Malta

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy państwa. Zobacz też: inne znaczenia słowa Malta.
Repubblika ta’ Malta
Republic of Malta

Republika Malty
Flaga Malty
Herb Malty
Flaga Malty Herb Malty
Hymn: L-Innu Malti
Położenie Malty
Język urzędowy maltański, angielski
Stolica Valletta
Ustrój polityczny republika
Głowa państwa prezydent Marie Louise Coleiro Preca
Szef rządu premier Joseph Muscat
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
186. na świecie
316 km²
0%
Liczba ludności (2014)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
172. na świecie
412,655[a]
1292,2 osób/km²
PKB (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

9,54 mld[1] USD
22 872[1] USD
PKB (PPP) (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

11,62 mld[1] USD
27 840[1] USD
Jednostka monetarna 1 euro = 100 eurocentów (EUR, €)
Niepodległość od Wielkiej Brytanii
21 września 1964
Wstąpienie do UE 1 maja 2004
Strefa czasowa UTC +1 – zima
UTC +2 – lato
Kod ISO 3166 MT
Domena internetowa .mt
Kod samochodowy M
Kod samolotowy 9H
Kod telefoniczny +356
Mapa Malty
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg Malta w Wikipodróżach
Wikinews Wiadomości w Wikinews
Wikicytaty Republika Malty w Wikicytatach
Wikisłownik Hasło Malta w Wikisłowniku

Malta, Republika Malty (Repubblika ta’ Malta, Republic of Malta) – państwo wyspiarskie położone w Europie Południowej, na Morzu Śródziemnym, na południe od Sycylii.

Ustrój polityczny[edytuj | edytuj kod]

Malta jest republiką z jednoizbowym parlamentem.

Po ostatnich wyborach, które odbyły się w 2013, w parlamencie zasiadają dwie partie:

Partie te dzielą między siebie mandaty w parlamencie nieprzerwanie od 1971. Oprócz nich istnieją też inne drobne partie m.in.:

Od 1 maja 2004 Malta jest członkiem Unii Europejskiej.

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Podział administracyjny Malty.

W 1993 roku został ustanowiony podział administracyjny Malty obejmujący Maltę (wyspę) i Gozo. Powstało 68 samorządów, 54 na Malcie i 14 na Gozo.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Początki cywilizacji na Malcie sięgają aż 5200 lat p.n.e., gdy trafili tu z Sycylii pierwsi osadnicy. Około 3500 lat p.n.e. w miejscowości Ġgantija na wyspie Gozo została wzniesiona świątynia. Podobne budowle powstały później także w innych miejscach, zarówno na Gozo, jak i na Malcie.

Malta, która jest dogodnym miejscem do kontrolowania centralnego i wschodniego basenu Morza Śródziemnego, często na przestrzeni dziejów przechodziła z rąk do rąk.

Około 800 p.n.e. założyli tu swoje osiedla Fenicjanie, a 300 lat później wyspę podbili Kartagińczycy. W 257 p.n.e. miał miejsce pierwszy atak Rzymian i w 218 p.n.e. Malta przeszła pod władanie Imperium Rzymskiego.

W 60 n.e. na mieliźnie u brzegów wyspy rozbił się statek przewożący do Rzymu, jako więźnia, św. Pawła, który nawrócił Maltę na chrześcijaństwo[2]. W 395 po podziale Imperium Rzymskiego wyspa znalazła się we władaniu Cesarstwa Wschodniego ze stolicą w Konstantynopolu. W 870 została zdobyta przez Arabów, a w 1090 przez Normanów i przyłączona do księstwa sycylijskiego, a następnie Królestwa Sycylii.

W 1530 cesarz Karol V Habsburg przekazał wyspę jako lenno wydalonemu z Rodos zakonowi joannitów (Kawalerów Maltańskich) za opłatą roczną w wysokości jednego sokoła maltańskiego[3]. 18 maja 1565 rozpoczął się atak liczącej około 40 tys.[4] żołnierzy armii tureckiej. Obrońcom, w skład których wchodziło kilkuset rycerzy zakonnych, 2 tys. żołnierzy hiszpańskich i około 6 tys. ludności cywilnej, udało się ten atak całkowicie odeprzeć prawie cztery miesiące później, 8 września (Wielkie Oblężenie Malty). W celu lepszej obrony Wielki Mistrz Jean de la Valette rozpoczął w 1566 budowę nowego miasta na półwyspie Sciberras[5], nazwanego od jego nazwiska Valletta. Miasto to stało się później stolicą Malty.

W 1798 zdążająca do Egiptu flota francuska zaatakowała i zdobyła wyspę. Napoleon Bonaparte nakazał rycerzom zakonu w ciągu kilku dni opuścić Maltę. Po kilku miesiącach niezadowoleni z rządów francuskich mieszkańcy wyspy wzniecili powstanie i wspomagani przez Króla Sycylii i Brytyjczyków w 1800 zmusili wojska francuskie do poddania się. Malta przeszła pod protekcję Wielkiej Brytanii.

Satelitarne zdjęcie Malty
Information icon.svg Osobny artykuł: Malta (kolonia).

Trwający od 1814 do 1815 kongres wiedeński ustanowił Maltę kolonią brytyjską. Wyspa stała się brytyjskim „niezatapialnym lotniskowcem” i bazą okrętów podwodnych w czasie II wojny światowej, stwarzając poważne zagrożenie dla dostaw zaopatrzenia dla wojsk Osi w Afryce Północnej. Malta również wymagała dostaw. Wojska Osi „oblegały” wyspę, niszcząc konwoje z zaopatrzeniem płynące na Maltę, intensywnie ją bombardując oraz zastawiając minami. Spowodowało to czasową utratę przez aliantów możliwości podejmowania działań zaczepnych z Malty. Niemcy zrezygnowali jednak z planowanej inwazji koncentrując wysiłki na zdobyciu Egiptu. Po oblężeniu, kiedy przydział chleba dla cywilów spadł do niecałych 300 gramów, wyspa w 1942 została odznaczona Krzyżem Jerzego.

Information icon.svg Osobny artykuł: Oblężenie Malty.

W 1947 Malta uzyskała autonomię wewnętrzną, a w 1963 proklamowane zostało powstanie Państwa Maltańskiego. Rok później Malta uzyskała całkowitą niepodległość jako członek brytyjskiej Wspólnoty Narodów. Podpisany został też układ obronny z Wielką Brytanią, który zezwalał na utrzymanie na Malcie brytyjskich baz wojskowych. W 1967 układ ten został zerwany i dopiero po czterech latach udało się wynegocjować prowizoryczne porozumienie.

W pierwszych miesiącach 1971 gdy Wielka Brytania zaprzestała płacenia za utrzymanie baz Royal Navy, rząd Malty był finansowany przez Libię[6]. Okres ten przypadł na okres Dom Mintoffa którego długoletnie rządy jako premiera były godne uwagi ze względu na wzrost poziomu życia oraz ustanowienie państwa opiekuńczego[7]

13 grudnia 1974 proklamowana została Republika Malty (Repubblika ta’ Malta). W latach 80. doszło do znacznej liberalizacji gospodarki kraju. 1 maja 2004 Malta przystąpiła do Unii Europejskiej.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Geografia Malty.

W skład archipelagu Wysp Maltańskich wchodzą wyspy: Malta, Gozo, Comino, Cominotto, Wyspa Św. Pawła i Filfla, będące wierzchołkami wapiennego masywu, pełnego głębokich zatok i dolin.

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Malta znajduje się w strefie klimatu subtropikalnego[8][9] typu śródziemnomorskiego[10], z bardzo łagodnymi zimami i długimi ciepłymi, miejscami gorącymi latami. Średnia roczna temperatura wynosi 23°C w dzień i 16°C w nocy. Według International Living, Malta jest państwem z najlepszym klimatem na świecie[11].

Średnia temperatura dwóch miesięcy zimowych – stycznia i lutego wynosi 16°C w dzień i 10°C w nocy. W tych miesiącach temperatury wynoszą zwykle od 13 do 20°C w ciągu dnia, od 7 do 13°C w nocy, a średnia temperatura morza wynosi 15°C[12][13]. Opady śniegu jak i mróz nie występują. Średnia temperatura ośmiu miesięcy letnich, od kwietnia do listopada wynosi 26°C w dzień i 18°C w nocy. W najcieplejszym miesiącu roku – sierpniu, temperatury wynoszą zwykle od 28 do 34°C w ciągu dnia, około 23°C w nocy, a średnia temperatura morza wynosi 26°C[12][13]. Temperatury powyżej 30°C występują w kilkudziesięciu dniach rocznie, standardowo w lipcu i sierpniu, od czasu do czasu również w czerwcu i wrześniu. Dwa miesiące – marzec i grudzień mają charakter przejściowy, ze średnią temperaturą 17–18°C w ciągu dnia i 11–12°C podczas nocy[13], pod względem temperatury i nasłonecznienia przypominają nieco maj i wrzesień w Polsce. Na Malcie występują małe wahania temperatury, zarówno pomiędzy dniem a nocą oraz pomiędzy kolejnymi dniami.

Malta ma 90 dni deszczowych rocznie, od 1 dnia deszczowego w okresie od czerwca do sierpnia do 16 dni deszczowych w grudniu. Miasto-państwo ma około 3000 godzin czystej słonecznej pogody rocznie, od ponad 160 h (średnio 5.2 godziny dziennie, ponad 5 razy więcej niż w Polsce) w grudniu do ponad 377 h (średnio 12 godzin czystego słońca na dobę) w lipcu[13]. Malta jest jednym z niewielu miejsc w Europie, gdzie zielono jest przez cały rok.

Średnia temperatura i opady dla Malty
Miesiąc Sty Lut Mar Kwi Maj Cze Lip Sie Wrz Paź Lis Gru Roczna
Średnie najwyższe temperatury [°C] 16.1 16.0 17.8 20.0 24.2 28.5 31.5 31.8 28.4 25.2 21.0 17.5 23,2
Średnia dobowa temperatura [°C] 13.2 13.0 14.6 16.7 20.4 24.4 27.2 27.7 25.0 21.9 18.0 14.7 19,7
Średnie najniższe temperatury [°C] 10.3 9.9 11.3 13.3 16.6 20.3 22.8 23.6 21.6 18.6 15.0 11.9 16,3
Opady [mm] 94.7 63.4 37.0 26.3 9.2 5.4 0.2 6.0 67.4 77.2 109 108 603
Średnia liczba dni z opadami 15 12 9 6 3 1 0 1 5 9 13 16 90
Średnie nasłonecznienie (w godzinach) 169 178 227 254 310 337 377 352 270 224 198 161 3054
Źródło: maltaweather.com (Meteo Malta & MaltaMedia)[13]

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

W II połowie lat 80. XX wieku szybki rozwój gospodarczy kraju, do niedawna silnie związanego z Wielką Brytanią (brytyjskie bazy wojskowe, stocznie remontowe, przemysł metalowy). Po 1987 prywatyzacja przedsiębiorstw państwowych, napływ kapitału zagranicznego i rozwój nowoczesnej gałęzi przemysłu. Wzrost produktu krajowego brutto o 1,4% (2005). Przemysł wytwarza 23% PKB, rolnictwo – 3%, pozostałą część – usługi 2003. PKB na 1 mieszkańca w 2005 wynosił w parytecie siły nabywczej 18800 dolarów amerykańskich. Główną gałęzią gospodarki Malty jest turystyka.

W 2012 roku kraj ten odwiedziło 1,454 mln turystów (2% więcej niż w roku poprzednim), generując dla niego przychody na poziomie 1,265 mld dolarów[14].

Mapa lokalizacyjna Malty
Valletta
Valletta
Geographylogo.svg
Porty lotnicze na Malcie

Demografia[edytuj | edytuj kod]

2003 r.
Liczba ludności 399 867
Ludność według wieku
0 – 14 lat 19,5%
15 – 64 lat 67,5%
ponad 64 lata 13%
Wiek (mediana)
W całej populacji 37,2 lat
Mężczyzn 35,6 lat
Kobiet 38,8 lat
Przyrost naturalny 0,73%
Współczynnik urodzeń 12,75 urodzin/1000 mieszkańców
Współczynnik zgonów 7,8 zgonów/1000 mieszkańców
Współczynnik migracji 2,34 migrantów/1000 mieszkańców
Ludność według płci
przy narodzeniu 1,09 mężczyzn/kobiet
poniżej 15 lat 1,08 mężczyzn/kobiet
15 – 64 lat 1,02 mężczyzn/kobiet
powyżej 64 lat 0,72 mężczyzn/kobiet
Umieralność noworodków
W całej populacji 5,62 śmiertelnych/1000 żywych
płci męskiej 5,87 śmiertelnych/1000 żywych
płci żeńskiej 5,34 śmiertelnych/1000 żywych
Oczekiwana długość życia
W całej populacji 78,43 lat
Mężczyzn 75,94 lat
Kobiet 81,14 lat
Rozrodczość 1,91 urodzin/kobietę


Religia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Metropolia maltańska.
Information icon.svg Osobny artykuł: Świadkowie Jehowy na Malcie.
Information icon.svg Osobny artykuł: Nowa Synagoga w Valletcie.

Malta jest uważana za najbardziej katolicki kraj w Europie (poza Watykanem). Około 96% Maltańczyków to katolicy. Praktykuje 52,6% wiernych (od 36 do 88%). Pozostałe grupy wyznaniowe to inne odłamy chrześcijaństwa (w tym protestantyzm – 1,1%) i mniejsze grupy imigrantów wyznające islam i inne religie. W stolicy istnieje niewielka społeczność żydowska. 2,5% ludności nie wyznaje żadnej religii[15][16].

Biblia podaje, że u wybrzeży Malty rozbił się statek, którym płynął św. Paweł. W czasie trzymiesięcznego pobytu na tej wyspie apostoł uzdrowił ojca Publiusza i wielu innych chorych[17].

Urbanizacja[edytuj | edytuj kod]

Według Eurostatu, Malta składa się z dwóch większych stref miejskich o nazwach "Valetta" (wyspa Malta) i "Gozo"[18]. Zgodnie z Demographia, Malta istnieje jako obszar miejski[19]. Zgodnie z Europejską Siecią Obserwacji i Planowania Przestrzennego (ang. European Spatial Planning Observation Network), Malta jest identyfikowana jako funkcjonalny zespół miejski (ang. Functional Urban Area)[20]. Zgodnie z danymi ONZ, około 95% powierzchni Malty obejmuje obszar miejski, liczba ta rośnie z roku na rok[21]. Ponadto, na podstawie wyników badań ESPON i Komisji Unii Europejskiej, całe terytorium Malty stanowi jeden obszar miejski[22].

Od czasu do czasu w mediach[23], publikacjach i dokumentach urzędowych na Malcie[24][25], jak również w innych instytucjach[26], Malta jest określana jako miasto-państwo. Malta, z powierzchnią 316 km2 i liczbą ludności na poziomie 0,45 miliona, jest jednym z najgęściej zaludnionych krajów na całym świecie.

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Święta państwowe
Data Nazwa polska Nazwa maltańska Nazwa angielska
31 marca Dzień Wolności Jum il-Ħelsien Freedom Day
7 czerwca siódmy czerwca Is-Sette Giugno Sette Giugno
8 września Matki Boskiej Zwycięskiej Jum Il-Vitorja Our Lady of Victories
21 września Dzień Niepodległości Jum I-Indipendenza Independence Day
13 grudnia Dzień Republiki Jum ir-Repubblika Republic Day


  • Dzień Wolności31 marca 1979 – ostatnie jednostki wojsk brytyjskich opuściły Maltę.
  • Sette Giugno z wł. 7 czerwca – 7 czerwca 1919 – wojska angielskie siłą stłumiły demonstracje w Valletcie, zginęło 3 demonstrantów a kolejny z demonstrantów zmarł, na skutek odniesionych ran, następnego dnia.
  • Matki Boskiej Zwycięskiej8 września 1565 – wojska tureckie odstąpiły od oblężenia Malty.
  • Dzień Niepodległości21 września 1964 – uzyskanie przez Maltę niepodległości.
  • Dzień Republiki13 grudnia 1974 – proklamowanie Republiki Malty

Transport samochodowy[edytuj | edytuj kod]

Na Malcie obowiązuje ruch lewostronny. Maksymalna prędkość w terenie zabudowanym wynosi 50 km/h, a poza nim – 80 km/h.

Maltańska kuchnia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Kuchnia maltańska.

Uwagi

  1. Dane szacunkowe na lipiec 2014, podane za CIA The World Factbook (Źródło:CIA) (ang.).

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons
WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło Malta w Wikisłowniku
Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Dane dotyczące PKB na podstawie szacunków Międzynarodowego Funduszu Walutowego na rok 2012: International Monetary Fund: World Economic Outlook Database, April 2014 (ang.). [dostęp 11-04-2014].
  2. Malta: Historia (pol.). [dostęp 2013-10-05].
  3. Stephen O’Shea: Morze Wiary – islam i chrześcijaństwo w świecie śródziemnomorskim doby średniowiecza. Wyd. I. Poznań: Dom Wydawniczy Rebis, 2009, s. 289. ISBN 978-83-7510-087-7.
  4. Historia Wielkiego Oblężenia znana jest tylko ze źródeł chrześcijańskich, trudne jest więc dokładne oszacowanie sił tureckich. Zależnie od źródeł liczba atakujących waha się od 20 do nawet 100 tys., jednak najczęściej podawana i dość prawdopodobna to 40 tys.
  5. Mariusz Misztal: Historia Malty. W: Józef Laptos: Historia małych krajów Europy: Andora, Liechtenstein, Luksemburg, Malta, Monako, San Marino. Wrocław: Ossolineum, 2002, s. 302-304. ISBN 8304045907.
  6. Dom Mintoff, Malta's political giant, passes away, August 20, 2012, (ang.)
  7. Dom Mintoff awarded Al-Qathafi Peace Prize, MaltaMedia News Aug 18, 2008 (ang.) dostęp 2013-04-17
  8. Climatic map by Istituto Geografico De Agostini
  9. Die Klimatypen der Erde - Pädagogische Hochschule in Heidelberg
  10. World Map of Köppen−Geiger Climate Classification.
  11. Malta tops International Living’s 2011 Quality of Life Best Climate Index
  12. 12,0 12,1 weather2travel.com: Valletta Climate Guide.
  13. 13,0 13,1 13,2 13,3 13,4 maltaweather.com (Meteo Malta & MaltaMedia): Malta's Climate.
  14. UNWTO Tourism Highlights, 2013 Edition (ang.). UNWTO, 06 2013. [dostęp 2014-02-04]. s. 8.
  15. Religious Composition by Country, in Percentages. The Pew Research Center. [dostęp 2014-08-01].
  16. Christian Population as Percentages of Total Population by Country. The Pew Research Center. [dostęp 2014-08-01].
  17. Dz 28:1, 7-9, 11.
  18. Urbanaudit.org: Eurostat, Malta.
  19. Demographia: World Urban Areas.
  20. "Study on Urban Functions" – European Spatial Planning Observation Network, 2007
  21. "World Urbanization Prospects" – Department of Economic and Social Affairs/Population Division, United Nations (Table A.2; page 79)
  22. "Interim Territorial Cohesion Report" – Preliminary results of ESPON and EU Commission studies
  23. "This very crowded isle: England is most over-populated country in EU"Daily Mail
  24. Creativemalta.gov.mt: Draft National Strategy for the Cultural and Creative Industries – Creative Malta.
  25. Department of Information of Malta: The emblem of Malta.
  26. Malta - European Central Bank

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Wikiatlas Wikimedia Atlas: Malta – wikiatlas z mapami w Commons