Huta Baildon

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Huta Baildon
Ilustracja
Centrala Huty Baildon S.A. przy ul. Żelaznej 9
Państwo  Polska
Województwo  śląskie
Siedziba Katowice Flaga.svg Katowice
Adres ul. Żelazna 9
40-851 Katowice
Data założenia 1823
(od 2001 roku w likwidacji)
Forma prawna spółka akcyjna
Nr KRS 0000071208
Położenie na mapie Katowic
Mapa konturowa Katowic, u góry znajduje się punkt z opisem „Huta Baildon”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, na dole znajduje się punkt z opisem „Huta Baildon”
Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa konturowa województwa śląskiego, w centrum znajduje się punkt z opisem „Huta Baildon”
Ziemia50°16′04,8086″N 18°59′58,9049″E/50,268002 18,999696

Huta Baildonhuta żelaza, położona w Katowicach, na obszarze dwóch jednostek pomocniczych: Dąb i Załęże. Została ona założona w 1823 roku przez szkockiego inżyniera – Johna Baildona jako pudlingarnia[1]. Z biegiem czasu była rozbudowywana, stając się jednym z najnowocześniejszych zakładów hutniczych w Europie. Podczas II wojny światowej produkowała dla celów zbrojeniowych. Po 1945 roku ulegała dalszemu rozwojowi, uruchamiając nowe i rozbudowując stare wydziały[2]. Od 2001 roku jest w stanie upadłości.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Okres przedwojenny[edytuj | edytuj kod]

Pudlingarnia Johna Baildona na litografii z połowy XIX w.

Początek działalności huty wiązał się z obecnością na granicy Załęża i Dębu kuźnicy załęskiej, na terenie której została w późniejszym czasie wybudowana huta. Kuźnica ta funkcjonowała już w XV wieku. W późniejszym czasie została przerobiona na tartak i ponownie uruchomiona w latach 1647–1650. Została ona zamieniona w 1734 roku w młyn[3].

Na obszarze dawnej kuźnicy, w 1823 roku John Baildon zainicjował budowę pudlingarni.[4] Była ona wówczas drugim tego typu zakładem w Europie. Pudlingarnia została wyposażona w cztery piece pudlowe opalane węglem oraz walcownię żelaza sztabowego. Produkowała ona pręty walcowane. W 1846 roku, po śmierci Johna Baildona, pudlingarnia przeszła na własność dwóch mieszczan – J. Domsa i A. Wenzla, co było pierwszym przypadkiem w Prusach, gdzie huta była własnością mieszczan. W 1854 roku huta wytwarzała 36 tys. cetnarów wyrobów walcowanych oraz zatrudniała 180 robotników[5].

W okresie 1863–1864 huta była nieczynna. Została ona uruchomiona w 1865 roku po jej zakupie przez Wilhelma Hegenscheidta, który nadał wyrobom hutniczym znak BHH (prawdopodobnie od Baildon Hütte Hegenscheidt). W tym czasie, pod dyrekcją Wilhelma Kollmanna, w latach 1868–1871 walcownię rozbudowano o cztery zespoły walcownicze[6].

W 1887 roku huta przeszła na własność Oberschlesische Eisenindustrie A.G. für Bergbau und Hüttenbetrieb w Gliwicach. Cztery lata później uruchomiono trzy piece martenowskie o pojemności 12 ton, a w 1894 roku czwarty piec o pojemności 20 ton. Na początku XX w. w hucie zainstalowano pierwszy na Górnym Śląsku piec indukcyjny, umożliwiający produkcję stali narzędziowych, stopowych i szybkotnących. W 1906 roku rozpoczęto produkcję prętów kutych, a w 1908 roku wyrób wierteł ze stali szybkotnących[7]. Na przełomie XIX i XX w. hutę rozbudowano. W miejscu wysuszonego stawu załęskiego wzniesiono hale produkcyjne i budynki administracyjne dla nowych wydziałów, w tym budynek dyrekcji. Dzięki tym inwestycjom i oferowanym przez zakład nowym produktom huta Baildon była przed I wojną światową jednym z czołowych producentów stali na Górnym Śląsku[8].

Lata międzywojenne i II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

Spust stali z pieca martenowskiego w stalowni (1936 roku)

W 1922 roku huta znalazła się w granicach Polski. W tym czasie zakład przekształcono w spółkę Huta Baildon Spółka Akcyjna z kapitałem niemieckim. Produkcja w hucie spadła, prócz wydziałów przetwórczych, m.in. dzięki uruchomieniu w 1923 roku produkcji łańcuchów. Rozbudowano również hale produkcyjne i park maszynowy. W 1926 roku połączono hutę Baildon z hutą Pokój, a w 1929 roku też kopalnię Eminencja. Utworzony Koncern Huta Pokój – Śląskie Zakłady Górniczo-Hutnicze S.A. był drugim pod względem wielkości polskim koncernem hutniczym. Huta była częścią koncernu do II wojny światowej. W latach międzywojennych przy hucie powstał zakład badawczo-doświadczalny, a także rozpoczęto produkcję m.in. rur cienkościennych, blach narzędziowych, elektrod, węglików spiekanych i magnesów[9].

Na terenie huty 12 maja 1937 roku odsłonięto pomnik Józefa Piłsudskiego, projektu pracownika huty – Gnoińskiego. Składał się z on popiersia Józefa Piłsudskiego i figury orła państwowego na cokole[10]. Podczas II wojny światowej huta należała do koncernu Oberschlesische Hüttenwerke A.G. Gleiwitz i produkowała głównie dla przemysłu zbrojeniowego, w tym matryce do płatowców oraz silniki do samolotów Junkers. W tym celu hutę rozbudowano. Do 1942 roku przy hucie istniał obóz pracy dla 2 tys. jeńców[11].

Okres powojenny[edytuj | edytuj kod]

Huta w kwietniu 1945 roku wznowiła produkcję. W 1949 roku produkcja stali była większa o 40% niż przed wojną. W tym okresie zreorganizowano i zmodernizowano stare wydziały. Wybudowano nowe hale, gdzie m.in. produkowano wyroby ciągnione i łuszczone, a także rozwijano produkcję węglików spiekanych. Pod koniec 1977 roku powstał Zakład Węglików Spiekanych Baildonit. Stalownia wytwarzała wówczas 200 gatunków stali konstrukcyjnych[12].

Pod koniec lat 70. XX w. nastąpił znaczny spadek produkcji spowodowany kryzysem ekonomicznym w polskiej gospodarce. Po 1989 roku w hucie Baildon przystąpiono do restrukturyzacji (zaczęto z niej wydzielać samodzielne spółki), która nie przyniosła poprawy sytuacji huty. Od 6 maja 2001 roku huta Baildon jest w stanie upadłości[13].

Wydziały[edytuj | edytuj kod]

ESAB

Huta Baildon obejmowała wydziały:

  • Stalownia
  • Mikrostalownia
  • Walcownia nowa
  • Walcownia bruzdowa
  • Walcownia taśm
  • Mechaniczny lekki
  • Mechaniczny ciężki
  • Remontowy
  • Magnesy
  • Wiertła
  • Węgliki spiekane
  • Płytki wieloostrzowe
  • Elektrody
  • Ciągarnia prętów
  • Ciągarnia drutów
  • Odtrawialnia
  • Obróbka cieplna
  • Stolarnia
  • Wydział budowlany
  • Lokomotywownia
  • Laboratorium
  • ZBD
  • ZE (Zakład Energetyczny:W4 - wydz. eksploatacji elektrycznej, W6 - wydz. eksploatacji energetycznej, W8 - automatycy)

Obiekty zabytkowe[edytuj | edytuj kod]

Dawna lokomotywownia
Jedna z hal (widok od strony ul. Chorzowskiej)
Jeden z obiektów huty
Jedna z dawnych hal produkcyjnych

Teren Huty Baildon to jednolity funkcjonalnie kompleks przemysłowy. W odniesieniu do środowiska kulturowego ochroną konserwatorską zostały objęte obiekty i urządzenia świadczące o tradycji i historii przemysłu hutniczego[14][15], które w 2010 roku znajdowały się na terenie huty:

  • budynek dyrekcji[16];
  • zabytkowa hala dawnej obróbki ciężkiej[16];
  • zespół walcowniczy IV (maszyna parowa z 1904, klatka walców zębatych z 1904 roku, zespół walcowniczy „trio”)[16];
  • walcownia bruzdowa w której zamontowano unikatową maszynę parową z 1905 roku, zbudowaną w Erhardt Sehmer Saarbrucken[16];
  • budynek kuźni i młotowni w których zamontowano:
    • prasę parową do kucia swobodnego z 1917 roku produkcji Kalker Maschinen Fabrik Koln,
    • młot parowy do kucia swobodnego z 1917 roku z Beche GmbH Hutckenswagen;
  • zespół walcowniczy II (silnik napędowy z lat trzydziestych XX wieku, klatka walców zębatych z 1916 roku, klatka walców zębatych z 1915 roku, zespół walcowniczy II − „duo” z 1916 roku)[16];
  • laboratorium[16];
  • zespół urządzeń wydziału kuźni W−39 (młot parowy do kucia swobodnego firmy Beche Gmbh Huckeswagen, młot parowy do kucia swobodnego Banning A.G. − Hamm z 1914 roku, prasa parowa z 1917 roku)[16]:
    • szlifierka kłowa do wałków firmy MEYER z 1915 roku (Wydział W−39 nr inw. 771),
    • wiertarka pozioma do głębokich wierceń z 1935 roku (Wydział W−39 nr inw. 233),
    • strugarka poprzeczna firmy Zieleniewski z 1939 roku (Warsztaty szkolne nr inw. 425),
    • prasa mimośrodowa firmy Fabryka Maszyn Pomocniczych i Automatów Stefański z 1937 roku (Wydział W−99 „Magnesy” nr fabroku 10110),
    • frezarka pionowa firmy Stowarzyszenia Mechaników Polskich w Ameryce z 1938 roku (Wydział W−99 „Magnesy” nr fabroku 751515),
    • strugarka do kół zębatych Gleasona, produkcji Heidenreich und Harbeck Werkzeugmaschinenfabrik Hamburg − około 1930 roku (W−02 nr inw. 460),
    • zegar do znakowania kart pracy, produkcji Fried Ernst Benzing Kontrolluhrenfabrik Schweningen Neckar (nr inw. 9976),
    • piła kabłąkowa, produkcji firmy Ulrich und Masserschmidt Maichow Meklenburg z 1910 roku (T.H.H. laboratorium, nr inw. 2117);
  • warsztat utrzymania ruchu, chłodnie kominowe, hala pieców[16].

Własność huty[edytuj | edytuj kod]

Huta Baildon posiadała po II wojnie światowej:

Huta wydawała własne czasopismo Głos Baildonu i miała własne radio zakładowe.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Wojciech Janota: Katowice między wojnami. Miasto i jego sprawy 1922-1939. Łódź: Księży Młyn, 2010, s. 24. ISBN 978-83-7729-021-7.
  2. Rzewiczok 2009 ↓, s. 85.
  3. Borowy 1997 ↓, s. 85.
  4. Strona 83 tomu 1 Słownika geograficznego Królestwa Polskiego
  5. Rzewiczok 2009 ↓, s. 15-16.
  6. Rzewiczok 2009 ↓, s. 17.
  7. Rzewiczok 2009 ↓, s. 17-18.
  8. Rzewiczok 2009 ↓, s. 21.
  9. Rzewiczok 2009 ↓, s. 28.
  10. Michał Bulsa, Barbara Szmatloch, Katowice, których nie ma, Łódź: Księży Młyn Dom Wydawniczy, 2019, s. 105, ISBN 978-83-7729-502-1.
  11. Rzewiczok 2009 ↓, s. 40.
  12. Rzewiczok 2009 ↓, s. 43-51.
  13. Rzewiczok 2009 ↓, s. 53-57.
  14. Urząd Miasta Katowice: Protokół nr 47/10 z posiedzenia Komisji Górniczej Rady Miasta Katowice. (pol.) www.bip.um.katowice.pl [dostęp 2011-07-05]
  15. Urząd Miasta Katowice: Miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego terenu położonego w rejonie ulic: Bracka − Chorzowska − Żelazna w Katowicach (pol.). www.bip.katowice.eu. [dostęp 2011-07-05].
  16. a b c d e f g h Urząd Miasta Katowice: Miejscowy plan ogólnego zagospodarowania przestrzennego miasta Katowice dla terenu położonego w obszarze dzielnicy Osiedle 1000−lecia − Załęże w rejonie ulic: Bracka − Chorzowska − Żelazna w zakresie wprowadzenia funkcji handlu, usług, administracji i sportu oraz adaptacji istniejącej funkcji przemysłowej (pol.). www.bip.katowice.eu. [dostęp 2011-07-05].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Robert Borowy: Wczoraj – dziś - jutro... kopalni „Katowice-Kloefas”. Historia węglem pisana. Katowice: KWK „Katowice-Kloefas”, 1997. ISBN 83-907139-2-6.
  • Jerzy Moskal: ... Bogucice, Załęże et nova villa Katowice − Rozwój w czasie i przestrzeni. Katowice: Wydawnictwo Śląsk, 1993. ISBN 83-85831-35-5.
  • Urszula Rzewiczok: Dzieje Dębu (1299−1999): monografia historyczna dzielnicy Katowic. Katowice: Muzeum Historii Katowic, 1999. ISBN 83-87727-30-X.
  • Urszula Rzewiczok: Huta Baildon i jej twórca. Katowice: Muzeum Historii Katowic, 2009. ISBN 978-83-87727-99-4.
  • Lech Szaraniec: Osady i osiedla Katowic. Katowice: Oficyna „Artur”, 1996, s. 85. ISBN 83-905115-0-9.
  • Katowice 1865–1945. Zarys rozwoju miasta. Red. J. Szaflarski, Śląski Instytut Naukowy w Katowicach, Wydawnictwo „Śląsk”, Katowice 1978, ss. 18, 19, 84.