Bielik zwyczajny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Bielik)
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy ptaka. Zobacz też: inne słowa o tej nazwie.
Bielik zwyczajny
Haliaeetus albicilla[1]
(Linnaeus, 1758)
Bielik zwyczajny
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Infragromada neognatyczne
Rząd szponiaste
Rodzina jastrzębiowate
Podrodzina jastrzębie
Rodzaj Haliaeetus
Gatunek bielik zwyczajny
Synonimy
  • Falco Albicilla Linnaeus, 1758[2]
Podgatunki
  • H. a. albicilla (Linnaeus, 1758)
  • H. a. groenlandicus C. L. Brehm, 1831
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[3]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania

     letnie lęgowiska

     zimowiska

     siedliska całoroczne

Systematyka Systematyka w Wikispecies
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikisłownik Hasło bielik w Wikisłowniku

Bielik zwyczajny, bielik (Haliaeetus albicilla) – gatunek dużego ptaka drapieżnego z rodziny jastrzębiowatych (Accipitridae).

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Wyróżniono dwa podgatunki H. albicilla[4]:

  • H. albicilla albicilla – Europa, północna Azja do Indii i Chin.
  • H. albicilla groenlandicus – Grenlandia.

Występowanie[edytuj | edytuj kod]

Zamieszkuje północną, środkową i wschodnią Europę, Irlandię[5], Islandię, Szkocję[6], wschodnią Grenlandię aż po wschodnią Azję na północ od Himalajów. Na wielu europejskich stanowiskach odnotowano zanik tego ptaka. Wędrowne są głównie północne populacje, np. syberyjskie (zimują na południu), pozostałe, w tym polskie bieliki, są osiadłe.

W Polsce bardzo nieliczny ptak lęgowy spotykany na całym niżu, ale głównie na zachodzie i północy kraju (635-720 par – kraj nasz jest jedną z największych jego ostoi, podczas gdy w całej Europie jest ok. 2400 par)[7][8]. Najliczniej występuje na Pomorzu Zachodnim: w rejonie Zalewu Szczecińskiego w lasach na wyspie Wolin (Woliński Park Narodowy) – tu bije rekordy liczebności, bo na 13 km² powierzchni stwierdzono gniazdowanie 9 par[9] – i w Puszczy Wkrzańskiej oraz na Pojezierzu Myśliborskim i Drawskim. 50 bielików żyje w Parku Narodowym "Ujście Warty". Drugim co do liczebności obszarem jego występowania jest północno-wschodnia Polska (Pojezierze Olsztyńskie, Mrągowskie i Iławskie oraz Równina Mazurska i Kraina Wielkich Jezior Mazurskich). Widuje się go głównie pojedynczo, choć w Dolinie Baryczy po spuszczeniu wody z tamtejszych stawów można dostrzec stada bielików złożone z 50-60 osobników, które zbierają się by wyłapać ryby z błotnistych kałuż.

Na początku XX wieku na obszarze Polski gniazdowało zaledwie 20 par bielików[10]. W latach 50. XX wieku gniazdowało 49 do 56 par, natomiast na przełomie lat 60. i 70. było już około 100 par. W latach 70. nastąpił spadek liczebności, który przypuszczalnie wynikał ze stosowania DDT. W 1994 r. populacja bielików w Polsce wynosiła 223 pary, natomiast w roku 2008 już 767 par, w ciągu tych 14 lat sukces lęgowy wynosił 68%.[11] Polska jest trzecim w Europie krajem co do ilości gniazdujących osobników tego gatunku (po Norwegii i Rosji).

Spotykany jest również na wschodzie Polski przy większych zbiornikach wodnych (dostępność ryb), nawet na warszawskim odcinku Wisły. Dzięki wprowadzeniu w Polsce ochrony miejsc jego gniazdowania staje się ptakiem coraz częściej spotykanym. Może nielicznie (kilkaset osobników) zimować na wodach śródlądowych, ale poza rewirami lęgowymi. Gdy zamarzną, przenosi się nad rzeki lub nad morze. Szczególnie chętnie wybiera wtedy rejon Zalewu Szczecińskiego.

W Europie Środkowej to ptak osiadły lub częściowo wędrowny. Dalekie przeloty na południe lub południowy zachód wykonują ptaki młode. Do tej części Starego Kontynentu przylatują też północne populacje, np. z Norwegii do Niemiec i Polski.

Dość powszechnie bielik jest błędnie uważany za orła, podczas gdy faktycznie należy on do rodzaju Haliaeetus, któremu genetycznie bliżej do bocianów niż orłów[12][13].

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Osobnik dorosły, Niemcy

Cechy gatunku[edytuj | edytuj kod]

Największy ptak szponiasty północnej Europy. Charakterystyczna sylwetka charakteryzuje się masywnością oraz długimi i szerokimi skrzydłami o prostych, równoległych brzegach. Samice są nieznacznie większe od samców, lecz w upierzeniu nie ma różnic między płciami. Grzbiet i brzuch ciemnobrunatne. U dorosłych ptaków głowa i szyja jasnobeżowa. Ptaki młode są całe ciemnobrunatne o czerwonobrązowym łuskowaniu. Na spodzie u nasady skrzydeł mają białe pióra. Ogon krótki, układający się w wachlarz, klinowaty, początkowo ciemny, z każdym rokiem staje się coraz bardziej biały, by po 5–6 latach stać się śnieżnobiały. U niewybarwionych ptaków na płaszczu, brzuchu i skrzydłach zobaczyć można białe pióra. W 6 roku życia bielik uzyskuje szatę ostateczną[14], oprócz głowy, która jasna jest dopiero po 8-10 latach[potrzebne źródło]. Dziób mocny, ciemnoszary u młodych, jaśnieje z wiekiem do jasnożółtego lub koloru kości słoniowej u 4-letnich ptaków, woskówka żółta. Nogi żółte i mocne, zakończone silnymi szponami służącymi do rozrywania ciała, skok do połowy nieopierzony. Wyjątkowo spotkać można bardzo jasne odmiany płowo-beżowe. Bieliki są większe od orła przedniego, ale mniejsze od bielika amerykańskiego, który ma śnieżnobiałą głowę.

Na wolności dożywa 30 lat, w niewoli - nawet 40.

Lot[edytuj | edytuj kod]

Bielik w locie, Dania

Bieliki mają szerokie, prostokątne skrzydła o palczastych końcach lotek I rzędu (sprawiają w powietrzu wrażenie deskowatych). W locie widać ich kontrastujące podbarkówki. Machają wtedy seriami płytkich uderzeń skrzydeł, wykonując tylko krótkie ślizgi. Gdy krążą skrzydła trzymają płasko lub nieznacznie uniesione. W powietrzu rzuca się też w oczy krótki ogon – w odróżnieniu od długich skrzydeł. Latają jednak szybko, zręcznie unosząc się na prądach powietrznych, najchętniej w godzinach południowych.

Wymiary[edytuj | edytuj kod]

  • dł. ciała: ok. 85–95 cm
    • czaszki: 13,2 cm[15]
    • w tym dzioba: 6,9 cm[15]
  • rozpiętość skrzydeł: samce do 220 cm, samice do 240 cm
  • masa ciała: samce 3,5–4,5 kg, samice 4–6 kg

Biotop[edytuj | edytuj kod]

Gatunek związany ze środowiskiem wodnym, w którym poluje, w pobliżu wody buduje gniazda, koczuje w okresie polęgowym i również w pobliżu wód gromadzi się na noclegowiska. Osobniki przed osiągnięciem dojrzałości (5. rok życia) koczują. Można je wtedy zobaczyć w większych grupach w całej Europie i Zachodniej Azji. W Europie Środkowej bielik spotykany jest na zalesionych równinach w jej północno-wschodniej części, jak też nad wybrzeżem morskim.
Unika natomiast terenów górzystych, bezleśnych i bez zbiorników wodnych, ale też rozległych i zwartych kompleksów leśnych.

Okres lęgowy[edytuj | edytuj kod]

Lęgnie się w różnorodnych krajobrazach, w których występują akweny, tereny podmokłe lub cieki wodne (nad rzekami pojawia się zwłaszcza po lęgach) – starodrzewy w pobliżu dużych, otwartych zbiorników wodnych (stawów hodowlanych, jezior, zbiorników zaporowych). Liczy się też obecność wysokich i starych drzew, na których chętnie gniazduje.

Toki[edytuj | edytuj kod]

To ptaki monogamiczne, nierzadko łączące się w pary na całe życie. Bieliki swój pierwszy lęg zakładają mając 5 lat. Ponad swoim terytorium ptaki wykonują, zimą lub wczesną wiosną, na dużej wysokości lot godowy. W jego trakcie samiec tak napiera na samicę, by ta przekręciła się na grzbiet i mogła połączyć się szponami z partnerem. Następnie oboje składają skrzydła, koziołkują powoli spadając, aż nisko nad ziemią rozlatują się w różne strony, po czym przystępują do ponownego połączenia w powietrzu. Samiec doniośle i przenikliwie krzyczy "kyik kyik", następnie samica wtóruje mu głębszym odzewem. Para dochowuje sobie wierności często do końca życia – ptak zmienia partnera tylko w razie jego śmierci.
Bieliki mają duże wymagania jeśli chodzi o powierzchnię swojego areału – pary lęgowe w czasie godów zajmują terytorium równe około 100 km². Zajęcie swojego rewiru obwieszczają donośnym, wysokim odgłosem, który przyrównać można do dźwięku dzięcioła czarnego. Z powodu rzadkiej gęstości występowania spotkanie go w terenie jest dla ornitologa dużym sukcesem. Jednak na obszarach o dużej ilości starych lasów i jezior gniazda poszczególnych par mogą być oddalone o zaledwie 3-5 km, co powodować może regularne walki powietrzne na granicach rewirów – w czasie ataku jeden ptak pikuje na drugiego z góry, a ten w ostatniej chwili przekręca się szponami i odpiera nalot. Przywiązanie do danego rewiru jest tak duże, że para bielików przepędza z niego nawet swoje dorosłe dzieci, a dla innych intruzów wtargnięcie może skończyć się śmiercią.

Gniazdo[edytuj | edytuj kod]

Młody, 60-dniowy bielik na gnieździe

W środkowej części Europy bieliki budują lęgi na wysokim, starym drzewie (w jego koronie), w pobliżu pnia (jego rozwidlenia), tak by mieć łatwy do niego dostęp. Najwięcej konstrukcji lęgowych spotyka się na sosnach, dębach i bukach. Mogą jednak je lokować na nadmorskich klifach, a na Półwyspie Skandynawskim na skałach. Zazwyczaj w danym okresie lęgowym jedna para buduje ich kilka, 2-3. Samiec przynosi zwykle materiał, a samica go układa. Podstawa gniazda składa się z patyków i gałęzi o szerokości dochodzącej do 1 metra, które przynosi oboje przyszłych rodziców. Wyścielają go trawą i innymi podobnymi materiałami jak mchy i porosty, sierść i morskie wodorosty. Jego rozmiary są jednymi z największych w gromadzie ptaków – przekraczają niekiedy 2 metry wysokości i mają masę dochodzącą do 1 tony. Prowadzi to wyjątkowo do zarwania się drzewa pod jego ciężarem. Wynika to z tego, że te same gniazda, stopniowo rozbudowywane, mogą być wykorzystywane przez wiele lat.

Jaja[edytuj | edytuj kod]

W ciągu roku wyprowadza jeden lęg, składając 2 białe jaja (rzadko od 1 do 4) w marcu lub kwietniu.

Wysiadywanie i opieka nad młodymi[edytuj | edytuj kod]

Jaja wysiadywane są przez okres około 38-42 dni przez obydwoje rodziców (przeważa tu rola samicy). Może przeżywać tylko 1 młode, ale w bardziej korzystnym okresie udaje się im wychować 2. W ciągu 4 tygodni od wyklucia młodymi zajmuje się samica, a samiec przynosi pokarm. Po tym okresie oba dorosłe ptaki polują, choć rola samca jest tu mniejsza. Pisklęta, początkowo okryte szarym puchem, opuszczają gniazdo po około 70 dniach. Na przełomie czerwca i lipca rodzice zabierają pisklę na naukę latania, która odbywa się na zrębach pozostawionych przez człowieka. Młode początkowo przeskakuje z gałęzi na gałąź. Zdolne do lotu staje się po 80-90 dniach, ale rodzice zajmują się nim przez kolejne 2-3 miesiące nim osiągnie całkowitą niezależność. Zdolność do prowadzenia lęgów osiągają po 5-6 latach. Na wolności bieliki dożywają 21-30 lat, w niewoli do 40.

Śmiertelność młodych wynosi 20-30%, tylko lokalnie do 50%. W latach 1911-1969 było to nawet 90%. Zagrożenia dla młodych stanowią linie energetyczne oraz urazy kości[16].

Pożywienie[edytuj | edytuj kod]

Szczątki ryby upolowanej przez bielika w rezerwacie Miedzno

Łowi głównie ryby (w 65%) – duże leszcze, karpie, ale też szczupaki. Często wybiera te słabsze, chore i pływające przy powierzchni tafli – świeże lub śnięte do 3 kg wagi. Poluje również na ptaki (przede wszystkim wodne, do wielkości czapli/gęsi włącznie). Potrafi zapolować nawet na dorosłe łabędzie, głównie są to jednak perkozy, kaczki i łyski. Sporadycznie łapie ssaki – zające, gryzonie, a także młode sarny. Na polskim Wybrzeżu żeruje niekiedy na martwych fokach. Zimą w jego diecie wzrasta udział ptaków. Przy braku świeżej zdobyczy, głównie zimą, zjada również padlinę. Może też zjadać resztki mięsa porzucane przez inne zwierzęta i ludzi, zwłaszcza rybaków. Zdarza się też, że bielik kradnie zdobycz innym ptakom szponiastym – rybołowom, kaniom rudym, plądruje kolonie kormoranów, czapli siwych i mew[17]. Jego dzienne zapotrzebowanie energetyczne pokrywa 500 g mięsa w okresie rozrodczym, a 200-300 g w okresie zimowym.

Polowanie urządza z zasiadki (na ziemi lub na słupie, wypatrując ofiar) lub z lotu patrolowego. W obrębie swojego rewiru może mieć tzw. czatownie (są nimi wysokie drzewa), z których obserwuje jezioro lub staw. Spada na ofiarę z wyciągniętymi szponami. Może też rzucić się za nią w pościg. Ze względu na polowanie na zwierzęta wodne (ryby, ptaki), które wyławia z wody, w przeciwieństwie do orłów, bielik nie ma opierzonych skoków aż po palce, co mogłoby mu przeszkadzać. Łapie ryby z powietrza i podobnie jak rybołów może zanurzyć się w tym celu w wodzie. Gdy upatrzy dużą grupę ptaków, stara się odsunąć pojedyncze osobniki od reszty i dopiero wtedy je atakuje. Zwykle nęka zdobycz zmuszając ją do ciągłego nurkowania aż ta wyczerpie siły. Może też, lecąc nisko nad wodą, atakować znienacka. Czasem zdarza mu się odebrać pokarm innym ptakom oraz wydrom.

Pomiędzy krukowatymi (kruki, wrony) a bielikami zaobserwowano współpracę o obopólnych korzyściach, występującą głównie zimą. Kruki, same nie mogąc swoimi nieprzystosowanymi do rozszarpywania skóry dziobami rozerwać dużej padliny, np. zdechłej sarny, starają się do padłej zwierzyny zwabić bieliki. Drapieżniki swoimi ostrymi dziobami przecinają skórę i wyjadają część wnętrzności. Pozostaje jednak na tyle dużo łatwo dostępnych resztek, że kruki korzystają z tej okazji, ponawiając te zachowania kolejnym razem.

Zagrożenia[edytuj | edytuj kod]

Bielik w trakcie nalotu na ofiarę wyciąga ku niej szpony

Prześladowania ze strony człowieka sprawiły, że na początku XX wieku doszło do gwałtownego obniżenia liczebności populacji bielików. O rozmiarach tych prześladowań może świadczyć np to, że pod koniec XIX wieku w Niemczech wybijano rocznie 400 osobników tego gatunku. Dopiero po wprowadzeniu całorocznej ochrony gatunkowej ich liczebność zaczęła się odbudowywać. Po II wojnie światowej na terenie Polski gniazdowało jedynie ok. 45 par. Na przełomie lat 1950-1980 liczba tych ptaków nie zmieniała się. Okazało się, że kolejne zagrożenie stanowią zanieczyszczenia środowiska DDT. Pestycyd ten odkładał się w układzie pokarmowym ofiar, a jego toksyczność przenosiła się na kolejne ogniwa łańcucha troficznego, dochodząc wreszcie do drapieżników. Tu powodował zmniejszenie się grubości skorupek jaj, co skutkowało obniżeniem sukcesu rozrodczego. Liczebność bielików wzrosła dopiero wraz z wprowadzeniem zakazu stosowania DDT i zaniechaniem polowań. Przełomowe okazało się zwłaszcza wprowadzenie stref ochronnych wokół gniazd.

Obecnie grozi im głównie utrata miejsc gniazdowych, spowodowana rekreacyjną zabudową brzegów rzek i jezior oraz kurczeniem się powierzchni starych drzewostanów w pobliżu wód. Gniazda bielików potrzebują mocnych drzew jako podstawy. Nawet stuletnie drzewa nie zawsze spełniają te warunki. Oprócz tego bieliki często giną rozbijając się o napowietrzne linie energetyczne. Niepokojone są też przez turystów i wczasowiczów w okresie lęgowym, kiedy to potrzebują spokojnego miejsca na gniazdo. Komitet Ochrony Orłów ocenia, że rocznie z rąk człowieka ginie w Polsce 25-35 osobników, choć takie zachowania są oceniane przez społeczeństwo negatywnie, a o sympatii do nich świadczą liczne próby pomocy w razie znalezienia się przez nie w niebezpieczeństwie.

Ochrona[edytuj | edytuj kod]

Bielik to symbol Wolińskiego Parku Narodowego

Prawną ochronę na terenie całego kraju wprowadzono w 1952, obecnie objęty ochroną gatunkową ścisłą. Wymieniony w Dyrektywie Ptasiej i Polskiej Czerwonej Księdze jako gatunek wymagający szczególnej uwagi. Wokół gniazd bielików obowiązuje strefa ochronna: przez cały rok w promieniu do 200 m, a okresowo (od 1 stycznia do 31 lipca) – w promieniu do 500 m od gniazda[18]. Ich lokalizacja jest objęta tajemnicą prawną, aby uchronić ptaki przed niepokojeniem, np. wybieraniem jaj i piskląt, fotografowaniem czy kłusownictwem. Zabiegi te przyczyniły się do wzrostu polskiej populacji w ostatnich latach do prawie 1,5 tys. os. Polskie bieliki wykorzystano do odtwarzania populacji tych ptaków w Irlandii, Wielkiej Brytanii i Izraelu. Dzięki ochronie prawnej europejska populacja tego gatunku powiększyła się z mniej niż 2,5 tys. par w latach 70. do 9,6 tys. par w roku 2010. Bieliki są dziś obecne w granicach swojego dawnego zasięgu w Europie północnej i środkowej. Przybyło ich zwłaszcza w Rosji, Polsce, Niemczech i Szwecji, gdzie w sumie żyje aż 81 proc. ich europejskiej populacji[potrzebne źródło]

Bielik jest symbolem Wolińskiego Parku Narodowego. Na jego obszarze gniazdują corocznie 3-4 pary[19].

Bielik w kulturze[edytuj | edytuj kod]

Coat of arms of Poland-official3.png

Bielik, wyglądający podobnie do orła, był uważany za króla ptaków. Przyjmuje się, iż to ten gatunek jest uwidoczniony w godle Polski[20]. Jednak za ptaka umieszczanego w herbach polskich można też uznać 9 innych gatunków, takich jak: orzeł przedni, orzeł cesarski, orzeł stepowy, orlik grubodzioby, orlik krzykliwy, orzełek południowy, bielik wschodni, gadożer oraz rybołów. Przypisywanie tej roli bielikowi bierze się od białej barwy jego ogona[21]. Na monetach z czasów Bolesława Chrobrego na skrzydłach ptaka w koronie znajdują się kropki, które mogą odnosić się do białych lotek na złożonych skrzydłach bielika. Ten mógł się stać symbolem plemienia Polan. Za omawianym gatunkiem opowiadają się również historycy, kojarząc jego wygląd z majestatem i wielkością. Biały ptak, przypominający orła, był używany w godle państwa polskiego od 1295 roku. Niektórzy uważają, że pierwowzorem mógł być podobny orzeł przedni, który jest jednak od bielika mniejszy. Sprawę komplikuje fakt, że bielików wg. polskiego nazewnictwa naukowego nie określa się mianem orłów. [22].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Haliaeetus albicilla w: Integrated Taxonomic Information System (ang.)
  2. White-tailed Sea-eagle (Haliaeetus albicilla) (ang.). IBC: The Internet Bird Collection. [dostęp 9 stycznia 2011].
  3. Haliaeetus albicilla. Czerwona Księga Gatunków Zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.)
  4. Frank Gill, David Donsker (red.): New World vultures, Secretarybird, kites, hawks & eagles (ang.). IOC World Bird List: Version 4.2. [dostęp 2014-07-11].
  5. http://www.goldeneagletrust.org/index.php?option=com_k2&view=item&id=836:white-tailed-eagle-chick-hatched-in-clare&Itemid=132
  6. http://www.goldeneagletrust.org/index.php?option=com_k2&view=item&id=621&Itemid=122
  7. Ludwik Tomiałojć, Tadeusz Stawarczyk: Awifauna Polski. Rozmieszczenie, liczebność i zmiany. Wrocław: PTPP "pro Natura", 2003, s. 207. ISBN 83-919626-1-X.
  8. Bielik Haliaeetus albicilla (pol.). Komitet Ochrony Orłów. [dostęp 2010-02-15].
  9. Marcin Karetta: Atlas ptaków. Pascal, 2010.
  10. "Odrodzenie polskich orłów", Angora nr 12, 20 marca 2011
  11. Dynamika liczebności bielika Haliaeetus albicilla w Polsce.
  12. Ch. Sibley, B. Monroe: Distribution and Taxonomy of Birds of the World, Yale University Press, New Haven & London 1990
  13. „Monografie Przyrodnicze” nr. 4, Tadeusz Mizera: Bielik, Wydawnictwo Lubuskiego Klubu Przyrodników, Świebodzin 1999,s. 8, ISBN 83-87846-04-X
  14. „Monografie Przyrodnicze” nr. 4, Tadeusz Mizera: Bielik, Wydawnictwo Lubuskiego Klubu Przyrodników, Świebodzin 1999,s. 16, ISBN 83-87846-04-X
  15. 15,0 15,1 White-tailed Sea-eagle Haliaeetus albicilla skull and skeleton information (ang.). [dostęp 27 maja 2012].
  16. Andrzej Kruszewicz: Ptaki Polski. Warszawa: MULTICO Oficyna Wydawnicza, 2007, s. 74-75. ISBN 978-83-7073-474-9.
  17. Michał Radziszewski: Ptaki Polski. Warszawa: Carta Blanca, 2011.
  18. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 28 września 2004 r. w sprawie gatunków dziko występujących zwierząt objętych ochroną Dz. U. z 2004 r. Nr 220, poz. 2237
  19. Woliński Park Narodowy (pol.). [dostęp 2014-03-18].
  20. Piotr Stanisławski, Marcin Zegarek: Orłana cień (pol.). Tygodnik Przekrój. [dostęp 2010-07-22].
  21. Tomasz Pietras: Znak zwycięskiego orła. mowiawieki.pl. [dostęp 2014-02-01].
  22. Paweł Mielczarek, Włodzimierz Cichocki: Polskie nazewnictwo ptaków świata (pol.). [dostęp 15 sierpnia 2014].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]