Czermień błotna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Czermień błotna
Illustration Calla palustris0.jpg
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad Euphyllophyta
Klad rośliny nasienne
Klad okrytonasienne
Klad jednoliścienne
Rząd żabieńcowce
Rodzina obrazkowate
Podrodzina Aroideae
Rodzaj czermień
Gatunek czermień błotna
Nazwa systematyczna
Calla palustris L.
Sp. Pl. 968. (1753)
"(comns)" Zdjęcia i grafiki w Commons
Pokrój
Liść
Kwiatostany
Owocostany
Stanowisko czermieni błotnej z żurawiną błotną na obszarze torfowiska w Parku Narodowym Bory Tucholskie

Czermień błotna, d. czermień błotny, czerwień błotny, wodna wsza[2][3] (Calla palustris L.) – gatunek rośliny z monotypowego rodzaju czermień (Calla), z rodziny obrazkowatych (Araceae).

Rozmieszczenie geograficzne[edytuj | edytuj kod]

Gatunek rodzimy dla obszarów półkuli północnej klimatu umiarkowanego i subarktycznego, występujący od Europy Środkowej i Wschodniej po Japonię, a także w subarktycznej Ameryce Północnej do północnych i wschodnich Stanach Zjednoczonych[4]. W Polsce czermień błotna występuje dość pospolicie na terenie całej Polski niżowej po Podkarpacie. W Karpatach polskich gatunek jest rzadki i zagrożony z uwagi na eksploatację torfowisk[5]. Najwyżej położone w Polsce stanowisko (potwierdzone w 2001) znajduje się nad Smreczyńskim Stawem w Tatrach (1226 m n.p.m.)[5].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Pokrój
Płożąca roślina zielna, osiągająca wysokość 15-30 cm.
Łodyga
Poziome, wydłużone kłącze, o długości do 50 cm i średnicy do 1–2 cm, płożące się bezpośrednio pod lub nad powierzchnią podłoża.
Korzenie
Korzenie przybyszowe powstają w węzłach kłącza.
Liście
Liście pojawiają się pojedynczo na całej długości kłącza oraz w kępie na jego wierzchołku. Ogonki liściowe wzniesione, o długości 10–30 cm. Blaszki liściowe połyskliwe, jasnozielone, całobrzegie, szeroko jajowate do niemal okrągłych, z sercowatą nasadą i spiczastym lub kończykowatym wierzchołkiem, o wymiarach 6–14×4-12 cm.
Kwiaty
Roślina jednopienna. Kwiatostan typu kolbiastego pseudancjum wyrasta na wzniesionej szypułce o długości 15–30 cm i średnicy 8–12 mm. Pochwa kwiatostanu jajowata do eliptycznej, biała, płasko otwarta, często całkowicie lub częściowo zielona odosiowo, o wymiarach 4–6×3–3,5 cm, ostro zakończona kończykiem. Kolba osadzona na krótkim trzonku, cylindryczna, żółtawo-zielona, o długości 1,5–3 cm, całkowicie pokryta obupłciowymi kwiatami, niekiedy wierzchołkowo pokryta kwiatami męskimi. Kwiaty obupłciowe z (6-)9–12 pręcikami dwóch typów: zewnętrzne z szerokimi nitkami i wewnętrzne z wąskimi nitkami pręcików. Zalążnie jednokomorowe, zawierające od 6 do 9 anatropowych zalążków. Istnieją doniesienia o roślinach tworzących w jednej pochwie więcej niż jedną kolbę (do 4)[6].
Owoc
Czerwone jagody o wymiarach 6–12×5–10 mm, zebrane w kolbowaty owocostan. Nasiona brązowe, cylindryczne, o długości 3–5 mm, z obfitym bielmem, otoczone galaretowatym i lepkim śluzem, umożliwiającym hydrochorię i ornitochorię.

Biologia i ekologia[edytuj | edytuj kod]

Rozwój
Czermień błotna jest wieloletnim, hygrofitycznym hydrofitem, helofitem, geofitem lub chamefitem. Kwitnie od maja do sierpnia. Jej przedsłupne kwiaty są zapylane przez ślimaki[7].
Siedlisko
Zasiedla wilgotne gleby torfiaste, skrajnie żyzne i kwaśne, na stanowiskach bagiennych: torfowiskach przejściowych, w okrajkach torfowisk wysokich, rzadziej na torfowiskach niskich, a także na brzegach zbiorników wodnych, w tym okresowo wysychających. Występuje na wysokości od 0 do 900 m n.p.m.
Cechy fitochemiczne
Roślina trująca, zawiera alkaloid aroinę[8] i kryształy szczawianu wapnia. Przy kontakcie ze śluzówką układu pokarmowego powoduje silne, bolesne pieczenie oraz stan zapalny, a po spożyciu w większych ilościach może wywołać biegunkę i paraliż. Kontakt soku rośliny ze skórą wywołuje silne podrażnienie[9][10].
Interakcje z innymi gatunkami
Niedźwiedzie brunatne, po przebudzeniu ze snu zimowego, spożywają kłącza czermieni błotnej w celu pobudzenia układu pokarmowego do wypróżnienia[11].
Genetyka
Liczba chromosomów 2n = 36, 72[12].

Systematyka i zmienność[edytuj | edytuj kod]

Obecnie do rodzaju czermień zalicza się wyłącznie czermień błotną. Dawniej rodzaj ten obejmował wiele innych gatunków, wyłączonych później w odrębne rodzaje, np.:

Pozycja gatunku zgodnie z Angiosperm Phylogeny Website (aktualizowany system APG III z 2009)
Należy do rodzaju Calla, podrodziny Aroideae, rodziny obrazkowatych, rzędu żabieńcowców w kladzie jednoliściennych[1].
We wcześniejszych wersjach systemu APG (do wydania ósmego) rodzaj Calla był klasyfikowany do monotypowej podrodziny Calloideae[1].
Pozycja gatunku w systemie Reveala z roku 2007 (2010)
Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist, Takht. & Zimmerm. ex Reveal), podgromada Magnoliophytina (Frohne & U. Jensen ex Reveal), klasa Magnoliopsida (Brongn.), podklasa żabieńcowe (Alismatidae Takht.), nadrząd obrazkopodobne (Aranae Thorne ex Reveal), rząd obrazkowce (Arales Juss. ex Bercht. & J. Presl), rodzina obrazkowate (Araceae Juss.), rodzaj Calla L.[13][14]

Nazewnictwo[edytuj | edytuj kod]

Toponimia nazwy naukowej
Nazwa naukowa rodzaju Calla pochodzi od greckiego słowa κάλλος (kallos – piękno) i została użyta już w pracach Pliniusza Starszego[15]; nazwa gatunkowa palustris w języku łacińskim oznacza bagienny.
Nazwy zwyczajowe
Polska nazwa czermień wywodzi się od cerkiewnosłowiańskiego słowa чēрменъ (czrmĭn – czerwony)[16][17]. W języku angielskim zwyczajowa nazwa czermieni błotnej to water arum (wodny obrazek), water dragon (wodny smok), wild calla (dzika kalla). W języku niemieckim roślinę tę określa się jako Drachenwurz, a zwyczajowo jako Sumpfkraut (błotne ziele), Drachenkraut (smocze ziele), Schlangenkraut (wężowe ziele) lub Schweinsohr (świńskie ucho). W języku portugalskim czermień błotna zwyczajowo nazywa się copo-de-leite (kubek mleka)[18].
Synonimy[4]
  • synonimy nomenklatoryczne:
    • Callaion palustris (L.) Raf.
    • Provenzalia palustris (L.) Raf.
  • synonimy taksonomiczne:
    • Calla brevis (Raf.) Á.Löve & D.Löve
    • Calla cordifolia Stokes
    • Calla generalis E.H.L.Krause in J.Sturm
    • Calla ovatifolia Gilib.
    • Calla palustris f. aroiformis Asch. & Graebn.
    • Calla palustris f. gracilis Asch. & Graebn.
    • Calla palustris f. polyspathacea Vict. & J.Rousseau
    • Callaion bispatha (Raf.) Raf.
    • Callaion brevis (Raf.) Raf.
    • Callaion heterophylla (Raf.) Raf.
    • Provenzalia bispatha Raf.
    • Provenzalia brevis Raf.
    • Provenzalia heterophyla Raf.
    • Dracunculus paludosus Montandon

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Rośliny jadalne
W Szwecji wysuszone i sproszkowane kłącze czermieni błotnej, zawierające skrobię, było dodawane do mąki używanej do pieczenia chleba[19]. W Bangladeszu z gotowanego kłącza przygotowuje się potrawę typu curry[20]. Owoce, wysuszone i ugotowane, nadają się do spożycia. Są niesmaczne, ale bogate w składniki odżywcze[21]. Indianie Ameryki Północnej z suszonych i sproszkowanych jagód i nasion przygotowywali mąkę[22].
Rośliny lecznicze
Napar przygotowany z wysuszonego kłącza czermieni błotnej był stosowany wewnętrznie w leczeniu przeziębienia, grypy, duszności, a także w przypadku krwawień oraz zewnętrznie, w postaci okładów, w razie opuchlizny lub ukąszenia przez węża[21].
Rośliny magiczne
Wierzono, że noszenie przy sobie kłącza czermieni błotnej lub natarcie rąk jej sokiem chroni przed ukąszeniem przez węże. Liście czermieni stosowano też do zabezpieczania serów przed zepsuciem[23].
Rośliny ozdobne
Czermień błotna uprawiana jest jako roślina ozdobna oczek wodnych. Wymaga podłoża błotnistego. Najlepiej rośnie w stojącej lub wolno płynącej wodzie. Preferuje pełne słońce, ale dobrze rośnie również w warunkach zacienionych. Rozmnażanie przez podział kłączy wczesną wiosną lub z nasion. Jest mrozoodporna, niepodatna na choroby i szkodniki.

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-07-25].
  2. Ignacy Rafał Czerwiakowski: Opisanie roślin jednolistniowych lekarskich i przemysłowych. Kraków: 1852, s. 371.
  3. Józef Rostafiński: Słownik polskich imion rodzajów oraz wyższych skupień roślin poprzedzony historyczną rozprawą o źródłach. Kraków: 1900, s. 184.
  4. 4,0 4,1 R. Govaerts i D.G. Frodin: World Checklist of Araceae (and Acoraceae) (ang.). The Board of Trustees of the Royal Botanic Gardens, Kew, 2002. [dostęp 2010-07-25].
  5. 5,0 5,1 Z. Mirek i H. Piękoś-Mirkowa: Czerwona Księga Karpat Polskich. Rośliny naczyniowe. Instytut Botaniki Polskiej Akademii Nauk, 2008.
  6. Margaret G. Dudley. Morphological and Cytological Studies of Calla palustris. „Botanical Gazette”. 98 (3rok = 1937), s. 556-571. The University of Chicago Press (ang.). 
  7. Olga Seidl, Józef Rostafiński: Przewodnik do oznaczania roślin. Warszawa: PWRiL, 1973.
  8. A. i J. Szweykowscy (red.): Słownik botaniczny. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1996, s. 112. ISBN 83-214-0140-6. (pol.)
  9. Burkhard Bohne, Peter Dietze: Rośliny trujące: 170 gatunków roślin ozdobnych i dziko rosnących. Warszawa: Bellona, Spółka Akcyjna, 2008. ISBN 978-83-11-11088-5.
  10. Lewis S. Nelson: Handbook of poisonous and injurious plants. New York: Springer, 2007. ISBN 978-0-387-31268-2. (pol.)
  11. S.B. Jundziłł: Zoologia krótko zebrana. Zwierzęta ssące. T. 1. 1829. (pol.)
  12. Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
  13. James L. Reveal: Classification of extant Vascular Plant Families (ang.). 2008-03-29. [dostęp 2010-05-21].
  14. James L. Reveal: Indices Nominum Supragenericorum Plantarum Vascularium (ang.). 2010-07-18. [dostęp 2010-07-25].
  15. K. Krause: Araceae–Calloideae. W: A. Engler: Das Pflanzenreich. T. 37. 1908. (łac.)
  16. Aleksander Brückner: Słownik etymologiczny języka polskiego. 1926-1927. (pol.)
  17. Григорий Дьяченко: Полный церковнославянский словарь.
  18. Don Wagstaff: International poisonous plants checklist: an evidence-based reference. Boca Raton: CRC Press, 2008. ISBN 978-1-4200-6252-6. (ang.)
  19. Samuel Orgelbrand (red.): Encyklopedyja powszechna. T. 6. 1861. (pol.)
  20. Robert Freedman: Famine Foods (ang.). [dostęp 2010-07-25].
  21. 21,0 21,1 Plants For A Future (ang.). [dostęp 2010-07-25].
  22. Francois Couplan: The encyclopedia of edible plants of North America. New Canaan, Conn.: Keats Pub., 1998. ISBN 0-87983-821-3. (ang.)
  23. Rośliny źródeł w dawnych wierzeniach i medycynie ludowej. Liga Ochrony Przyrody. [dostęp 2010-07-25].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. S.A. Thompson: Araceae. W: Flora of North America: Magnoliophyta: Alismatidae, Arecidae, Commelinidae (in part) and Zingiberidae. T. 22. Oxford University Press, 2000. (ang.)
  2. Praca zbiorowa: Botanica. Könemann, 2005. ISBN 3-8331-1916-0. (pol.)
  3. Jacek Jaworski: Zielona arka Śląska (pol.). Śląski Ogród Botaniczny.