Libia w okresie rządów Mu’ammara al-Kaddafiego

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
الجماهيرية العربية الليبية الشعبية الاشتراكية العظمى
Wielka Arabska Libijska Dżamahirijja Ludowo-Socjalistyczna
Federacja Republik Arabskich 1977 - 2011 Libia
Flaga Libii
Herb Libii
Flaga Libii Herb Libii
Hymn: Allāhu Akbar
(Bóg jest wielki)
Stolica Trypolis (1977-2011)
Syrta (2011)[1]
Ustrój polityczny Dżamahirijja
Ostatnia głowa państwa Sekretarz Generalny Powszechnego Kongresu Ludowego Muhammad Abu al-Kasim az-Zuwaj[2]
Ostatni szef rządu Sekretarz Generalnego Komitetu Ludowego Al-Baghdadi Ali al-Mahmudi
Rozwiązanie Federacji Republik Arabskich 2 marca 1977
Śmierć Mu’ammara al-Kaddafiego 20 października 2011
Uznanie Narodowej Rady Tymczasowej przez ONZ
16 września 2011
الجمهورية العربية الليبية
Al-Ǧumhūriyya al-ʿArabiyya al-Lībiyya

Libijska Republika Arabska
Królestwo Libii 1969 - 1972 Federacja Republik Arabskich
Flaga Libii
Godło Libii
Flaga Libii Godło Libii
Hymn: Allāhu Akbar
(Bóg jest wielki)
Język urzędowy arabski
Stolica Trypolis
Ostatnia głowa państwa Przewodniczący Rady Dowódczej Rewolucji Mu’ammar al-Kaddafi
Ostatni szef rządu premier Mu’ammar al-Kaddafi
Obalenie monarchii przez Mu’ammara al-Kaddafiego 1 września 1969
Zawiązanie Federacji Republik Arabskich 1 lipca 1972
Religia dominująca Islam

Libia w okresie rządów Mu’ammar al-Kaddafiego – okres rządów Mu’ammara al-Kaddafiego w Libii obejmujący od 1 września 1969 (data przewrotu) do 20 października 2011 (data śmierci przywódcy). W tym czasie na forum międzynarodowym państwo libijskie było znane pod dwiema nazwami: Wielka Arabska Libijska Dżamahirijja Ludowo-Socjalistyczna' (arab. الجماهيرية العربية الليبية الشعبية الإشتراكية ) i Libijska Republika Arabska (arab. الجمهورية العربية الليبية).

Ustrój polityczny[edytuj | edytuj kod]

Libia za czasów alKaddafiego była dżamahirijją, w luźnym tłumaczeniu „państwem ludu”. Obowiązująca doktryna polityczna zwana Trzecią Teorią Powszechną oparta była na połączeniem idei demokracji bezpośredniej, socjalizmu i islamu. Opis systemu ustrojowego i główne założenia w/w doktryny politycznej której autorem był Mu’ammar al-Kaddafi[3] zostały zwarte w Zielonej książce. Ciało ustawodawcze, czyli Powszechny Kongres Ludowy, miał ok. 2700 członków. Zgodnie z konstytucją proklamowaną w 1977 roku, pełnia władzy legislacyjnej należała do 178 lokalnych zgromadzeń i komitetów ludowych. Uchwalane zalecenia i projekty ustaw były przedstawiane na forum Powszechnego Kongresu Ludowego, który nadaje im formę prawną. Kongres wyłaniał dwie instytucje centralne: liczący 5 członków Sekretariat Generalny, któremu przewodniczył sekretarz generalny, sprawujący funkcję głowy państwa, oraz Generalny Komitet Ludowy pełniący funkcję rządu.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Przejęcie władzy[edytuj | edytuj kod]

Historia Libii pod rządami Mu’ammara al-Kaddafiego rozpoczęła się 1 września 1969, kiedy to grupa młodych oficerów, wykorzystując nieobecność króla Idrisa I w kraju, przeprowadziła zamach stanu detronizujący go i objęła władzę jako Rada Dowódcza Rewolucji. Pierwszym dekretem puczystów był dokument[4] proklamujący Libijską Republikę Arabską.

Information icon.svg Osobny artykuł: Rewolucja libijska w 1969.

Dawne granice administracyjne Libii zostały zastąpione aby przekroczyć granice plemienne, tradycyjnych liderów plemiennych zastąpili przedstawiciele rządu[5]. Al-Kadafi utworzył Arabski Związek Socjalistycznej której prezesem został[6]. Wkrótce zlikwidowano wojskowe bazy brytyjskie i amerykańskie, zmuszono do wyjazdu 25 000 mieszkających w Libii Włochów oraz przeprowadzono nacjonalizację wydobycia i przetwórstwa ropy naftowej. Kadafi stworzył państwo autorytarne, oparte na islamie, zarządzane przez Kongresy Ludowe.

Zwiększono wydajności sektora naftowego. W 1969 rząd zwiększył więc cenę libijskiej ropy. W roku 1970, idąc śladem Libii pozostałe kraje OPEC zwiększyły ceny ropy[7]. Rząd na skutek Umowy Trypolitańskiej wprowadził koncernom naftowym podatek dochodowy. Działania te przyniosły Libii miliard dodatkowych przychodów w pierwszym roku[8]. W 1969 roku PKB państwa wynosił 3,8 miliarda dolarów amerykańskich to w 1974 roku wzrósł do 8,170 miliardów a w 1979 do 24,5 miliarda[9]. Normy życia Libijczyków w ciągu pierwszej dekady administracji Kadafiego znacznie się poprawiły. W 1979 roku średni dochód na mieszkańca wynosił już 8,170 dolarów (w porównaniu do 40 dolarów w 1951). Dochód ten był powyżej średniej wielu krajów uprzemysłowionych (w tym Wielkiej Brytanii i Włoch)[10].

Al-Kadafi wprowadził w kraju szariat w ramach którego w Libii zdelegalizowano spożywanie alkoholu, zamknięto kluby nocne i kościoły chrześcijańskie, zachęcano ludność do noszenia tradycyjnych strojów a w ramach polityki panarabskiej język arabski uznano jako jedyny język dopuszczalny w oficjalnych komunikatach i znakach drogowych[11].

Wczesne rządy pułkownika[edytuj | edytuj kod]

Dżąc do zmniejszenia wpływów zachodniego bloku NATO w basenie Morza Śródziemnego na początku lat 70. Libia zwróciła się do Malty aby ta przestała udzielać własnych gruntów siłom NATO. W ramach kompromisu, rząd Malty kontynuował umożliwianie siłom NATO dostępu do wyspy pod warunkiem że sojusz nie użyje Malty jako bazy do ataku na terytoria arabskie[12]. Gdy Wielka Brytania zaprzestała płacenia za utrzymanie baz Royal Navy na Malcie, Libia rozpoczeła finansację rządu wyspy[13]. Libia kupowała broń we Francji i w ZSRR. Stosunki handlowe z tym ostatnim doprowadziły do zaognienia stosunków z USA które prowadziły ze Związkiem Radzieckim zimną wojnę[14].

Libia za rządów pułkownika Kadafiego wspierała ruchy narodowowyzwoleńcze w Afryce (Afrykański Kongres Narodowy w RPA, SWAPO w Namibii, FRELIMO w Mozambiku, FROLINAT w Czadzie, POLISARIO na Saharze Zachodniej), w Azji (Organizacja Wyzwolenia Palestyny, MNLF na Filipinach) i w Europie (IRA i ETA) oraz państwa Ameryki Łacińskiej rządzone przez lewicę, jak sandinistowska Nikaragua.

W 1972, Libia razem z Egiptem i Syrią utworzyła Federację Republik Arabskich. Libia rozwinęła bliższe stosunki z krajami Maghrebu, w styczniu 1974 roku Libia i Tunezja ogłosiły unię polityczną Arabską Republikę Islamską. Mimo że utworzenie unii zostało zaproponowane wspólnie przez al-Kadafiego i prezydenta Tunezji, Habib Burgiba, ruch okazał się być w Tunezji bardzo niepopularny i wkrótce upadł[15].

Rząd Libii nabywał akcje największych europejskich koncernów tj. Fiat a także zakupił nieruchomości na Malcie i we Włoszech, które stały się cennym źródłem dochodowym w latach 80. gdy załamały się zyski z ropy naftowej[16].

Pod koniec 1972 i na początku 1973 roku, Libia zaatakowała Czad w celu przyłączenia bogatego w uran regionu Strefa Aozou[17].

Okres Dżamahirji[edytuj | edytuj kod]

W 1977 Libia odłączyła się z FRA tworząc Wielką Arabską Libijską Dżamahirijję Ludowo-Socjalistyczną[18], której ustrój był oparty na Zielonej książce napisanej przez al-Kaddafiego. Genezą rozpadu kraju była niechęć Libijczyków do Egiptu po tym gdy Egipt i Syria zaplanowały wojnę Jom Kippur bez konsultacji z jego państwem. Jeszcze bardziej rozgniewało go to gdy Egipt przyznał się do rozmów pokojowych a nie dążył do całkowitego zwycięstwa jak tego chciał Kadafi[19]. Sadat i Kadafi stali się otwartymi wrogami, a ten drugi wezwał do obalenia egipskiego prezydenta[20]. Gdy będący dawniej sojusznikiem al-Kadafiego, prezydent Sudanu, Dżafar Muhammad an-Numajri poparł stronę egipską, Kadafi od 1975 roku stał się sponsorem południowosudańskiej organizacji separatystycznej działającej pod nazwą Ludowa Armia Wyzwolenia Sudanu[21]. Natomiast w 1976 roku tysiąc uzbrojonych i wyszkolonych przez Libię rebeliantów na czele z Sadiqem al-Mahdim (byłym ale też i przyszłym umiarkowanie islamistycznym premierem Sudanu), przekroczyło granicę w Ma'tan as-Sarra. Rebelia doprowadziła do konfliktu Numajri z libijskim przywódcą, Muammarem al-Kaddafim. Numajri wysłał do miasta kolumnę czołgów i pokonał rebeliantów[22]. Za udział w rebelii w Sudaniu straconych zostało dziewięćdziesiąt osiem osób[23].

Nowopowstałe państwo, w lipcu 1977 przegrało krótkotrwałą przygraniczną wojnę z Egiptem.

W sierpniu 1984 roku Libia zaproponowała Maroko jedność polityczną a al-Kadafi wraz z tamtejszym monarchą, Hassanem II podpisał traktat Oujda tworząc tym samym Unię Afrykańsko-Arabską. Związek ten odebrany został ze zdziwieniem ze względu na silne różnice polityczne i długotrwałą wrogość między oboma krajami. Relacje w dalszym ciągu pozostały napięte, szczególnie ze względu na przyjazne stosunki Maroka z USA i Izraelem – w sierpniu 1986 roku w rezultacie z żądania Hassana, zniesiono umowę[24].

W latach 1986-1987 Libia toczyła w Czadzie tzw. wojnę Toyot. W Czadzie Libia wykorzystała Legion Islamski[25], była to powołana w 1972 roku organizacja paramilitarna dążąca do utworzenia Wielkiego Państwa Islamskiego Sahelu. Legion składał się głównie z imigrantów z biedniejszych krajów Sahelu[26] a także według niektórych źródeł z tysięcy Pakistanczyków i mieszkańców Bangladeszu którzy formalnie zostali zatrudnieni jako pracownicy cywilni w Libii[27]. Legion uczestniczył też w akcjach zbrojnych w Ugandzie, Palestynie, Libanie i Syrii[28].

W Palestynie Kadafi popierał popierał organizacje zbrojne tj. Ludowy Front Wyzwolenia Palestyny, Ludowy Front Wyzwolenia Palestyny - Dowództwo Generalne, Demokratyczny Front Wyzwolenia Palestyny, As-Sa’ika, Front Palestyńskiej Walki Ludowej, Czarny Wrzesień i Organizacja Abu Nidala[29].

Dzięki dochodom płynącym z bogatych złóż ropy naftowej Libia stała się krajem niezależnym od Zachodu. Miliardy dolarów uzyskanych z ropy wydano na szkoły, drogi, domy, szpitale, rozwój rolnictwa oraz broń i popieranie ruchów narodowowyzwoleńczych. W 1981 roku, nowy prezydent USA Ronald Reagan nazwał Kadafiego "wściekłym psem Bliskiego Wschodu" i "międzynaroodwym pariasem". Zaostrzył stanowisko amerykańskie wobec Libii, błędnie uznając rząd tego kaju za marionetkowy reżim ZSRR[30]. W sierpniu 1981 lotnictwo amerykańskie zestrzeliło na libijskich wodach terytorialnych dwa libijskie samoloty Su-17 (wersja 22)[31]. W odpowiedzi na to zamknięta została ambasada Libii w Waszyngtonie. Reagan wycofał z Libii część przedsiębiorstw amerykańskich co miało na celu zmniejszenie liczby Amerykanów przebywających w tym państwie[32]. W marcu 1982 roku, USA wprowadziło embargo na libijską ropę[33] a w styczniu 1986 roku rząd USA nakazał wszystkim firmom amerykańskim zaprzestania działalności w kraju mimo tego że w dalszym ciagu w Libi przebywało kilkuset pracowników pochodzących z Ameryki[34]. Pogorszone zostały również stosunki dyplomatyczne z Wielką Brytanią po tym gdy w nieznanych okolicznościach w Londynie w kwietniu 1984 roku zastrzelona została brytyjska policjantka Yvonne Fletcher a o jej zabójstwo oskarżeni zostali libijscy dyplomaci[35]. W 1986 roku, US Navy po raz kolejny rozpoczęła ćwiczenia w Zatoce Syrtyjskiej u wybrzeży Libii, rozwścieczeni Libijczycy podjęli się próby wojskowego odwetu za ćwiczenia, akcja nie udała się a Amerykanie zatopili kilka libijskich okrętów[36]. W tym samym roku Amerykanie oskarżyli Libię o zorganizowanię zamachu na dyskotekę w Berlinie w 1986 roku, w zamachu zginęło dwóch amerykańskich żołnierzy. Reagan obarczając winą za zamach rząd Libii, zorganizował wojskowy odwet[37]. Ruch ten skrytykowała CIA, która uważała że większe zagrożenie dla interesów USA w regionie stanowi Syria a tak wzmocni tylko dobrą reputację Kadafiego, mimo rad CIA, rząd uznał Libię za "miękki cel" i zdecydował się na uderzenie[38]. Na arenie międzynarodowej Reagana wsparła Wielka Brytania, pozostali europejscy sojusznicy Amerykanów uznali natomiast atak za niezgodny z prawem międzynarodowym[39]. 15 kwietnia 1986 amerykańskie samoloty wojskowe rozpoczęły serię ataków powietrznych, akcja przeprowadzona zostałą pod nazwą Operation El Dorado Canyon. Bombardowaniu uległy obiekty wojskowe w różnych częściach kraju, w ataku zginęło około 100 Libijczyków, w tym wielu cywilów[40]. W roku 1988 nad Lockerbie w południowej Szkocji eksplodował w powietrzu samolot pasażerski amerykańskich linii lotniczych Pan Am – zginęło łącznie 270 osób. O zamach oskarżono libijskie służby bezpieczeństwa, czego dowiedziono podczas procesu, który zaczął się w 1999 roku. Zamach miał być odwetem za bombardowanie Libii. W 1989 dwa libijskie samoloty bojowe zostały zestrzelone przez wojsko Stanów Zjednoczonych na libijskim wybrzeżu[41].

We wczesnych latach 80. rząd Libii przeprowadził szereg liberalizacyjnych reform gospodarczych co zaprowadzić miało do ograniczenia spadków z dochodów z ropy naftowej. Rozpoczęła się reforma przemysłu i rolnictwa oraz doszło do ponownego otwarcia małego biznesu[42]. W czerwcu wydano Wielką Zieloną Kartę Praw Człowieka, zawierająca 27 artykułów księga zawierała prawa i gwarancje zmierzające do poprawy sytuacji praw człowieka w Libii, ograniczenia stosowania kary śmierci (księga wezwała też do ostatecznego jej znieniesia). Wiele z zaproponowanych artykułów zostało zrealizowanych w następnym roku[43]. W 1989 z jego inicjatywy utworzona została Arabska Unia Maghrebu, jednocząca Libię w pakcie gospodarczym z Maroko, Tunezją, Algierią i Mauretanią. Kadafi widział w organizacji początki nowej unii panarabskiej[44].

W 1992 roku ONZ nałożyła na Libię sankcje gospodarcze. Ograniczenie wymiany międzynarodowej stało się bezpośrednią przyczyną trudności gospodarczych, które doprowadziły do konfliktów politycznych wewnątrz kraju. Sankcje zostały zniesione przez ONZ 12 września 2003 roku, w wyniku przyznania się Libii do odpowiedzialności za atak w 1988 roku i zgody na wypłacenie 2,7 miliarda USD odszkodowań rodzinom ofiar zamachu. W 2009 al-Kaddafi został wybrany na jeden rok szefem Unii Afrykańskiej[45].

Od 1994 do 1997 roku, al-Kadafi przeprowadził czystkę w szeregach władzy mającą na celu wykorzynienie korupcji głównie w sektorze gospodarczym[46].

Od połowy lat 90. Al-Kaddafi prowadził bardziej umiarkowaną politykę. Przywódca sfrustrowany brakiem panarabskich ideałów coraz bardziej marginalizował arabski nacjonalizm, zamiast tego zwrócił się w stronę panafrykanizmu i podkreślał afrykańską tożsamość Libii[47]. Od 1997 do 2000 roku, Libia podpisała umowy o współpracy lub porozumienia o dwustronnej pomocy z dziesięcioma państwami kontynentu[48], a w 1999 roku przystąpiła jako członek założyciel do Wspólnoty Państw Sahelu i Sahary[49] (pozostałymi założycielami były Burkina Faso, Czad, Mali, Niger i Sudan). W czerwcu 1999 odwiedził w RPA Nelsona Mandelę[50], a w następnym miesiącu wziął udział w szczycie OJA w Algierze gdzie wezwał do większej integracji politycznej i gospodarczej kontynentu oraz zaproponował utworzenie Stanów Zjednoczonych Afryki[51].

Mu’ammar al-Kaddafi i prezydent Tanzanii Jakaya Kikwete na szczycie UA w Addis Ababie. (2009)

W 2002 roku został jednym z założycieli Unii Afrykańskiej (UA) mającej na celu zastąpienie OJA. Na ceremonii otwarcia, stwierdził państwa afrykańskie powinny odrzucać pomoc warunkową z krajów rozwiniętych co kontrastowały z orędziem wygłoszonym przez prezydenta RPA, Thabo Mbekiego[52]. Na trzecim szycie UA, który odbył się w Libii w lipcu 2005 roku wezwał do dalszego poziomu integracji [53]. W czerwcu 2005 roku Libia dołączyła do Wspólnego Rynku Afryki Wschodniej i Południowej[54]. W sierpniu 2008 roku został ogłoszony przez komisję tradycyjnych afrykańskich przywódców (wodzów) "Królem Królów"[55]. 1 lutego 2009 w Addis Abebie w Etiopii odbyła się jego ceremonia koronacyjna, co zbiegło się z jego wyborem na przewodniczącego UA na okres jednego roku[45][56].

W 1999 roku, al-Kadafi rozpoczął rozmowy z brytyjskim rządem w celu normalizacji stosunków[57]. W 2001 roku potępił zamach z 11 września 2001 roku przygotowany przez Al-Kaidę, wyraził współczucie dla ofiar i wezwał do zaangażowania Libii w wojnę z terroryzmem wojującego islamizmu[58]. Libia nawiązała też bliższe połączenia z krajami Dalekiego Wschodu - Chinami i KRLD[59]. Pod wpływem ataku na Irak, w grudniu 2003 roku, Libia wyrzekła się posiadania broni masowego rażenia, zlikwidował program broni chemicznej i jądrowej[60]. W rezultacie poprawiły się stosunki z USA[61], a w marcu 2004 roku brytyjski premier Tony Blair spotkał się z Kadafim na jednej z libijskich pustyń[62]. W kwietniu 2004 roku Kadafi odwiedził siedzibę Unii Europejskiej w Brukseli co w rezultacie doprowadziło do poprawy stosunków rządu z państwami UE[63]. UE zakończyła sankcje wobec Libii a w październiku 2010 roku wypłaciła Libii 50 milionów euro które przeznaczone zostały na zatrzymanie afrykańskich imigrantów próbujących dostać się do Unii Europejskiej[64]. W 2006 roku Libia została usunięta z amerykańskiej listy państw sponsorujących terroryzm[65].

Według ujawnionego w 2012 dokumentu rząd libijski miał w 2007 roku wesprzeć kampanię Nicolasa Sarkozy'ego kwotą 50 mln dolarów[66].

Gospodarka Libii w XXI wieku uległa prywatyzacji[67]. Zadowolonych z tych reform al-Kadafi w przemówieniu w marcu 2003 roku wezwał do prywatyzacji na szeroką skalę[68]. W 2003 roku, przemysł naftowy został w dużej mierze sprzedany prywantym korporacjom[69]. Do 2004 roku bezpośrednie inwestycje zagraniczne w Libii wyniosły 40 miliardów dolarów, w porównaniu z 2003 rokiem odnotowano więc sześciokrotny wzrost[70].

Information icon.svg Osobny artykuł: Wojna domowa w Libii (2011).

W 2011 w Darnie i Bengazi[71] doszło do wybuchu antyrządowych protestów, które następnie objęły pozostałe części kraju[72], przeradzając się w powstanie w Libii, tłumione przez siły porządkowe i wojsko[73]; Rada Bezpieczeństwa ONZ uchwaliła rezolucję nr 1973, która zezwoliła na podjęcie w Libii operacji wojskowej skierowanej przeciwko siłom rządowym. 19 marca 2011 odbył się „paryski szczyt w sprawie Libii” (z udziałem Polski) po którym lotnictwo i marynarka koalicji państw (Francja, Kanada, Włochy, Stany Zjednoczone i Wielka Brytania) rozpoczęły ostrzał celów militarnych w okolicach Trypolisu i Misraty, realizując w ten sposób rezolucję nr 1973. Akcja nosiła kryptonim Świt Odysei. 20 marca 2011 do koalicji dołączyła Norwegia (która dzień później wycofała się z tej operacji) oraz Katar. Firmy z branży paliwowej członków koalicji uzyskały intratne kontrakty na wydobycie libijskiej ropy.

Po kilku miesiącach walk znaczną przewagę uzyskali powstańcy, którzy po trwających od 20 do 23 sierpnia, walkach zdobyli Trypolis. 26 sierpnia Narodowa Rada Tymczasowa przeniosła oficjalnie swoją siedzibę z Bengazi do Trypolisu. Miejsce pobytu byłego przywódcy nie było znane[74] aż do 20 października 2011, kiedy to został przez powstańców schwytany a następnie w bliżej nieznanych okolicznościach zabity. Tego samego dnia padła Syrta, czyli ostatni bastion obrońców Libii przed finansowanymi przez Zachód rebeliantami[potrzebne źródło]. Tym samym ostatecznie zakończył się okres rządów Mu’ammara al-Kaddafiego w Libii.

Przypisy

  1. cnn.com z 1 września 2011 r.
  2. Faktyczną głową państwa był Mu’ammar al-Kaddafi z tytułem Przywódcy Rewolucji 1 Września.
  3. CIA - The World Factbook (ang.). cia.gov. [dostęp 21 lutego 2011].
  4. "Pierwszy dekret Rewolucji (j. ar.)". (1 września 1969) w EMERglobal Lex
  5. Bruce St John 2012, s. 154–155.
  6. Blundy & Lycett 1987, s. 91; Vandewalle 2008, s. 11; Bruce St John 2012, p. 155.
  7. Blundy & Lycett 1987, s. 66–67; Bruce St John 2012, s. 145–146.
  8. Vandewalle 2008, s. 15; Bruce St John 2012, s. 147.
  9. Blundy & Lycett 1987, s. 107.
  10. Blundy & Lycett 1987, s. 107.
  11. Blundy & Lycett 1987, s. 64; Vandewalle 2008, s. 31; Kawczynski 2011, s. 21; Bruce St. John 2012, s. 134.
  12. Bruce St John 2012, s. 150–151.
  13. Dom Mintoff, Malta's political giant, passes away, August 20, 2012, (ang.)
  14. Bruce St John 2012, s. 144–145.
  15. Blundy & Lycett 1987, s. 76; Kawczynski 2011, s. 71–72; Bruce St John 2012, s. 183.
  16. Harris 1986, s. 114; Blundy & Lycett 1987, s. 199–201.
  17. Blundy & Lycett 1987, s. 181; Bruce St John 2012, s. 187.
  18. Informator ekonomiczny o krajach świata. Libia. msz.gov.pl. [dostęp 21 lutego 2011].
  19. Harris 1986, s. 87; Kawczynski 2011, s. 67; Bruce St John 2012, s. 182–183.
  20. Kawczynski 2011, s. 67.
  21. Blundy & Lycett 1987, s. 185; Kawczynski 2011, s. 79–80; Bruce St John 2012, s. 191.
  22. Burr, J. Millard and Robert O. Collins, Darfur: The Long Road to Disaster, Markus Wiener Publishers: Princeton, 2006, ISBN 1-55876-405-4, s. 111
  23. Dennis Hevesi (June 11, 2009). "Gaafar al-Nimeiry, a Sudan Leader With Shifting Politics, Dies at 79". The New York Times
  24. Blundy & Lycett 1987, s. 214; Kawczynski 2011, s. 72–75; Bruce St John 2012, s. 216.
  25. Geoffrey Leslie Simons, Libya and the West: from independence to Lockerbie, Centre for Libyan Studies (Oxford, England). s. 57
  26. Nolutshungu, Sam C. (1995). Limits of Anarchy: Intervention and State Formation in Chad. s. 5 University of Virginia Press. ISBN 0-8139-1628-3.
  27. J. Thomson, Mercenaries, Pirates and Sovereigns, s. 91
  28. J.-P. Azam et al., Conflict and Growth in Africa, s. 168
  29. Blundy & Lycett 1987, s. 78; Kawczynski 2011, s. 38; Bruce St. John 2012, s. 178.
  30. Kawczynski 2011, s. 115–116, 120; Bruce St. John 2012, s. 179–180.
  31. Vandewalle 2008, s. 36; Kawczynski 2011, s. 118–119.
  32. Vandewalle 2008, s. 37; Kawczynski 2011, s. 117–118; Bruce St. John 2012, s. 180.
  33. Blundy & Lycett 1987, s. 207–208; Vandewalle 2008, s. 37; Kawczynski 2011, s. 117-18; Bruce St John 2012, s. 181.
  34. Blundy & Lycett 1987, s. 27, 208; Kawczynski 2011, s. 117–118; Bruce St. John 2012, s. 176.
  35. Blundy & Lycett 1987, p. 175–178; Vandewalle 2008, s. 37; Bruce St. John 2012, s. 209.
  36. Kawczynski 2011, s. 121–122.
  37. Blundy & Lycett 1987, s. 4–5; Kawczynski 2011, s. 122.
  38. Blundy & Lycett 1987, s. 5–6.
  39. Harris 1986, s. 102; Kawczynski 2011, s. 123–125.
  40. Blundy & Lycett 1987, s. 2–3, 7–12; Vandewalle 2008, s. 37; Kawczynski 2011, s. 127–129.
  41. Bruce St John 2012, s. 202.
  42. Kawczynski 2011, s. 225; Bruce St John, s. 194.
  43. Vandewalle 2008, s. 45–46; Bruce St John, s. 2012.
  44. Kawczynski 2011, s. 188; Bruce St John 2012, s. 216–218.
  45. 45,0 45,1 Gaddafi chides African Union after leadership change (ang.). Reuters, 31 stycznia 2010. [dostęp 2010-02-01].
  46. Bruce St John 2012, s. 197–198.
  47. Kawczynski 2011, p. 142; Bruce St John 2012, s. 227.
  48. Bruce St John 2012, s. 229.
  49. Kawczynski 2011, s. 189.
  50. Bruce St John 2012, s. 226.
  51. Bruce St John 2012, s. 227–228.
  52. Kawczynski 2011, s. 190; Bruce St John 2012, s. 229.
  53. Kawczynski 2011, s. 190–191; Bruce St John 2012, s. 230.
  54. Bruce St John 2012, s. 231.
  55. Kawczynski 2011, s. 188; Bruce St John 2012, s. 270–271.
  56. Kawczynski 2011, s. 190; Bruce St John 2012, s. 272.
  57. Vandewalle 2011, s. 215.
  58. Vandewalle 2011, s. 220; Kawczynski 2011, s. 176; Bruce St John 2012, s. 243.
  59. Bruce St John 2012, s. 235.
  60. Vandewalle 2011, s. 217; Kawczynski 2011, s. 162, 184; Bruce St John 2012, s. 244.
  61. Kawczynski 2011, s. 178–179; Bruce St John 2012, s. 245.
  62. Kawczynski 2011, s. 240–241; Bruce St John 2012, s. 240–241.
  63. Kawczynski 2011, s. 175; Bruce St John 2012, s. 237.
  64. Bruce St John 2012, s. 274.
  65. Kawczynski 2011, s. 176.
  66. Sarkozy-Kadhafi : la preuve du financement. Mediapart, 2012.
  67. Bruce St John 2012, s. 250.
  68. Bruce St John 2012, s. 250.
  69. Bruce St John 2012, s. 247.
  70. Kawczynski 2011, s. 180; Bruce St John 2012, s. 248.
  71. Protests as Hezbollah poised to form Lebanon government (ang.). BBC News, 24 stycznia 2011. [dostęp 2011-02-02].
  72. Libia jak Egipt? „Dzień gniewu” wobec Muammara Kaddafiego (pol.). gazeta.pl, 16 lutego 2011. [dostęp 2011-02-16].
  73. Libia: Demonstranci wyparli siły porządkowe z Bengazi?. 17 lutego 2011.
  74. Wojna w Libii 26 sierpnia. Relacja minuta po minucie.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Libia. Historia. Encyklopedia PWN.
  • Agnieszka Eile: 40. lat mineło - czyli krótka historia współczesnej Libii. Stosunki Międzynarodowe - stosunki.pl, 19 października 2009.
  • Marek M. Dziekan, Pisarze muzułmańscy VII-XX w. Mały słownik, ISBN 83-7192-201-9, Warszawa 2003, s. 73-74.
  • Death of a Dictator: Bloody Vengeance in Sirte. Human Rights Watch. 2012.
  • Bearman, Jonathan (1986). Qadhafi's Libya. London: Zed Books. ISBN 978-0-86232-434-6.
  • Mirella, Bianco (1975). Gadafi: Voice from the Desert. Margaret Lyle (translator). London: Longman. ISBN 0-582-78062-4.
  • Blundy, David; Lycett, Andrew (1987). Qaddafi and the Libyan Revolution. Boston and Toronto: Little Brown & Co. ISBN 978-0-316-10042-7.
  • Bruce St. John, Ronald (2012). Libya: From Colony to Revolution (revised edition). Oxford: Oneworld. ISBN 978-1-85168-919-4.
  • Cooley, John K. (1983). Libyan Sandstorm. London: Sidgwick & Jackson. ISBN 978-0-283-98944-5.
  • Davis, Brian Lee (1990). Qaddafi, Terrorism, and the Origins of the U.S. Attack on Libya. New York: Praeger. ISBN 0-275-93302-4.
  • El-Khawas, Mohamad A. (1986). Qaddafi: His Ideology in Theory and Practice. Amana. ISBN 978-0-915597-24-6.
  • Hajjar, Sami G. (1982). "The Marxist Origins of Qadhafi's Economic Thought". The Journal of Modern African Studies 20 (3): 361–375. doi:10.1017/s0022278x00056871. JSTOR 160522.
  • Harris, Lillian Craig (1986). Libya: Qadhafi's Revolution and the Modern State. Boulder, Colorado: Westview Press. ISBN 0-8133-0075-4.
  • Hilsum, Lindsey (2012). Sandstorm: Libya in the Time of Revolution. London: Faber and Faber. ISBN 978-0-571-28803-8.
  • Kawczynski, Daniel (2011). Seeking Gaddafi: Libya, the West and the Arab Spring. Biteback. ISBN 978-1-84954-148-0.
  • Metz, Helen Chapin (2004). Libya. US GPO. ISBN 1-4191-3012-9.
  • Monti-Belkaoui, Janice; Monti-Belkaoui, Ahmed (1996). Qaddafi: The Man and His Policies. Avebury. ISBN 978-1-85972-385-2.
  • Pargeter, Alice (2012). Libya: The Rise and Fall of Qaddafi. New Haven: Yale University Press. ISBN 978-0-300-13932-7.
  • Simons, Geoff (2003). Libya and the West: From Independence to Lockerbie. Oxford: Centre for Libyan Studies. ISBN 1-86064-988-2.
  • Vandewalle, Dirk (2008), "Libya's Revolution in Perspective: 1969–2000", Libya Since 1969: Qadhafi's Revolution Revisited, Palgrave Macmillan, pp. 9–53, ISBN 0-230-33750-3
  • Vandewalle, Dirk (2011), "From International Reconciliation to Civil War: 2003–2011", Libya Since 1969: Qadhafi's Revolution Revisited (revised edition), Palgrave Macmillan, s. 215–239, ISBN 0-230-33750-3 Death of a Dictator: Bloody Vengeance in Sirte. Human Rights Watch. 2012.