria Marek Widarski; wystąpili w nim Stefan Bałuk, Michał Goszczyński, Bronisław Czepczak vel Górecki, Stefan Ignaszak, Stanisław Jankowski, Wacław Kopisto, Tomasz Kostuch, Józef Nowacki, Ludwik Witkowski)[41], My cichociemni. Głos żyjących z 2008 (scenariusz i reżyseria Paweł Kędzierski)[42], Cichociemni. Wywalcz wolność lub zgiń z 2013 (scenariusz i reżyseria Dariusz Walusiak)[43].

O losach fikcyjnej grupy cichociemnych opowiada serial telewizyjny pt. Czas honoru, emitowany w TVP2 od 2008 roku.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Cichociemni spadochroniarze AK » Cichociemni elita dywersji, Cichociemni elita dywersji [dostęp 2019-12-08] (pol.).
  2. Śledzinski 2012 ↓, s. 15.
  3. Paczkowski 1987 ↓, s. 251.
  4. a b c Cichociemni - elita dywersji. Fundacja dla Demokracji. [dostęp 2019-12-16].
  5. a b Cichociemni w Powstaniu Warszawskim. Fundacja dla Demokracji. [dostęp 2019-03-16].
  6. a b Paczkowski 1987 ↓, s. 255.
  7. a b Śledzinski 2012 ↓, s. 418.
  8. a b Lista Cichociemnych. Fundacja dla Demokracji. [dostęp 2018-01-10].
  9. a b c Paczkowski 1987 ↓, s. 252.
  10. Witkowski 2009 ↓, s. 33-61.
  11. a b Paczkowski 1987 ↓, s. 253.
  12. Stasiak 1991 ↓, s. 16..
  13. Śledzinski 2012 ↓, s. 69-73.
  14. Iszkowski 2018 ↓, s. 40.
  15. „Znak Cichociemnych” Przemysław Bystrzycki, str.109
  16. Paczkowski 1987 ↓, s. 254.
  17. Głuszek 2006 ↓, s. 43-47.
  18. Uchwała Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 grudnia 2015 r. w sprawie ustanowienia roku 2016 Rokiem Cichociemnych (M.P. z 2016 r. poz. 42)
  19. 2016 r. Rokiem Henryka Sienkiewicza, Feliksa Nowowiejskiego, Cichociemnych oraz Jubileuszu 1050-lecia Chrztu Polski. sejm.gov.pl, 2015-12-23. [dostęp 2016-10-17].
  20. Zarządzenie nr 3/2016 Prezesa Narodowego Banku Polskiego z dnia 1 lutego 2016 r. w sprawie ustalenia wzoru, próby, masy i wielkości emisji monety o wartości nominalnej 10 zł, upamiętniającej 75. rocznicę pierwszego zrzutu Cichociemnych (M.P. z 2016 r. poz. 106)
  21. LOT zaprezentował siódmego Dreamlinera, który upamiętnia Cichociemnych - Kraj - rp.pl, www.rp.pl [dostęp 2017-11-22] (pol.).
  22. Odsłonięcie Pomnika Cichociemnych Spadochroniarzy AK (pol.). radiownet.pl, 2013-10-07. [dostęp 2013-11-27].
  23. Sosabowski Family Website, www.sosabowski.com [dostęp 2019-08-09].
  24. DH Zielona Dwójka w Dublinie
  25. Hufiec ZHP Strzelce Krajeńskie
  26. 2 Podhalańska Drużyna Wędrownicza im. Cichociemnych AK
  27. „Historia Błękitnej XIV i Jej Tradycje” [dostęp 25 lutego 2011].
  28. Strona internetowa VI Szczepu Drużyn Harcerskich i Zuchowych przy Hufcu ZHP Poznań-Wilda [dostęp 27 kwietnia 2010].
  29. Strona internetowa 1 SDH „GROM” im. Cichociemnych Spadochroniarzy AK przy Hufcu ZHP Węgrów [dostęp 27 kwietnia 2010].
  30. 45cichociemni.blogspot.com
  31. a b Strona internetowa IV Szczepu Drużyn Harcerskich i Gromad Zuchowych „AWANGARDA” im. Cichociemnych przy Hufcu ZHP Legionowo [dostęp 27 kwietnia 2010].
  32. Strona internetowa 21 Lublinieckiej Drużyny Starszoharcerskiej „Wataha” im. Cichociemnych – Spadochroniarzy Armii Krajowej przy Hufcu ZHP Lubliniec [dostęp 24 maja 2010].
  33. Strona internetowa 4 Beskidzkiej Drużyny Harcerzy im. Cichociemnych.
  34. Informacja na stronie Okręgu Pomorskiego ZHR [dostęp 14 lutego 2010].
  35. Strona 8. Szczepu Drużyn Specjalnościowych „Szemkel” im. Cichociemnych.
  36. Informacja na stronie Okręgu Łódzkiego ZHR [dostęp 14 lutego 2010].
  37. Strona internetowa 58. Mazowieckiej Drużyny Harcerzy „Cichociemni” [dostęp 1 sierpnia 2012].
  38. Informacja na stronie Hufca ZHP Zielonka [dostęp 2 sierpnia 2012].
  39. http://www.cichociemni.org.pl
  40. Strona Hufca Beskidzkiego. [dostęp 2014-11-28].
  41. Cichociemni. filmpolski.pl. [dostęp 15 stycznia 2014].
  42. MY CICHOCIEMNI. GŁOSY ŻYJĄCYCH. filmpolski.pl. [dostęp 15 stycznia 2014].
  43. CICHOCIEMNI. WYWALCZ WOLNOŚĆ LUB ZGIŃ. filmpolski.pl. [dostęp 15 stycznia 2014].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Przez wiele lat podstawowym źródłem do dziejów cichociemnych był zbiór wspomnień Drogi cichociemnych, wydany po raz pierwszy w Londynie w 1954.
  • Pierwsza książka o cichociemnych ukazała się w PRL w 1957 z serii „Żółty Tygrys”. Obejmowała ona historie nie tylko skoczków z Londynu, ale również z Moskwy.
  • Sama nazwa „cichociemni” była w okresie PRL często zastępowana inną, czego przykładem mogą być wspomnienia kpt. Paczkowskiego „Wani”, które w latach 70. ukazały się pod tytułem Lekarz nie przyjmuje, a dopiero po 1981 wyszły jako Ankieta cichociemnego.
  • O cichociemnych już na przełomie lat 60. i 70. pisał Cezary Chlebowski, kiedy to ukazało się pierwsze wydanie książki Pozdrówcie Góry Świętokrzyskie, poświęconej Janowi Piwnikowi „Ponuremu” (pierwsze wydanie w 1968).
  • Tomasz Kostuch ps.''Bryła'', Podwójna pętla. Wspomnienia cichociemnego, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1988.
  • Alfred Paczkowski, Ankieta cichociemnego, Warszawa: Instytut Wydawniczy „Pax”, 1987, ISBN 83-211-0769-9.
  • Cezary Chlebowski, Reportaż z tamtych dni, Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1988, ISBN 83-03-00654-1.
  • Władysław Klemens Stasiak, W locie szumią spadochrony: Wspomnienia żołnierza spod Arnhem, Warszawa: Instytut Wydawniczy „Pax”, 1991, ISBN 83-211-1153-X.
  • Cezary Chlebowski, Pozdrówcie Góry Świętokrzyskie: Reportaż historyczny, Warszawa: Wydawnictwo Tomasz Chlebowski, 1993, ISBN 83-85021-07-8.
  • Drogi Cichociemnych (biogramy, relacje osobiste), Warszawa: Dom Wydawniczy Bellona, 2008, ISBN 978-83-11-11309-1.
  • Zygmunt Głuszek, Szare Szeregi: Słownik biograficzny, tom I, Warszawa: Oficyna Wydawniczy RYTM, 2006, ISBN 978-83-7399-213-9.
  • Grzegorz Korczyński, Polskie oddziały specjalne w II wojnie światowej, Warszawa: Dom Wydawniczy Bellona, 2006, ISBN 83-11-10280-5.
  • Hubert Królikowski, Tobie Ojczyzno – Cichociemni, Gdańsk: Wojskowa Formacja Specjalna GROM im. Cichociemnych Spadochroniarzy Armii Krajowej 1990-2000, 2001, ISBN 83-909622-3-3.
  • Wpływ doświadczeń armii obcych na powstanie wojska spadochronowego w II Rzeczypospolitej [w:] Piotr Witkowski, Polskie jednostki powietrznodesantowe na zachodzie, Warszawa: Bellona SA, 2009, ISBN 978-83-11-11640-5.
  • Wojciech Königsberg, Droga „Ponurego”: Rys biograficzny majora Jana Piwnika, Warszawa: Oficyna Wydawnicza „Rytm”, 2011, ISBN 978-83-7399-475-1.
  • Kacper Śledzinski, Cichociemni: Elita polskiej dywersji, Kraków: Znak, 2012, ISBN 978-83-240-2191-8.
  • Jerzy Iszkowski, Powrót, Wacław Iszkowski, 2018, ISBN 978-83-947963-5-8.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]