Sorgo dwubarwne

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Sorgo cukrowe)
Skocz do: nawigacja, szukaj
Sorgo dwubarwne
Sorgo dwubarwne: zdjęcie
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad jednoliścienne
Rząd wiechlinowce
Rodzina wiechlinowate
Rodzaj sorgo
Nazwa systematyczna
Sorghum bicolor (L.) Moench
Methodus (Moench) 207 (1794)[2]
Sorgo dwubarwne: drugie zdjęcie
Nasiona sorga
Kultywar o białych ziarniakach
Kultywar o czerwonych ziarniakach
Plantacja sorga

Sorgo dwubarwne, sorgo zwyczajne, sorgo cukrowe, sorgo murzyńskie, sorgo japońskie, sorgo zwisłe (Sorghum bicolor (L.) Moench) – gatunek roślin należący do rodziny wiechlinowatych (Poaceae). Pochodzi z Afryki i do dzisiaj rośnie dziko w całej niemal Afryce. Jako gatunek introdukowany rozprzestrzenił się w innych regionach świata i obecnie rośnie dziko także w Indiach, Australii, Ameryce Północnej, Środkowej i Południowej. Ponadto jest uprawiany w wielu krajach świata o klimacie tropikalnym i podzwrotnikowym, a także w cieplejszych regionach o klimacie umiarkowanym[3].

Systematyka i nazewnictwo[edytuj | edytuj kod]

Po raz pierwszy w 1753 r. Karol Linneusz w Species Plantarum wyróżnił gatunki Holcus saccharatus i Holcus sorghum. Conrad Moench w 1794 r. scalił je w jeden gatunek – Sorghum bicolor. Taksonomią tego gatunku zajmowało się wielu botaników, opisano go pod wieloma nazwami naukowymi, a w jego obrębie wydzielono wiele podgatunków, odmian i form. W ramach projektu The Plant List uporządkowano całe nazewnictwo tego gatunku. Wszystkie podgatunki, odmiany i formy (z wyjątkiem Sorghum bicolor var. charisianum (Busse & Pilg.) Snowden) zostały uznane za synonimy. Obecnie Sorghum bicolor ma około 320 synonimów[4].

Niektóre synonimy:

  • Sorghum cernuum (Ard.) Host – sorgo zwisłe
  • Sorghum durra (Forssk.) Trab. – sorgo durra
  • Sorghum japonicum (Hack.) Roshev. – sorgo japońskie
  • Sorghum saccharatum (L.) Moench – sorgo cukrowe
  • Sorghum vulgare Pers. – sorgo zwyczajne
  • Sorghum vulgare var. durra (Forssk.) F.T.Hubb. & Rehder – sorgo murzyńskie

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Pokrój
Trawa o wysokości do 5 m i wzniesionych, wyprostowanych źdźbłach. Z jednego systemu korzeniowego wyrasta jeden lub kilka pędów[5].
Liście
O długości 35-135 cm i szerokości 1,5-13 cm, obejmujące łodygę pochwą liściową. W dolnej części są wzniesione, potem odginające się w dół. Blaszka liściowa często falista o lancetowatym wierzchołku. Pokryte są woskowym nalotem. U nasady są zwykle wybarwione na czerwono i posiadają krótkie, białe włoski. Języczek liściowy ma długość ok. 2 mm i orzęsioną górną krawędź[5].
Korzenie
Wiązkowe. Główna masa korzeniowa znajduje się na głębokości do 90 cm, ale czasami korzenie mogą dochodzić na głębokość do 1,5 m. W poziomie system korzeniowy rozprzestrzenia się w kole o średnicy ok. 3 m[5].
Kwiaty
Zebrane w szczytową, złożoną wiechę o długości do 60 cm. Składa się ona z kłosków wyrastających po 2-3 na szczytach gałązek. W kłoskach znajdują się kwiaty obupłciowe, kwiaty męskie lub kwiaty sterylne. Mają długość 3-10 mm i wyrastają bez szypułek, bezpośrednio na osi kłoska. Wyposażone są w dwie długie plewy o niemal jednakowej długości; wyższa ma 6-18 nerwów. Słupek z pierzastymi znamionami[5].
Owoc
Otoczone częściowo plewami zaokrąglone ziarniaki o średnicy 4-8 mm[5].

Historia uprawy[edytuj | edytuj kod]

Sorgo zalicza się do zbóż i jest jedną z najważniejszych roślin uprawowych na świecie[5]. Szczególnie duże znaczenie ma dla ludności w strefie międzyzwrotnikowej i podzwrotnikowej[6]. Prawdopodobnie sorgo zaczęto uprawiać w Etiopii około 3-5 tys. lat p.n.e., ale pewne dowody o jego uprawie mamy dopiero z okresu około 1000 lat p.n.e. Z południowo-wschodniej Afryki sorgo rozprzestrzeniło się wzdłuż handlowych szlaków lądowych i szlakami morskimi w całej Afryce oraz na Bliskim Wschodzie, w Indiach i Chinach[5]. Malowidła na ścianie pałacu Sennacheryba w Niniwie świadczą, że znane było w Babilonie w VIII wieku p.n.e. W okresie Nowego Testamentu było już powszechnie uprawiane w Egipcie i Palestynie[6]. Do Ameryki Północnej dostało się wraz z transportem niewolników. Do uprawy komercyjnej zostało wprowadzone w Ameryce Półn. pod koniec XIX wieku, później w Ameryce Południowej i Australii. Obecnie uprawiane jest bardzo wiele kultywarów sorga[5].

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

  • Z ziarniaków sorga otrzymuje się mąkę i kaszę. Kaszę spożywa się po ugotowaniu, z mąki robi się placki, naleśniki, kuskus i pierogi. Do celów kulinarnych zwykle używa się odmian o białym ziarnie[5]. Sorgo nadaje się na dietę bezglutenową[5].
  • Z mąki lub utłuczonego sorga poddanego fermentacji w Afryce sporządza się nieprzeźroczyste piwa i inne napoje alkoholowe. Używa się do tego celu odmian o czerwonych i brązowych nasionach. W Chinach z sorga robi się ocet i destyluje wysokoprocentowy alkohol (baijiu)[5], w tym bardzo znane gatunki Maotai i Erguotou.
  • W starożytności ziarna sorga dodawano jako domieszkę do mąki pszennej lub jęczmiennej podczas wypieku chleba[6].
  • Ziarniaki sorga są dobrą paszą dla zwierząt: świń i kur. W tym celu uprawia się duże ilości sorga w USA, krajach Ameryki Południowej i Środkowej, w Australii, Chinach i Indiach. Pędami pozostałymi po młocce karmi się bydło i robi z nich kiszonkę[5].
  • Łodygi słodkich odmian sorga są przez miejscową ludność żute. W USA wytwarza się z nich słodki syrop[5].
  • Kilka niejadalnych odmian sorga uprawia się wyłącznie dla pozyskania czerwonego barwnika znajdującego się w pochwach liściowych i sąsiednich odcinkach źdźbła. W Afryce barwnika tego używa się do farbowania koziej skóry, ale także mat, tkanin, pasków liści palmowych i traw użytych do sporządzania tkanin i wyrobów wikliniarskich, farbowania ozdobnych tykw i wełny. Tkaniny w których dominują kolory pochodzące z sorgo były znane jako "ifala". W Beninie barwnika używa się do malowania ciał i farbowania serów. W XIX wieku czerwony barwnik z sorga eksportowany był do Europy. Z sorga w Beninie i południowo-zachodniej Nigerii produkuje się również fioletowy barwnik używany przez Joruba do farbowania masek podczas tańców[5].
  • W Europie i Ameryce Północnej z wiech sorga sporządza się miotły. Wykorzystuje się w tym celu odmiany o bardzo długich kwiatostanach[5].
  • Z odpadów po wymłóceniu nasion wytwarza się pokrycia dachowe, ogrodzenia, tkaniny, biopaliwa, papier pakowy, płyty pilśniowe[5].
  • Z mąki sorgowej wytwarza się klej używany do sklejania warstw sklejki[5].
  • W tradycyjnej medycynie afrykańskiej sorgo jest używane przy leczeniu zapalenia wątroby, a wywar z mieszaniny liści i wiech sorga i innych roślin jest używany do leczenia anemii[5].

Wartości odżywcze[edytuj | edytuj kod]

W 100 g ziarna sorgo znajduje się[5]:

Ziarna sorga nie zawierają glutenu. Część białek stanowią nieprzyswajalne dla człowieka prolaminy, w rzeczywistości przyswajalne białko stanowi 8-9%. Na wartość odżywczą ziaren sorga wpływa też ilość zawartego w nich garbnika taniny. Istnieją kultywary o małej ilości taniny lub w ogóle jej pozbawione, zwane białym sorgiem, charakteryzujące się większą wartością odżywczą dorównującą ziarnu kukurydzy. Istnieją też kultywary o dużej zawartości taniny, zwane brązowym sorgiem, mające mniejszą wartość odżywczą. Brązowe kultywary sorga są jednakże też uprawiane, szczególnie w Afryce, gdyż charakteryzują się większą odpornością na owady, choroby grzybowe, ptaki i kiełkowanie nasion w wiechach. Łuskanie, blanszowanie lub moczenie ich ziarniaków w roztworach alkalicznych znacznie zmniejsza w nich ilość garbników[5].

Udział w kulturze[edytuj | edytuj kod]

Sorgo nie jest w Biblii wymienione z nazwy, jednakże badacze roślin biblijnych uważają, że występuje ono w niektórych opisach biblijnych. N. Hepper uważa, że berło, które wręczyli Jezusowi naigrywający się z niego żołnierze było źdźbłem i wiechą sorga z ubiegłorocznych zbiorów (Mt 27,29-30 i Mk 15,19), a N. H. Moldenke, A. L. Moldenke, że było trzciną, którą pojono Jezusa na krzyżu (Mt 27,48, J 19,29, Mk 15,36)[6].

Przypisy

  1. Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2011-01-14].
  2. The Plant List. [dostęp 2015-01-23].
  3. Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2015-01-03].
  4. The Plant List. Sorghum. [dostęp 2015-01-23].
  5. 5,00 5,01 5,02 5,03 5,04 5,05 5,06 5,07 5,08 5,09 5,10 5,11 5,12 5,13 5,14 5,15 5,16 5,17 5,18 5,19 Sorghum bicolor (L.) Moench. [dostęp 2015-01-23].
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 Zofia Włodarczyk: Rośliny biblijne. Leksykon. Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN, 2011. ISBN 978-83-89648-98-3.