Malta

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy państwa. Zobacz też: inne znaczenia słowa Malta.
Repubblika ta’ Malta
Republic of Malta

Republika Malty
Flaga Malty
Herb Malty
Flaga Malty Herb Malty
Hymn: L-Innu Malti
Położenie Malty
Język urzędowy maltański, angielski
Stolica Valletta
Ustrój polityczny republika
Głowa państwa prezydent Marie Louise Coleiro Preca
Szef rządu premier Joseph Muscat
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
186. na świecie
316 km²
0%
Liczba ludności (2013)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
172. na świecie
446 547[1]
1413 osób/km²
PKB (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

9,54 mld[2] USD
22 872[2] USD
PKB (PPP) (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

11,62 mld[2] USD
27 840[2] USD
Jednostka monetarna 1 euro = 100 eurocentów (EUR, €)
Niepodległość od Wielkiej Brytanii
21 września 1964
Wstąpienie do UE 1 maja 2004
Strefa czasowa UTC +1 – zima
UTC +2 – lato
Kod ISO 3166 MT
Domena internetowa .mt
Kod samochodowy M
Kod samolotowy 9H
Kod telefoniczny +356
Mapa Malty
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg Malta w Wikipodróżach
Wikinews Wiadomości w Wikinews
Wikicytaty Republika Malty w Wikicytatach
Wikisłownik Hasło Malta w Wikisłowniku

Malta, Republika Malty (Repubblika ta’ Malta, Republic of Malta) – państwo wyspiarskie położone w Europie Południowej, na Morzu Śródziemnym, na południe od włoskiej Sycylii.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Geografia Malty.
Satelitarne zdjęcie Malty

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Malta położona jest w środkowej części Morza Śródziemnego, 80 km na południe od włoskiej Sycylii i 285 km na północny wschód od Tunezji. Jest najdalej na południe wysuniętym państwem Europy. Przy współrzędnych geograficznych: 35°50′N, 14°35′E leży bardziej na południe niż niektóre miasta północnej Afryki np. stolicy Tunezji – Tunis czy stolicy Algierii – Algieru.

Najwyższym punktem jest Ta'Dmejrek w pobliżu Dingli – 253 m n.p.m., natomiast najniższym punktem jest Morze Śródziemne – 0 m. Długość wybrzeża wynosi około 200 km, z czego 140,8 km na wyspie Malta i 56 km na Gozo.

Archipelag[edytuj | edytuj kod]

W skład archipelagu Wysp Maltańskich wchodzą wyspy: Malta, Gozo, Comino, Cominotto, Wyspa Św. Pawła i Filfla, będące wierzchołkami wapiennego masywu, pełnego głębokich zatok i dolin.

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Główny artykuł: Klimat Malty.

Malta znajduje się w strefie klimatu subtropikalnego[3][4] typu śródziemnomorskiego[5], z bardzo łagodnymi zimami i długimi ciepłymi, częściowo gorącymi latami. Średnia roczna temperatura wynosi 23 °C w dzień i 16 °C w nocy. Według International Living, Malta jest państwem z najlepszym klimatem na świecie[6].

Średnia temperatura dwóch miesięcy zimowych – stycznia i lutego wynosi 16 °C w dzień i 10 °C w nocy. W tych miesiącach temperatury wynoszą zwykle od 13 do 20 °C w ciągu dnia, od 7 do 13 °C w nocy, a średnia temperatura morza wynosi 15 °C[7][8]. Opady śniegu, jak i mróz nie występują. Średnia temperatura ośmiu miesięcy letnich, od kwietnia do listopada wynosi 26 °C w dzień i 18 °C w nocy. W najcieplejszym miesiącu roku – sierpniu, temperatury wynoszą zwykle od 28 do 34 °C w ciągu dnia, około 23 °C w nocy, a średnia temperatura morza wynosi 26 °C[7][8]. Temperatury powyżej 30 °C występują przez kilkadziesiąt dni rocznie, standardowo w lipcu i sierpniu, od czasu do czasu również w czerwcu i wrześniu. Dwa miesiące – marzec i grudzień mają charakter przejściowy, ze średnią temperaturą 17–18 °C w ciągu dnia i 11–12 °C podczas nocy[8], pod względem temperatury i nasłonecznienia przypominają nieco maj i wrzesień w Polsce. Na Malcie występują niewielkie wahania temperatury, zarówno pomiędzy dniem a nocą oraz pomiędzy kolejnymi dniami.

Malta ma 90 dni deszczowych rocznie (≥0.1 mm), od około 1 dnia deszczowego w okresie od czerwca do sierpnia do 16 dni deszczowych w grudniu. Miasto-państwo ma około 3000 godzin czystej słonecznej pogody rocznie, od ponad 160 h (średnio 5.2 godziny dziennie, ponad 5 razy więcej niż w Polsce) w grudniu do ponad 377 h (średnio 12.2 godziny czystego słońca na dobę) w lipcu[8]. Malta jest jednym z niewielu miejsc w Europie, gdzie zielono jest przez cały rok.

Średnia temperatura i opady dla Malty
Miesiąc Sty Lut Mar Kwi Maj Cze Lip Sie Wrz Paź Lis Gru Roczna
Średnie najwyższe temperatury [°C] 16.1 16.0 17.8 20.0 24.2 28.5 31.5 31.8 28.4 25.2 21.0 17.5 23,2
Średnia dobowa temperatura [°C] 13.2 13.0 14.6 16.7 20.4 24.4 27.2 27.7 25.0 21.9 18.0 14.7 19,7
Średnie najniższe temperatury [°C] 10.3 9.9 11.3 13.3 16.6 20.3 22.8 23.6 21.6 18.6 15.0 11.9 16,3
Opady [mm] 94.7 63.4 37.0 26.3 9.2 5.4 0.2 6.0 67.4 77.2 109 108 603
Średnia liczba dni z opadami 15 12 9 6 3 1 0 1 5 9 13 16 90
Średnie nasłonecznienie (w godzinach) 169 178 227 254 310 337 377 352 270 224 198 161 3054
Źródło: maltaweather.com (Meteo Malta & MaltaMedia)[8]

Historia[edytuj | edytuj kod]

Początki cywilizacji na Malcie sięgają aż 5200 lat p.n.e., gdy trafili tu z Sycylii pierwsi osadnicy. Około 3500 lat p.n.e. w miejscowości Ġgantija na wyspie Gozo została wzniesiona świątynia. Podobne budowle powstały później także w innych miejscach, zarówno na Gozo, jak i na Malcie.

Malta, która jest dogodnym miejscem do kontrolowania centralnego i wschodniego basenu Morza Śródziemnego, często na przestrzeni dziejów przechodziła z rąk do rąk.

Około 800 p.n.e. założyli tu swoje osiedla Fenicjanie, a 300 lat później wyspę podbili Kartagińczycy. W 257 p.n.e. miał miejsce pierwszy atak Rzymian i w 218 p.n.e. Malta przeszła pod władanie Imperium Rzymskiego.

W 60 n.e. na mieliźnie u brzegów wyspy rozbił się statek przewożący do Rzymu, jako więźnia, św. Pawła, który nawrócił Maltę na chrześcijaństwo[9]. W 395 po podziale Imperium Rzymskiego wyspa znalazła się we władaniu Cesarstwa Wschodniego ze stolicą w Konstantynopolu. W 870 została zdobyta przez Arabów, a w 1090 przez Normanów i przyłączona do księstwa sycylijskiego, a następnie Królestwa Sycylii.

W 1530 cesarz Karol V Habsburg przekazał wyspę jako lenno wydalonemu z Rodos zakonowi joannitów (Kawalerów Maltańskich) za opłatą roczną w wysokości jednego sokoła maltańskiego[10]. 18 maja 1565 rozpoczął się atak liczącej około 40 tys.[11] żołnierzy armii tureckiej. Obrońcom, w skład których wchodziło kilkuset rycerzy zakonnych, 2 tys. żołnierzy hiszpańskich i około 6 tys. ludności cywilnej, udało się ten atak całkowicie odeprzeć prawie cztery miesiące później, 8 września (Wielkie Oblężenie Malty). W celu lepszej obrony Wielki Mistrz Jean de la Valette rozpoczął w 1566 budowę nowego miasta na półwyspie Sciberras[12], nazwanego od jego nazwiska Valletta. Miasto to stało się później stolicą Malty.

W 1798 zdążająca do Egiptu flota francuska zaatakowała i zdobyła wyspę. Napoleon Bonaparte nakazał rycerzom zakonu w ciągu kilku dni opuścić Maltę. Po kilku miesiącach niezadowoleni z rządów francuskich mieszkańcy wyspy wzniecili powstanie i wspomagani przez Króla Sycylii i Brytyjczyków w 1800 zmusili wojska francuskie do poddania się. Malta przeszła pod protekcję Wielkiej Brytanii.

 Osobny artykuł: Malta (kolonia).

Trwający od 1814 do 1815 kongres wiedeński ustanowił Maltę kolonią brytyjską. Wyspa stała się brytyjskim „niezatapialnym lotniskowcem” i bazą okrętów podwodnych w czasie II wojny światowej, stwarzając poważne zagrożenie dla dostaw zaopatrzenia dla wojsk Osi w Afryce Północnej. Malta również wymagała dostaw. Wojska Osi „oblegały” wyspę, niszcząc konwoje z zaopatrzeniem płynące na Maltę, intensywnie ją bombardując oraz zastawiając minami. Spowodowało to czasową utratę przez aliantów możliwości podejmowania działań zaczepnych z Malty. Niemcy zrezygnowali jednak z planowanej inwazji koncentrując wysiłki na zdobyciu Egiptu. Po oblężeniu, kiedy przydział chleba dla cywilów spadł do niecałych 300 gramów, wyspa w 1942 została odznaczona Krzyżem Jerzego.

 Osobny artykuł: Oblężenie Malty.

W 1947 Malta uzyskała autonomię wewnętrzną, a w 1963 proklamowane zostało powstanie Państwa Maltańskiego. Rok później Malta uzyskała całkowitą niepodległość jako członek brytyjskiej Wspólnoty Narodów. Podpisany został też układ obronny z Wielką Brytanią, który zezwalał na utrzymanie na Malcie brytyjskich baz wojskowych. W 1967 układ ten został zerwany i dopiero po czterech latach udało się wynegocjować prowizoryczne porozumienie.

W pierwszych miesiącach 1971, gdy Wielka Brytania zaprzestała płacenia za utrzymanie baz Royal Navy, rząd Malty był finansowany przez Libię[13]. Okres ten przypadł na okres Dom Mintoffa, którego długoletnie rządy jako premiera są godne uwagi ze względu na wzrost poziomu życia oraz ustanowienie państwa opiekuńczego[14]

13 grudnia 1974 proklamowana została Republika Malty (Repubblika ta’ Malta). W latach 80. doszło do znacznej liberalizacji gospodarki kraju. 1 maja 2004 Malta przystąpiła do Unii Europejskiej.

Ustrój polityczny[edytuj | edytuj kod]

Malta jest republiką z jednoizbowym parlamentem.

Po ostatnich wyborach, które odbyły się w 2013, w parlamencie zasiadają dwie partie:

Partie te dzielą między siebie mandaty w parlamencie nieprzerwanie od 1971. Oprócz nich istnieją też inne drobne partie m.in.:

Od 1 maja 2004 Malta jest członkiem Unii Europejskiej.

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Podział administracyjny Malty.

W 1993 roku został ustanowiony podział administracyjny Malty obejmujący Maltę (wyspę) i Gozo. Powstało 68 samorządów, 54 na Malcie i 14 na Gozo.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Triq ir-Repubblika (Republic Street) w Valletcie
Sliema
2003 r.
Liczba ludności 399 867
Ludność według wieku
0 – 14 lat 19,5%
15 – 64 lat 67,5%
ponad 64 lata 13%
Wiek (mediana)
W całej populacji 37,2 lat
Mężczyzn 35,6 lat
Kobiet 38,8 lat
Przyrost naturalny 0,73%
Współczynnik urodzeń 12,75 urodzin/1000 mieszkańców
Współczynnik zgonów 7,8 zgonów/1000 mieszkańców
Współczynnik migracji 2,34 migrantów/1000 mieszkańców
Ludność według płci
przy narodzeniu 1,09 mężczyzn/kobiet
poniżej 15 lat 1,08 mężczyzn/kobiet
15 – 64 lat 1,02 mężczyzn/kobiet
powyżej 64 lat 0,72 mężczyzn/kobiet
Umieralność noworodków
W całej populacji 5,62 śmiertelnych/1000 żywych
płci męskiej 5,87 śmiertelnych/1000 żywych
płci żeńskiej 5,34 śmiertelnych/1000 żywych
Oczekiwana długość życia
W całej populacji 78,43 lat
Mężczyzn 75,94 lat
Kobiet 81,14 lat
Rozrodczość 1,91 urodzin/kobietę


Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Główny artykuł: Gospodarka Malty.

W II połowie lat 80. XX wieku szybki rozwój gospodarczy kraju, do niedawna silnie związanego z Wielką Brytanią (brytyjskie bazy wojskowe, stocznie remontowe, przemysł metalowy). Po 1987 prywatyzacja przedsiębiorstw państwowych, napływ kapitału zagranicznego i rozwój nowoczesnej gałęzi przemysłu. Wzrost produktu krajowego brutto o 1,4% (2005). Przemysł wytwarza 23% PKB, rolnictwo – 3%, pozostałą część – usługi 2003. PKB na 1 mieszkańca w 2005 wynosił w parytecie siły nabywczej 18800 dolarów amerykańskich. Główną gałęzią gospodarki Malty jest turystyka.

W 2012 roku kraj ten odwiedziło 1,454 mln turystów (2% więcej niż w roku poprzednim), generując dla niego przychody na poziomie 1,265 mld dolarów[15].

Transport[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Główny artykuł: Transport na Malcie.
Statki wycieczkowe w porcie Grand Harbour

Transport morski[edytuj | edytuj kod]

Malta ma dwa większe porty morskie: Grand Harbour oraz Malta Freeport, które przeładowały w 2010 roku 6 milionów ton towarów[16]. Grand Harbour jest głównym portem wycieczkowym Malty i drugim pod względem wielkości maltańskim portem handlowym. Jest także portem naturalnym i wcinającym się na około 3.6 km w głąb lądu[17]. W porcie położona jest forteca Fort St Angelo (obecnie w renowacji)[18] oraz stocznia wykorzystywana przede wszystkim do naprawy statków cywilnych[19]. Malta Freeport jest dziewiątym największym portem morskim w Europie oraz trzecim nad Morzem Śródziemnym pod względem przeładunku kontenerów[20]. W 2013 roku przeładowano w nim 2.75 miliona kontenerów typu TEU oraz obsłużono 1946 statków[21].

Transport lotniczy[edytuj | edytuj kod]

Malta ma jeden międzynarodowy port lotniczy – Port lotniczy Malta, który w 2013 roku obsłużył ponad 4 mln pasażerów[22]. Maltański port lotniczy ma bezpośrednie połączenia z lotniskiem w Krakowie i Wrocławiu poprzez linie lotnicze Ryanair. Ponadto znajdują się tutaj dwa heliporty: Heliport Comino i Heliport Xewkija.

Autobusy na Malcie, nowy i historyczny tabor

Transport drogowy[edytuj | edytuj kod]

Na Malcie obowiązuje ruch lewostronny. Maksymalna prędkość w terenie zabudowanym wynosi 50 km/h, a poza nim – 80 km/h. Malta ma 3 096 km dróg, z czego 2 704 km to drogi o twardej nawierzchni[23].

Publiczny transport zbiorowy[edytuj | edytuj kod]

Publiczny transport zbiorowy obsługiwany jest za pomocą autobusów.

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

Jeden z kampusów Uniwersytetu Maltańskiego

Nauczanie[edytuj | edytuj kod]

Prawo regulujące Edukację na Malcie (ustawa XXIV 1988) określa prawa i obowiązki uczniów, rodziców, państwa i organizacji pozarządowych (w Kościoła katolickiego) w sferze edukacji. Maltańskie instytucje edukacyjne – państwowe, prywatne i religijne – zapewniają szeroki system nauczania. Zajęcia przedszkolne odbywają się są od 3 roku życia. Nauka jest obowiązkowa w wieku od 5 do 16 lat. Po zakończeniu obowiązkowego cyklu szkolnego, uczniowie są zachęcani do wyboru około 50 różnych kursów zawodowych i akademickich w sektorach policealnych. Uczniowie ci poza tym, że pobierają bezpłatną naukę, otrzymują również stypendia finansowe w czasie swojej nauki[24]. Edukacja na Malcie jest oparta na modelu brytyjskim. Szkoła podstawowa trwa sześć lat, od 5 do 11 roku życia. W wieku 11 lat uczniowie zdają egzamin, aby dostać się do szkoły średniej. Po ukończeniu szkoły średniej w wieku 16 lat uczniowie przystępują do egzaminów maturalnych. Uczniowie mogą kontynuować naukę w college’u.

Począwszy od 2008 roku, są dwie szkoły międzynarodowe: Verdala International School i QSI Malta. Państwo płaci część wynagrodzenia nauczycieli w szkołach kościelnych.

Na Malcie znajdują się cztery uczelnie: Uniwersytet Maltański oraz Malta College of Arts, Science and Technology (MCAST), European Institute of Education i Institute of Tourism Malta[25].

Języki[edytuj | edytuj kod]

Języki maltański i angielski są językami urzędowymi na Malcie i są wykorzystywane do nauczania uczniów na poziomie szkoły podstawowej i średniej, oba języki są również przedmiotami obowiązkowymi. Szkoły publiczne mają tendencję do stosowania zarówno maltańskiego i angielskiego w sposób zrównoważony, natomiast szkoły prywatne wolą używać języka angielskiego w nauczaniu. Język angielski jest językiem z wyboru na Uniwersytecie Maltańskim oraz w niektórych środowiskach, takich jak banki, biura rachunkowe, usług medycznych i firm informatycznych. Około 98% Maltańczyków potrafi się komunikować w języku angielskim. Około 14% Maltańczyków twierdzi, że używa języka angielskiego w rodzinie i 29% w pracy. Według badań Narodowego Urzędu Statystycznego Malty wynika, że 86,23% Maltańczyków „woli” rozmawiać w języku maltańskim, 11,76% w języku angielskim, a 1,84% w języku włoskim. Na poziomie kultury i zwyczajów kulturowych, Maltańczycy dzielą się na dwie kategorie: tych, którzy popierają większe wykorzystanie maltańskiego, i ci, którzy popierają większe wykorzystanie języka angielskiego. W badaniu w 2001 roku, 43,2% badanych stwierdziło, że zazwyczaj czyta w języku angielskim, 48% stwierdziło, że ogląda telewizję i kino w języku angielskim. Wśród języków obcych, 51% studentów wybrało język włoski, 38% wybrało język francuski[26][27].

Urbanizacja[edytuj | edytuj kod]

Gżira

Według Eurostatu, Malta składa się z dwóch większych stref miejskich o nazwach „Valletta” (wyspa Malta) i „Gozo”[28]. Zgodnie z Demographia, Malta istnieje jako obszar miejski[29]. Zgodnie z Europejską Siecią Obserwacji i Planowania Przestrzennego (ang. European Spatial Planning Observation Network), Malta jest identyfikowana jako funkcjonalny zespół miejski (ang. Functional Urban Area)[30]. Zgodnie z danymi ONZ, około 95% powierzchni Malty obejmuje obszar miejski, liczba ta rośnie z roku na rok[31]. Ponadto na podstawie wyników badań ESPON i Komisji Unii Europejskiej, całe terytorium Malty stanowi jeden obszar miejski[32].

Od czasu do czasu w mediach[33], publikacjach i dokumentach urzędowych na Malcie[34][35], jak również w innych instytucjach[36], Malta jest określana jako miasto-państwo. Malta, z powierzchnią 316 km² i liczbą ludności na poziomie 0,45 miliona, jest jednym z najgęściej zaludnionych krajów na całym świecie.

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Święta państwowe
Data Nazwa polska Nazwa maltańska Nazwa angielska
31 marca Dzień Wolności Jum il-Ħelsien Freedom Day
7 czerwca siódmy czerwca Is-Sette Giugno Sette Giugno
8 września Matki Boskiej Zwycięskiej Jum Il-Vitorja Our Lady of Victories
21 września Dzień Niepodległości Jum I-Indipendenza Independence Day
13 grudnia Dzień Republiki Jum ir-Repubblika Republic Day


  • Dzień Wolności31 marca 1979 – ostatnie jednostki wojsk brytyjskich opuściły Maltę.
  • Sette Giugno z wł. 7 czerwca – 7 czerwca 1919 – wojska angielskie siłą stłumiły demonstracje w Valletcie, zginęło 3 demonstrantów a kolejny z demonstrantów zmarł, na skutek odniesionych ran, następnego dnia.
  • Matki Boskiej Zwycięskiej8 września 1565 – wojska tureckie odstąpiły od oblężenia Malty.
  • Dzień Niepodległości21 września 1964 – uzyskanie przez Maltę niepodległości.
  • Dzień Republiki13 grudnia 1974 – proklamowanie Republiki Malty

Maltańska kuchnia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Kuchnia maltańska.

Religia[edytuj | edytuj kod]

Malta jest uważana za najbardziej katolicki kraj w Europie (poza Watykanem). Około 96% Maltańczyków to katolicy. Praktykuje 52,6% wiernych (od 36 do 88%). Pozostałe grupy wyznaniowe to inne odłamy chrześcijaństwa (w tym protestantyzm – 1,1% oraz Świadkowie Jehowy) i mniejsze grupy imigrantów wyznające islam i inne religie. W stolicy istnieje niewielka społeczność żydowska. 2,5% ludności nie wyznaje żadnej religii[37][38].

Metropolia maltańska to metropolia obrządku łacińskiego obejmująca swoim zasięgiem Maltę. Podzielona jest na archidiecezję maltańską i diecezję Gozo.

Biblia podaje, że u wybrzeży Malty rozbił się statek, którym płynął św. Paweł. W czasie trzymiesięcznego pobytu na tej wyspie apostoł uzdrowił ojca Publiusza i wielu innych chorych[39].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons
Zobacz hasło Malta w Wikisłowniku

Przypisy

  1. Estimated Population by Locality – 31st March, 2013 – Malta Government, 2013.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Dane dotyczące PKB na podstawie szacunków Międzynarodowego Funduszu Walutowego na rok 2012: International Monetary Fund: World Economic Outlook Database, April 2014 (ang.). [dostęp 11-04-2014].
  3. Jahreszeitenklimate nach Troll und Paffen
  4. Die Klimatypen der Erde – Pädagogische Hochschule in Heidelberg.
  5. World Map of Köppen–Geiger Climate Classification.
  6. Malta tops International Living’s 2011 Quality of Life Best Climate Index.
  7. 7,0 7,1 weather2travel.com: Valletta Climate Guide.
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 maltaweather.com (Meteo Malta & MaltaMedia): Malta’s Climate.
  9. Malta: Historia (pol.). [dostęp 2013-10-05].
  10. Stephen O’Shea: Morze Wiary – islam i chrześcijaństwo w świecie śródziemnomorskim doby średniowiecza. Wyd. I. Poznań: Dom Wydawniczy Rebis, 2009, s. 289. ISBN 978-83-7510-087-7.
  11. Historia Wielkiego Oblężenia znana jest tylko ze źródeł chrześcijańskich, trudne jest więc dokładne oszacowanie sił tureckich. Zależnie od źródeł liczba atakujących waha się od 20 do nawet 100 tys., jednak najczęściej podawana i dość prawdopodobna to 40 tys.
  12. Mariusz Misztal: Historia Malty. W: Józef Laptos: Historia małych krajów Europy: Andora, Liechtenstein, Luksemburg, Malta, Monako, San Marino. Wrocław: Ossolineum, 2002, s. 302-304. ISBN 8304045907.
  13. Dom Mintoff, Malta’s political giant, passes away, August 20, 2012 (ang.).
  14. Dom Mintoff awarded Al-Qathafi Peace Prize, MaltaMedia News Aug 18, 2008 (ang.) dostęp 2013-04-17.
  15. UNWTO Tourism Highlights, 2013 Edition (ang.). UNWTO, 06 2013. [dostęp 2014-02-04]. s. 8.
  16. Malta. Port system – Portius, International and EU Port Law Centre.
  17. Port of Valletta – Transport Malta.
  18. Progress being made in Fort St Angelo restoration – timesofmalta.com.
  19. Malta Harbour – battleships-cruisers.co.uk.
  20. APPA: World Port Rankings 2011.
  21. Container Terminals, Traffic – Malta Freeport site.
  22. Annual Statistical Summary 2013 – Malta International Airport.
  23. Malta Transport Stats – Nation Master.
  24. Education in Malta – aboutmalta.com.
  25. Malta – Ranking Web of Universities.
  26. A view of the linguistic situation in Malta – Ignasi Badia i Capdevila, Noves SL. Revista de Sociolingüística 2004.
  27. Maltese – an unusual formula – MED Magazine.
  28. Urbanaudit.org: Eurostat, Malta.
  29. Demographia: World Urban Areas.
  30. „Study on Urban Functions” – European Spatial Planning Observation Network, 2007.
  31. „World Urbanization Prospects” – Department of Economic and Social Affairs/Population Division, United Nations (Table A.2; page 79).
  32. „Interim Territorial Cohesion Report” – Preliminary results of ESPON and EU Commission studies.
  33. „This very crowded isle: England is most over-populated country in EU”Daily Mail.
  34. Creativemalta.gov.mt: Draft National Strategy for the Cultural and Creative Industries – Creative Malta.
  35. Department of Information of Malta: The emblem of Malta.
  36. Malta – European Central Bank.
  37. Religious Composition by Country, in Percentages. The Pew Research Center. [dostęp 2014-08-01].
  38. Christian Population as Percentages of Total Population by Country. The Pew Research Center. [dostęp 2014-08-01].
  39. Dz 28:1, 7-9, 11.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Wikiatlas Wikimedia Atlas: Malta – wikiatlas z mapami w Commons