Drzewo Życia (religia)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Drzewo życia (religia))
Skocz do: nawigacja, szukaj
Drzewo Życia w biblijnym raju (Berthold Furtmeyr „Salzburger Missale” – rycina z XV w.)

Drzewo Życiarajskie drzewo, którego owoce miały zapewniać nieśmiertelność. Jako motyw mitologiczny występowało w wierzeniach wielu ludów – między innymi w Grecji, Babilonii, Persji i Indiach. Jest symbolem odnajdywanym w świętych księgach judaizmu (hebr.: Ec ha-Chajim; jid.: Ejc Hachajim)[1] i chrześcijaństwa (łac.: Arbor Vitae vel Arbor Crucis i Crux Florida[2]), które widziało w nim prefigurację ukrzyżowanego Mesjasza[3][4]. Drzewo Życia postrzegane jako wzorzec kulturowy symbolizowało wieczne odradzanie się przyrody, a równocześnie przemijanie ludzkiego losu[5]. Dla chrześcijan drzewo Krzyża jest miejscem, w którym śmierć stała się początkiem życia[5][6][7].

Zwój Tory z synagogi w Kolonii
Menora jako Drzewo życia

Judaizm[edytuj]

Drzewo Życia rosnące w środku raju pojawia się w Księdze Rodzaju trzykrotnie. Adam po zjedzeniu owoców z drzewa poznania dobra i zła został z raju wygnany, by nie zjadł również owoców z Drzewa Życia, dzięki czemu zyskałby nieśmiertelność. W Księdze Przysłów Drzewo Życia jest metaforą mądrości i sprawiedliwości, zaś w midraszach, apokryfach i pseudoepigrafach stało się motywem rozwiniętym o realnym charakterze. Poszczególni autorzy podawali różne rzekome szczegóły, ale zdarzały się także opisy alegoryczne. Drzewo Życia symbolizowało Torę jako „wieczne życie zasadzone w naszych umysłach”. To z tego powodu drzewce zwoju Tory zostały nazwane acej chajim[1] (liczba mnoga od hebr. ec chajim = drzewo życia[8]), zaś umieszczone na nich zdobienia symbolizujące owoce granatu: rimmonim (l.mn. hebr. = owoce granatu)[1].

Drzewo Życia można odnaleźć w tytułach pism religijnych („Ec Chajim”, „Ec ha-Chajim”). W kabale było ujmowane w kategoriach mistyczno-alegorycznych. Eschatologiczne wyobrażenia lokowały Drzewo Życia jako istotny element Przyszłego Świata (Olam ha-Ba), w którym sprawiedliwi będą mogli spożywać jego owoce[1].

Drzewo Życia jest także symbolicznie przedstawiane w stylizowanym kształcie menory[1].

W tradycji chrześcijańskiej[edytuj]

Chrześcijanie już od pierwszych wieków widzieli w Starym Testamencie liczne prefiguracje ukrzyżowanego Mesjasza. Pisarz wczesnochrześcijański Justyn Męczennik w spisanym w II wieku „Dialogu z Żydem Tryfonem[4] twierdził, że zasadzone w raju „drzewo życia” było zapowiedzią Jezusa Chrystusa. Justyn wskazuje szereg symbolicznych nawiązań do drzewa, które miały się odnosić do Chrystusa – proroctwo Izajasza, że „wyrośnie różdżka z pnia Jessego”, psalm Dawida, w którym wskazuje, że wysławiany w nim „prawy człowiek” będzie «jak drzewo zasadzone nad płynącą wodą, które wydaje owoc w swoim czasie, i którego liście nie więdną», proroctwo Jeremiasza: «Ja zaś jak potulny baranek, którego prowadzą na zabicie, nie wiedziałem, ze powzięli przeciw mnie zgubne plany: Zniszczmy drzewo wraz z jego mocą, zgładźmy go z ziemi żyjących, a jego imienia niech nikt już nie wspomina!». Justyn nawiązuje także do laski, którą Mojżesz otworzył Morze Czerwone (por. Wj 14, 16. 21) i którą na pustyni wyprowadził wodę ze skały (por. Wj 17, 5–6)[3].

Drzewo życia – krucyfiks gałęziowy Kościół św. Jakuba w Toruniu (koniec XIV w.)[2][9]

Wczesnochrześcijańską egzegezę potwierdzał pośrednio także krytyk Kelsos z Aleksandrii. W „Prawdziwym słowie” łączył drzewo krzyża z drzewem życia: „Jest tam drzewo życia, jest tam zmartwychwstanie ciała za sprawą drzewa; dlatego sądzę, że ich nauczyciel został przybity do krzyża, a z zawodu był cieślą”[10]. Gnostycka „Ewangelia Filipa” podaje ów związek wprost: „Józef, cieśla, zasadził ogród, gdyż potrzebował drzewa dla swego rzemiosła. On to jest tym, który wyciosał krzyż z drzew, które zasadził. Jego potomek zawisł na tym, co on zasadził. Jego potomkiem był Jezus, zaś sadzonką krzyż”[3]. Związek obu drzew opisuje także oparta na na apokryfach („Życie Adama i Ewy”, „Księga Jubileuszów”, „Ewangelia Nikodema”) legenda, według której drewno, z którego wykonano krzyż Jezusa, zostało pozyskane z trzech drzew, które wyrosły z nasion otrzymanych przez Seta tuż przed śmiercią swego ojca – Adama. Związek drzewa rajskiego z drzewem krzyża Jezusa wskazuje także w pochodzącej z III wieku homilii paschalnej Pseudo-Hipolit[11].

Efrem Syryjczyk, kaznodzieja, diakon, poeta i komentator Pisma Świętego, pisał w IV wieku: „Słowo Boże jest drzewem życia namalowanym rozlicznymi kolorami, które z każdej strony podaje ci błogosławiony owoc (...) Każdy może z niego czerpać tyle, ile potrafi”[12]. Ignacy Antiocheński, biskup Antiochii, męczennik chrześcijański i święty Kościoła katolickiego oraz prawosławnego, jeden z pierwszych ojców Kościoła, porównywał krzyż do drzewa, którego gałęzie stanowią chrześcijanie, rodzący owoce. Krzyż jako Arbor Vitae vel Arbor Crucis i Crux Florida funkcjonował także w sztuce wczesnochrześcijańskiej[2].

W wiekach średnich krzyż jako Drzewo Życia zyskał formę ulistnionego pnia z gałęziami, owocami i sękami. Z tego powodu te wyobrażenia krzyża nosiły nazwę „krucyfiksy gałęziowe”. Przybierały postać palmy lub krzewu winnego[2]. Do zachowanych przykładów zaliczane są: krucyfiks gałęziowy w kościele św. Jakuba w Toruniu (koniec XIV w.), Mszał z Reims (1285–1297), XIV-wieczne malowidło tablicowe Pacino di Bonaguida oraz datowany na ok. 1360 fresk Taddeo Gaddiego z kościoła Santa Croce we Florencji, fresk z klasztoru franciszkańskiego w Pistoi (ok. 1386), a także malowidło ścienne w klasztorze augustianów w Roudnicy nad Labem (około 1360)[9].

Mircea Eliade, rumuński historyk religii i religioznawca, widzi w przypisywaniu krzyżowi znaczenia „Drzewa Życia” kontynuację mitu o Drzewie Kosmicznym, które zespala z sobą niebo i ziemię[6]. Drzewo Życia postrzegane jako wzorzec kulturowy symbolizowało wieczne odradzanie się przyrody, a równocześnie przemijanie ludzkiego losu[5]. Dla chrześcijan drzewo Krzyża jest miejscem, w którym śmierć stała się początkiem życia[5][6][7].

Przypisy

  1. a b c d e Rafał Żebrowski: Drzewo Życia (pol.). W: Polski słownik judaistyczny [on-line]. Żydowski Instytut Historyczny. [dostęp 2016-10-23].
  2. a b c d Arkadiusz Jasiewicz. Symbolika krzyża u Ignacego Antiocheńskiego i Polikarpa ze Smyrny. „Seminare”. 31, s. 224, 2012. ISSN 2450-1328 (pol.). 
  3. a b c Jan M. Kozłowski. Cieśla i Krzyż. „VOX PATRUM”. 33 (t.60), s. 183–189, 2013 (pol.). 
  4. a b Justyn Męczennik: Dialog z Żydem Tryfonem. II w., s. 1-127.
  5. a b c d Halina Galera. Morfologia a symbolika drzew. „Nauka”. 2, s. 117-129, 2007 (pol.). 
  6. a b c Mircea Eliade: Traktat o historii religii. Warszawa: Aletheia, 2010, s. 303, 304. ISBN 978-83-61182-30-6.
  7. a b Barbara Szczepanowicz: Atlas roślin biblijnych. Pochodzenie, miejsce w Biblii i symbolika. Kraków: Wydawnictwo WAM, 2004, s. 272. ISBN 83-7318-097-4.
  8. Rafał Żebrowski: ace(j) chajim (pol.). W: Polski słownik judaistyczny [on-line]. Żydowski Instytut Historyczny. [dostęp 2016-10-23].
  9. a b Przemysław Waszak. Krucyfiks na Drzewie Życia z dominikańskiego kościoła św. Mikołaja w Toruniu – nowe spojrzenie. „Sztuka i Kultura”. 1, s. 9–28, 2013. Katedra Historii Sztuki i Kultury Uniwerystetu Mikołaja Koperniak w Toruniu. DOI: http://dx.doi.org/10.12775/SZiK.2013.001. ISSN 2300-5335 (pol.). 
  10. Orygenes tłum. Kalinowski: Przeciw Celsusowi (Księga VI). Warszawa: PWN, 248 / wyd. 1977, s. 309.
  11. Justyna Sprutta. Krzyż mistyczny jako Drzewo Życia w sztuce średniowiecza. „Studia Gnesnensia”. XXIX, s. 329–338, 2015. ISSN 0239-9407 (pol.). 
  12. Waldemar Chrostowski, SBP. Ks. prof. dr hab. Józef Kudasiewicz (23 VIII 1926 – 16 XI 2012). , 2012. Stowarzyszenie Biblistów Polskich (pol.).