Malta

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy państwa. Zobacz też: inne znaczenia słowa Malta.
Repubblika ta' Malta
Republic of Malta

Republika Malty
Flaga Malty
Herb Malty
Flaga Malty Herb Malty
Hymn: L-Innu Malti
Położenie Malty
Język urzędowy maltański, angielski
Stolica Valletta
Ustrój polityczny republika
Głowa państwa prezydent
Marie Louise Coleiro Preca
Szef rządu premier Joseph Muscat
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
186. na świecie
316 km²
0%
Liczba ludności (2014)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
172. na świecie
412,655[a]
1292,2 osób/km²
PKB (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

9,54 mld[1] USD
22 872[1] USD
PKB (PPP) (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

11,62 mld[1] USD
27 840[1] USD
Jednostka monetarna 1 euro = 100 eurocentów (EUR, €)
Niepodległość od Wielkiej Brytanii
21 września 1964
Wstąpienie do UE 1 maja 2004
Strefa czasowa UTC +1 – zima
UTC +2 – lato
Kod ISO 3166 MT
Domena internetowa .mt
Kod samochodowy M
Kod samolotowy 9H
Kod telefoniczny +356
Mapa Malty
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg Malta w Wikipodróżach
Wikinews Wiadomości w Wikinews
Wikicytaty Republika Malty w Wikicytatach
Wikisłownik Hasło Malta w Wikisłowniku

Malta, Republika Malty (Repubblika ta' Malta, Republic of Malta) – państwo wyspiarskie położone w Europie Południowej, na Morzu Śródziemnym, na południe od Sycylii.

Ustrój polityczny[edytuj | edytuj kod]

Malta jest republiką z jednoizbowym parlamentem.

Po ostatnich wyborach, które odbyły się w 2013, w parlamencie zasiadają dwie partie:

Partie te dzielą między siebie mandaty w parlamencie nieprzerwanie od 1971. Oprócz nich istnieją też inne drobne partie m.in.:

Od 1 maja 2004 Malta jest członkiem Unii Europejskiej.

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Podział administracyjny Malty.

W 1993 roku został ustanowiony podział administracyjny Malty obejmujący Maltę (wyspę) i Gozo. Powstało 68 samorządów, 54 na Malcie i 14 na Gozo.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Geografia Malty.

W skład archipelagu Wysp Maltańskich wchodzą wyspy: Malta, Gozo, Comino, Cominotto, Wyspa Św. Pawła i Filfla, będące wierzchołkami wapiennego masywu, pełnego głębokich zatok i dolin.

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Malta leży w strefie klimatycznej śródziemnomorskiej. Nie występują tu ostre wiatry, mgły, śnieg czy mróz. Średnia temperatura waha się od +14,1 °C w zimie (listopad–kwiecień) do +32,0 °C latem (maj–październik). Nasłonecznienie odpowiednio 6,8 godz. zimą i 10,2 godz. latem. Opady, przeważnie deszcz, pojawiają się głównie w okresie zimy. Roczna suma opadów wynosi 578 mm.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Początki cywilizacji na Malcie sięgają aż 5200 lat p.n.e., gdy trafili tu z Sycylii pierwsi osadnicy. Około 3500 lat p.n.e. w miejscowości Ġgantija na wyspie Gozo została wzniesiona świątynia. Podobne budowle powstały później także w innych miejscach, zarówno na Gozo jak i na Malcie.

Malta, która jest dogodnym miejscem do kontrolowania centralnego i wschodniego basenu Morza Śródziemnego, często na przestrzeni dziejów przechodziła z rąk do rąk.

Około 800 p.n.e. założyli tu swoje osiedla Fenicjanie, a 300 lat później wyspę podbili Kartagińczycy. W 257 p.n.e. miał miejsce pierwszy atak Rzymian i w 218 p.n.e. Malta przeszła pod władanie Imperium Rzymskiego.

W 60 n.e. na mieliźnie u brzegów wyspy rozbił się statek przewożący do Rzymu, jako więźnia, św. Pawła, który nawrócił Maltę na chrześcijaństwo[2]. W 395 po podziale Imperium Rzymskiego wyspa znalazła się we władaniu Cesarstwa Wschodniego ze stolicą w Konstantynopolu. W 870 została zdobyta przez Arabów, a w 1090 przez Normanów i przyłączona do księstwa sycylijskiego, a następnie Królestwa Sycylii.

W 1530 cesarz Karol V Habsburg przekazał wyspę jako lenno wydalonemu z Rodos zakonowi joannitów (Kawalerów Maltańskich) za opłatą roczną w wysokości jednego sokoła maltańskiego[3]. 18 maja 1565 rozpoczął się atak liczącej około 40 tys.[4] żołnierzy armii tureckiej. Obrońcom, w skład których wchodziło kilkuset rycerzy zakonnych, 2 tys. żołnierzy hiszpańskich i około 6 tys. ludności cywilnej, udało się ten atak całkowicie odeprzeć prawie cztery miesiące później, 8 września (Wielkie Oblężenie Malty). W celu lepszej obrony Wielki Mistrz Jean de la Valette rozpoczął w 1566 budowę nowego miasta na półwyspie Sciberras[5], nazwanego od jego nazwiska Valletta. Miasto to stało się później stolicą Malty.

W 1798 zdążająca do Egiptu flota francuska zaatakowała i zdobyła wyspę. Napoleon Bonaparte nakazał rycerzom zakonu w ciągu kilku dni opuścić Maltę. Po kilku miesiącach niezadowoleni z rządów francuskich mieszkańcy wyspy wzniecili powstanie i wspomagani przez Króla Sycylii i Brytyjczyków w 1800 zmusili wojska francuskie do poddania się. Malta przeszła pod protekcję Wielkiej Brytanii.

Satelitarne zdjęcie Malty
Information icon.svg Osobny artykuł: Malta (kolonia).

Trwający od 1814 do 1815 kongres wiedeński ustanowił Maltę kolonią brytyjską. Wyspa stała się brytyjskim "niezatapialnym lotniskowcem" i bazą okrętów podwodnych w czasie II wojny światowej, stwarzając poważne zagrożenie dla dostaw zaopatrzenia dla wojsk Osi w Afryce Północnej. Malta również wymagała dostaw. Wojska Osi „oblegały” wyspę, niszcząc konwoje z zaopatrzeniem płynące na Maltę, intensywnie ją bombardując oraz zastawiając minami. Spowodowało to czasową utratę przez aliantów możliwości podejmowania działań zaczepnych z Malty. Niemcy zrezygnowali jednak z planowanej inwazji koncentrując wysiłki na zdobyciu Egiptu. Po oblężeniu, kiedy przydział chleba dla cywilów spadł do niecałych 300 gramów, wyspa w 1942 została odznaczona Krzyżem Jerzego.

Information icon.svg Osobny artykuł: Oblężenie Malty.

W 1947 Malta uzyskała autonomię wewnętrzną, a w 1963 proklamowane zostało powstanie Państwa Maltańskiego. Rok później Malta uzyskała całkowitą niepodległość jako członek brytyjskiej Wspólnoty Narodów. Podpisany został też układ obronny z Wielką Brytanią, który zezwalał na utrzymanie na Malcie brytyjskich baz wojskowych. W 1967 układ ten został zerwany i dopiero po czterech latach udało się wynegocjować prowizoryczne porozumienie. 13 grudnia 1974 proklamowana została Republika Malty (Repubblika ta' Malta). 1 maja 2004 Malta przystąpiła do Unii Europejskiej.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

W II połowie lat 80. XX wieku szybki rozwój gospodarczy kraju, do niedawna silnie związanego z Wielką Brytanią (brytyjskie bazy wojskowe, stocznie remontowe, przemysł metalowy). Po 1987 prywatyzacja przedsiębiorstw państwowych, napływ kapitału zagranicznego i rozwój nowoczesnej gałęzi przemysłu. Wzrost produktu krajowego brutto o 1,4% (2005). Przemysł wytwarza 23% PKB, rolnictwo — 3%, pozostałą część — usługi 2003. PKB na 1 mieszkańca w 2005 wynosił w parytecie siły nabywczej 18800 dolarów amerykańskich. Główną gałęzią gospodarki Malty jest turystyka.

W 2012 roku kraj ten odwiedziło 1,454 mln. turystów (2% więcej niż w roku poprzednim), generując dla niego przychody na poziomie 1,265 mld dolarów[6].

Mapa lokalizacyjna Malty
Valletta
Valletta
Geographylogo.svg
Porty lotnicze na Malcie

Demografia[edytuj | edytuj kod]

2003 r.
Liczba ludności 399 867
Ludność według wieku
0 – 14 lat 19,5%
15 – 64 lat 67,5%
ponad 64 lata 13%
Wiek (mediana)
W całej populacji 37,2 lat
Mężczyzn 35,6 lat
Kobiet 38,8 lat
Przyrost naturalny 0,73%
Współczynnik urodzeń 12,75 urodzin/1000 mieszkańców
Współczynnik zgonów 7,8 zgonów/1000 mieszkańców
Współczynnik migracji 2,34 migrantów/1000 mieszkańców
Ludność według płci
przy narodzeniu 1,09 mężczyzn/kobiet
poniżej 15 lat 1,08 mężczyzn/kobiet
15 – 64 lat 1,02 mężczyzn/kobiet
powyżej 64 lat 0,72 mężczyzn/kobiet
Umieralność noworodków
W całej populacji 5,62 śmiertelnych/1000 żywych
płci męskiej 5,87 śmiertelnych/1000 żywych
płci żeńskiej 5,34 śmiertelnych/1000 żywych
Oczekiwana długość życia
W całej populacji 78,43 lat
Mężczyzn 75,94 lat
Kobiet 81,14 lat
Rozrodczość 1,91 urodzin/kobietę


Religia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Metropolia maltańska.
Information icon.svg Osobny artykuł: Świadkowie Jehowy na Malcie.
Information icon.svg Osobny artykuł: Nowa Synagoga w Valletcie.

Malta jest uważana za najbardziej katolicki kraj w Europie (poza Watykanem). Około 96% Maltańczyków to katolicy. Praktykuje 52,6% wiernych (od 36% do 88%), co jest absolutnym ewenementem w skali Europy[potrzebne źródło]. Pozostałe grupy wyznaniowe to inne odłamy chrześcijaństwa (w tym protestantyzm – 1,1% i Świadkowie Jehowy – 0,2%) i mniejsze grupy imigrantów wyznające islam i inne religie. W stolicy istnieje niewielka społeczność żydowska. 2,5% ludności nie wyznaje żadnej religii[7][8].

Biblia podaje, że u wybrzeży Malty rozbił się statek, którym płynął św. Paweł. W czasie trzymiesięcznego pobytu na tej wyspie apostoł uzdrowił ojca Publiusza i wielu innych chorych[9].

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Święta państwowe
Data Nazwa polska Nazwa maltańska Nazwa angielska
31 marca Dzień Wolności Jum il-Ħelsien Freedom Day
7 czerwca siódmy czerwca Is-Sette Giugno Sette Giugno
8 września Matki Boskiej Zwycięskiej Jum Il-Vitorja Our Lady of Victories
21 września Dzień Niepodległości Jum I-Indipendenza Independence Day
13 grudnia Dzień Republiki Jum ir-Repubblika Republic Day


  • Dzień Wolności31 marca 1979 – ostatnie jednostki wojsk brytyjskich opuściły Maltę.
  • Sette Giugno z wł. 7 czerwca – 7 czerwca 1919 – wojska angielskie siłą stłumiły demonstracje w Valletcie, zginęło 3 demonstrantów a kolejny z demonstrantów zmarł, na skutek odniesionych ran, następnego dnia.
  • Matki Boskiej Zwycięskiej8 września 1565 – wojska tureckie odstąpiły od oblężenia Malty.
  • Dzień Niepodległości21 września 1964 – uzyskanie przez Maltę niepodległości.
  • Dzień Republiki13 grudnia 1974 – proklamowanie Republiki Malty

Transport samochodowy[edytuj | edytuj kod]

Na Malcie obowiązuje ruch lewostronny. Maksymalna prędkość w terenie zabudowanym wynosi 50 km/h, a poza nim — 80 km/h.

Maltańska kuchnia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Kuchnia maltańska.

Uwagi

  1. Dane szacunkowe na lipiec 2014, podane za CIA The World Factbook (Źródło:CIA) (ang.)

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Dane dotyczące PKB na podstawie szacunków Międzynarodowego Funduszu Walutowego na rok 2012: International Monetary Fund: World Economic Outlook Database, April 2014 (ang.). [dostęp 11-04-2014].
  2. Malta: Historia (pol.). [dostęp 2013-10-05].
  3. Stephen O'Shea: Morze Wiary - islam i chrześcijaństwo w świecie śródziemnomorskim doby średniowiecza. Wyd. I. Poznań: Dom Wydawniczy Rebis, 2009, s. 289. ISBN 978-83-7510-087-7.
  4. Historia Wielkiego Oblężenia znana jest tylko ze źródeł chrześcijańskich, trudne jest więc dokładne oszacowanie sił tureckich. Zależnie od źródeł liczba atakujących waha się od 20 do nawet 100 tys., jednak najczęściej podawana i dość prawdopodobna to 40 tys.
  5. Mariusz Misztal: Historia Malty. W: Józef Laptos: Historia małych krajów Europy: Andora, Liechtenstein, Luksemburg, Malta, Monako, San Marino. Wrocław: Ossolineum, 2002, s. 302-304. ISBN 8304045907.
  6. UNWTO Tourism Highlights, 2013 Edition (ang.). UNWTO, 06 2013. [dostęp 2014-02-04]. s. 8.
  7. Religious Composition by Country, in Percentages. The Pew Research Center. [dostęp 2014-08-01].
  8. Christian Population as Percentages of Total Population by Country. The Pew Research Center. [dostęp 2014-08-01].
  9. Dz 28:1, 7-9, 11

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons
WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło Malta w Wikisłowniku

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Wikiatlas Wikimedia Atlas: Malta – wikiatlas z mapami w Commons