Artykuł na medal

Załęże (Katowice)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Herb Katowic Załęże
Dzielnica Katowic
Ilustracja
Ulica Janasa, pałac w Załężu, ulica Gliwicka – w tle kościół św. Józefa, Park Załęski, Osiedle Kolonia Mościckiego
Państwo  Polska
Województwo  śląskie
Miasto Katowice
Zespół dzielnic północny
Data założenia XIII wiek
W granicach Katowic 1924
Powierzchnia 3,39[1] km²
Wysokość 265-280[2] m n.p.m.
Populacja (2014)
• liczba ludności

10 185[3]
• gęstość 3004[3] os./km²
Nr kierunkowy 0-32
Tablice rejestracyjne SK
Położenie na mapie Katowic
Położenie na mapie
Portal Portal Polska

Załęże (niem. Zalenze) – dzielnica Katowic, położona w północno-zachodniej części miasta, w zespole dzielnic północnych, między Osiedlem Tysiąclecia, Dębem, Śródmieściem, Załęską Hałdą-Brynowem, Osiedlem Witosa i miastem Chorzowem, nad Rawą.

Jest to jedna z najstarszych dzielnic Katowic, której początki sięgają XIII wieku. Do końca XVIII w. gmina miała charakter rolniczy, kiedy to zaczęło rozwijać się górnictwo węgla kamiennego oraz hutnictwo żelaza i cynku, co umożliwiło szybki wzrost liczby ludności. Od 1924 Załęże stało się dzielnicą Katowic. Po upadku głównych zakładów przemysłowych na początku XXI w. Załęże stało się ośrodkiem usługowo-mieszkalnym. Pod koniec 2007 dzielnica liczyła 11 569 mieszkańców[1][4].

Głównym ciągiem komunikacyjnym Załęża jest ulica Gliwicka, wzdłuż której charakterystycznym, krętym przebiegiem od centrum Katowic do granicy z Chorzowem ciągnie się znaczna część zabudowy dzielnicy, którą dużej mierze stanowią kamienice i familoki pochodzące z przełomu XIX i XX w., a także budynki mieszkalne i usługowe zbudowane po II wojnie światowej. Do najcenniejszych budowli w Załężu należą neogotycki kościół pw. św. Józefa i Pałac w Załężu, będący pozostałością dawnego folwarku. Załęże jest bardzo dobrze skomunikowane dzięki autostradzie A4 i Drogowej Trasie Średnicowej biegnącej przez Załęże, a także międzynarodowej linii kolejowej E 30 i linii tramwajowej.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Załęże jest jedną z dzielnic Katowic (nr 7), znajdującą się w grupie dzielnic północnych. Położona jest ona w północno-zachodniej części miasta. Graniczy od północy z Osiedlem Tysiąclecia i dzielnicą Dąb, od zachodu z miastem Chorzowem (z dzielnicami Klimzowiec i Chorzów Batory), od południa z Osiedlem Witosa i Załęską Hałdą-Brynowem, a od wschodu ze Śródmieściem[4].

Według podziału fizycznogeograficznego Jerzego Kondrackiego Załęże znajduje się w mezoregionie Wyżyna Katowicka (341.13), będącej południową częścią Wyżyny Śląskiej, w podprowincji Wyżyna Śląsko-Krakowska[5].

Granice dzielnicy biegną[6]:

  • od północy – środkiem koryta rzeki Rawy,
  • od wschodu – wzdłuż dawnego śladu bocznicy do huty Baildon od Rawy w kierunku stacji Katowice, gdzie na wysokości wiaduktu kolejowego nad ul. Mikołowską skręca w kierunku południowo-zachodnim i biegnie wzdłuż linii kolejowej do ul. Kochłowickiej,
  • od południa – od wiaduktu ul. Kochłowickiej (autostrady A4) nad linią kolejową nr 139 wzdłuż południowej strony tej drogi do ul. Bocheńskiego, gdzie granica skręca w kierunku północnym i biegnie wschodnią stroną tej ulicy do linii kolejowej nr 137, gdzie granica dzielnicy zmienia swój kierunek na zachód i biegnie wzdłuż tej linii do granicy miasta z Chorzowem,
  • od zachodu – granica miasta z Chorzowem.

Pierwotnie granice gminy Załęże stanowiły[7]:

  • od północy – rzeka Rawa i część huty Baildon,
  • od południa – ul. Brygadzistów,
  • od zachodu – obecna granica miasta Katowice,
  • od wschodu – w pobliżu dawnego śladu toru bocznicy huty Baildon i na południe wzdłuż ul. Przodowników do skrzyżowania z ul. Brygadzistów.

Geologia i gleby[edytuj | edytuj kod]

Załęże zlokalizowane jest w niecce górnośląskiej, która wypełnia utwory pochodzące z górnego karbonu. Są to w dużej mierze łupki, piaskowce i zlepieńce zawierające pokłady węgla kamiennego. Strop karbonu kształtuje się na poziomie 220–240 m n.p.m. Pod niecką znajdują się utwory dewonu, głównie margle, zlepieńce i dolomity[8][9].

Nad tymi utworami znajdują się utwory czwartorzędowe, głównie pochodzenia polodowcowego. Od doliny Rawy w kierunku południowym są to: mułki, piaski i gliny rzeczne, aluwia glin zwałowych (obydwa utwory z holocenu) oraz iłowce, mułowce i węgiel kamienny warstw załęskich i orzeskich (seria mułowcowa; utwory karbońskie). Osady rzeczne z holocenu w dolinie Rawy sięgają do głębokości 6 metrów[8][9].

Od lat 2006-2007 obszar Załęża, głównie ze względu na zaniechanie eksploatacji węgla kamiennego, jest górniczo uspokojony i nie występują tu szkody górnicze[9].

Gleby na terenie Załęża uległy silnej antropopresji wskutek rozwoju osadnictwa i działalności przemysłowej, przez co znaczny jest tu udział gleb inicjalnych. Występują tu głównie gleby antropogeniczne, wytworzone z glin zwałowych. Gleby na terenie Załęża posiadają IV klasę bonitacyjną. Są one skażone metalami ciężkimi (ołowiem, kadmem i cynkiem), spowodowanymi emisją zanieczyszczeń, zwłaszcza przemysłowych i ze spalania węgla[1][10].

Ukształtowanie powierzchni[edytuj | edytuj kod]

Ul. Pośpiecha. Po lewej stronie nasyp drogowy, dochodzący do 6 metrów wysokości

Według jednostek morfologicznych większość Załęża położona jest w Obniżeniu Rawy, które ciągnie się wzdłuż doliny Rawy. Jest ono głęboko wcięte (ponad 100 m) w utwory karbońskie i stanowi dno doliny wraz z terasą plejstoceńską. W południowej części dzielnicy znajdują się Wzgórza Kochłowickie, charakteryzujące się spłaszczonymi wzniesieniami i rozciętymi lokalnie głębokimi dolinami. Obszar dzielnicy charakteryzuje się niewielkim zróżnicowaniem powierzchni, która jest w dużej mierze przekształcona na skutek antropopresji, zwłaszcza w formie hałd i nasypów dróg komunikacyjnych – głównie kolejowych (średnio 3-4,5 m) i drogowych: na ul. Kochłowickiej, Jana Pawła II i Pośpiecha (wysokość ostatniego nasypu dochodzi do 6 metrów). Na zmianę rzeźby terenu w Załężu istotną rolę odgrywają procesy niwelacji, sedymentacji oraz osiadania różnych materiałów[11][2][9].

Powierzchnia Załęża obniża się w kierunku północno-wschodnim, w kierunku Rawy, wraz z jej biegiem. Najniżej położony punkt w Załężu to koryto Rawy (262 m n.p.m.), a najwyższy to ul. Kochłowicka na skrzyżowaniu z ulicą Żeliwną (284 m n.p.m.). Średnio Załęże we wschodniej części jest położone na wysokości 265 m n.p.m. (skrzyżowanie ul. Gliwickiej z ul. Pośpiecha, okolice Szkoły Podstawowej nr 20 i pałacu załęskiego). Wyżej znajduje się zachodnia część – skrzyżowanie ul. Gliwickiej i Wiśniowej położone jest na wysokości 270 m n.p.m., a Kolonia Mościckiego w najwyższym punkcje na 275 m n.p.m.[2][12]

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Klimat Załęża w niewielkim stopniu różni się od warunków klimatycznych panujących w całych Katowicach. Jest on modyfikowany zarówno przez czynniki klimatotwórcze jak i lokalne, a także przez działalność człowieka (np. efekt miejskiej wyspy ciepła)[13]. Na klimat dzielnicy w większym znaczeniu mają wpływy oceaniczne z przewagą nad wpływami kontynentalnymi oraz sporadycznie docierające tu od południowego zachodu przez Bramę Morawską masy powietrza zwrotnikowego.

Średnia roczna temperatura w rejonie Załęża w wieloleciu 1961-2005 wynosiła 8,1 °C. Najcieplejszym miesiącem jest lipiec (17,8 °C), a najchłodniejszym styczeń (-2,2 °C). Średnie roczne usłonecznienie w wieloleciu 1966-2005 wynosiło 1474 godziny. Średnia roczna suma opadów w skali roku w wieloleciu 1951-2005 wynosiła 713,8 mm. Średni czas zalegania pokrywy śnieżnej wynosi 60-70 dni, a okres wegetacyjny trwa średnio 200-220 dni[9]. Charakterystyczne są tu wiatry słabe o prędkości nieprzekraczającej 2 m/s, wiejące z kierunku zachodniego[13].

Hydrografia[edytuj | edytuj kod]

Rawa na wysokości kładki w pobliżu stawów na Tysiącleciu
Mały kompleks leśny przy ul. Gliwickiej i Jana Pawła II

Powierzchnia Załęża położona jest w całości w dorzeczu Wisły, w zlewni Rawy. Rzeka ta na terenie Załęża biegnie z zachodu na wschód, ma w całości uregulowany przebieg i jest obwałowana. Rzeka stanowi odbiornik oczyszczonych i surowych ścieków oraz wód opadowych. W latach 1992-2002 udział wód obcych (ścieków komunalnych i przemysłowych) wynosił około 70%, przez co powodowało głębokie zaburzenia naturalnego przepływu wody. W Załężu Rawa ma jeden dopływ – ciek, biegnący wzdłuż wschodniej granicy dzielnicy[9][14].

Sieć hydrologiczna na terenie Załęża uległa dużym przekształceniom w wyniku trwającej urbanizacji i industrializacji. Wcześniej istniało szereg cieków, w tym Osiek (stanowił wschodnią granicę Załęża), Potok Obrocki (przez staw na terenie kopalni Kleofas płynął w kierunku północno-wschodnim) i potok biegnący wzdłuż obecnej ul. Bocheńskiego, wpływający do Stawu Kuźniczego. Już w XVI w. na Rawie istniało szereg stawów spiętrzeniowych, które służyły kuźniom, były wykorzystywane jako rybniki, a także miały zapobiegać powodziom. Staw Załęski, obecnie nieistniejący, powstał pod koniec XV w.[15].

Przyroda i ochrona środowiska[edytuj | edytuj kod]

Załęże ze względu na duże zurbanizowanie charakteryzuje się małym udziałem terenów zielonych. Brak jest też obszarów formy ochrony przyrody. Dzielnica w północnej części, między ul. Bracką i Jana Pawła II graniczy z dawnym użytkiem ekologicznym Stawy na Tysiącleciu, które jest siedliskiem płazów i ptaków wodno-błotnych[1]. Główne formy zieleni na terenie Załęża to: ogrody działkowe, zieleń urządzona i nieurządzona. Z drzew występują tu głównie: klon, brzoza, topola i lipa[9]. Jedyny kompleks leśny znajduje się w zachodniej części dzielnicy, między ul. Jana Pawła II a ul. Gałeczki w Chorzowie. W Załężu występują trzy obszary zieleni urządzonej:

  • Plac Józefa Londzina (dawny park przy pałacu załęskim),
  • Park Załęski (powstał na terenie ogrodu jordanowskiego, który został założony na Załężu w 1938),
  • Skwer Stanisława Barei (plac przed centrum rozrywki Punkt 44).

Ogrody działkowe na terenie Załęża podlegają pod Śląski Okręgowy Zarząd Polskiego Związku Działkowców, Delegatura Katowice. Na terenie Załęża znajdują się następujące ogrody[1][16]:

Nazwa Lokalizacja Powierzchnia
(ha)
Liczba działek
(2007)
Baildon Bocheńskiego/Pośpiecha 2,68 70
Baildon, rejon Anioła Anioła 0,26 15
Baildon, rejon Gliwicka Gliwicka 0,36 10
Chryzantema Pośpiecha/Zarębskiego 0,68 40
Dobra Nadzieja Bocheńskiego 5,60 130
Jedność Żeliwna 8,91 210
Świt Gliwicka 2,69 60
Świt, przy kopalni Kleofas Gliwicka 0,43 15
Zakątek Kolejarza 18 Sierpnia 0,93 30

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Nazwa Zalęze na mapie z 1792

Nazwa Załęże wywodzona jest przez historyków od obszaru za łęgiem położonego na wysokości Dębu na południowym brzegu Rawy[17]. Jest to zatem nazwa topograficzna, odzwierciedlająca dawną szatę roślinną i krajobraz (łęg to las nadrzeczny).

Nazwa obecnej dzielnicy była pisana w wielu formach. Na przełomie XVIII i XIX w. ze względu na trudności w wymowie przez Niemców polskiej nazwy zmodyfikowano pisownię na Salensche. Często z uporem wracano do pisowni gminy przez Z, dlatego też powrócono do tej formy, ale posiadała ona wiele odmian, np.: Zaluzy, Załęże, Zalnzie, Zalnzy, Zoluzi. Historyczne zapisy nazwy Załęża począwszy od średniowiecza brzmiały: Zalanze, Zaluzie, Zaluze, Zaloze, Zalęzie, Zalenze[18]. Miejscowi Ślązacy najczęściej wymawiali nazwę gminy w gwarowej formie Żołyndzie[19], Zołynzie.

Jak każda nazwa własna, również Załęże doczekało się swojej etymologii ludowej. Podaje ją badacz dziejów lokalnego górnictwa, Robert Borowy, opierając się o gwarową wymowę Żołyndzie, z której tłumaczy pochodzenie nazwy Załęże od zniekształcenia ze względu na zgermanizowanie pisowni pierwotnej nazwy osady, tj. Żołędzie. O pierwotnej nazwie ma według niego świadczyć dawna pieczęć gminy, na którym pierwotnie znajdowały się trzy gałęzie, z których wyrastało po jednym żołędziu, a w późniejszych pieczęciach i w herbie z lat międzywojennym jedna gałąź z żołędziem. W pierwotnej pisowni nieudokumentowana nazwa Żołędzie wyglądać miała jak Zołenzie, Zołynzie lub Zołnzie. Powszechna, zniemczona nazwa gminy brzmiała Zalenze[19]. Odnosząc się do etymologii Borowego, wiążącej nazwę z wizerunkiem herbu miejscowości, historycy słusznie jednak stwierdzają, że godło pojawia się dopiero na początku XIX wieku, a sama nazwa Załęża zaistniała w średniowieczu (zanotowana już w 1360)[20].

Niemiecki krajoznawca Heinrich Adamy nazwę Załęża wywodził od polskiej nazwy las. W swoim dziele o nazwach miejscowych na Śląsku wydanym w 1888 roku we Wrocławiu błędnie wymienił jako najstarszą nazwę miejscowości Zalesie podając jej znaczenie 'Dorf hinter dem Walde' czyli po polsku 'wieś za lasem'[21]. Z powodu nieznajomości języka polskiego i pobieżnej kwerendy historycznej, autor ten nie zauważył jednak, że nazwa wyraźnie dookreśla rodzaj owego lasu, czyli łęg.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Najdawniejszy plan Katowic z 1686 (w orientacji wschodniej). Na dole znajduje się wieś Załęże wraz z kuźnicą załęską

Początki i okres do XVIII w.[edytuj | edytuj kod]

Załęże zostało założone w XIII wieku. Stało się to prawdopodobnie w okolicach 1280, kiedy to założona została jako wieś na prawie magdeburskim[7][22]. W tym czasie drewniana zabudowa skupiała się początkowo wokół folwarku pochodzącego prawdopodobnie z przełomu XIII i XIV wieku[23]. Najstarsza informacja na temat Załęża pochodzi z dokumentu księcia opawsko-raciborskiego Mikołaja II z 15 grudnia 1360[24], potwierdzającego Ottonowi z Pilczy własność wsi Jaźwice, Załęże, Bogucice i miasta Mysłowice[25]. W tym dokumencie określono granice wsi, które ostatecznie ustaliły się po powodzi z 1734[26]. Pod względem prawnym Załęże należało do księstwa raciborskiego, a później do pszczyńskiego państwa stanowego. Załęże zostało zniszczone przez łupieżcze wyprawy księcia Wacława III Rybnickiego w XV w. Jego odbudową zajęli się Salomonowie, którzy byli właścicielami Załęża w latach 1536-1614. Nie odbudowywano już dużych gospodarstw kmiecych, a zakładano mniejsze role dla zagrodników[26][22].

Mimo tego, że charakter rolniczy wsi utrzymywał się do XIX wieku, już w XV wieku we wsi uruchamiano liczne kuźnice żelaza[27] oraz młyn wodny, czynny do lat sześćdziesiątych XIX wieku. Kuźnicę załęską wybudowano w latach 1460-1480. Wraz z nią powstała wieś kuźnicza o tej samej nazwie w rejonie skrzyżowania obecnej ulicy Gliwickiej z Żelazną[23]. W 1550 kuźnicę przerobiono na tartak. Kuźnicę ponownie uruchomiono w latach 1647-1650. Została ona zamieniona w 1734 w młyn[28].

Po śmierci Katarzyny Salomonowej w 1617 Załęże dziedziczy Andrzej Lipski, a po nim jego synowie, natomiast w latach 1641-1650 Załęże należy do Piotra Gręboszowskiego. Od tego czasu wieś często zmienia właścicieli[29]. Załęże pozostało wolnym sołectwem do XVIII w., kiedy to od 1718 grunty sołectwa włączono do obszaru dworskiego i Załęże było zależne do połowy XIX wieku od właściciela miejscowości. W miejscu Lasów Załęskich powstały dwa folwarki: Obroki, powstałe w XVIII wieku[7], słynące z hodowli owiec oraz pochodzące z XIX w. Owsiska (zachodnia część Załęskiej Hałdy), gdzie uprawiano zboże[26][30]. W 1792 powstała na terenie Załęża (Załęskiej Hałdy) pierwsza kopalnia węgla kamiennego – Charlotte, którego pierwszymi właścicielami byli Karol Wachowski i Daniel Freytag[31][32].

XIX i początek XX wieku[edytuj | edytuj kod]

Godło w pieczęci dawnej gminy Załęże
Pudlingarnia Johna Baildona na litografii z połowy XIX wieku (obecnie Huta Baildon)
Grób zbiorowy górników, ofiar pożaru w kopalni Kleofas w 1896 na cmentarzu przy ul. Brackiej

W XIX wieku właścicielami Załęża byli Loebel Freund (od 1839), Karol Neumann (od 1845) i Ernest Georges de la Tour – potomek francuskiej rodziny hugenockiej, a następnie Spółka Spadkobierców Gieschego, która od 1887 miała centralną administrację w dzielnicy[31]. Do około 1816 Załęże znajdowało się w granicach Księstwa Pszczyńskiego. W tym czasie została utworzona gmina, która w 1817 znalazła się w powiecie bytomskim, oddzielna od obszaru dworskiego Załęże. W 1873 gminę włączono do powiatu katowickiego. Siedziba gminy znajdowała się w kamienicy przy ul. Gliwickiej 102, wybudowanej w 1897[26].

3 października 1846 Towarzystwo Kolei Górnośląskiej uruchomiło biegnącą przez tereny Załęża linię kolejową ze Świętochłowic do Mysłowic, która była częścią linii z Wrocławia[33]. W 1841 uruchomiono na terenie Załęża niewielką kopalnię węgla kamiennego Victor[32], która od 1853 należała do Gustawa von Kramsty. Kupił on też wcześniej, bo 1853 kopalnię Charlotte, a obydwie kopalnie w 1858 połączył w jeden zakład – Victor[32], która w 1899 weszła w skład współczesnej kopalni Wujek (dawniej Oheim). W 1840 w Załężu powstała znacznie większa kopalnia – Kleofas[32]. Kopalnia ta w latach 1867-1886 nie funkcjonowała. Wydobycie wznowiła po jej wykupie przez Spadkobierców Gieschego. Od 1895 w Załężu zaczął funkcjonować urząd pocztowo-telekomunikacyjny[31][34].

W 1840 na terenie gminy Załęże z inicjatywy Gustawa von Kramsty powstała huta cynku Victor. Wybudowano też hutę cynku Johanna, założoną przez Karola Godulę wraz z Loeblem Freundem. W 1867 D. Czwiklitzer uruchomił pierwszą na terenie Górnego Śląska fabrykę mydła (obecnie to jest Pollena-Savona przy ul. ks. Pawła Pośpiecha). W drugiej połowie XIX wieku dla pracowników kopalni Kleofas zbudowano w rejonie dzisiejszych ul. Feliksa Bocheńskiego i ul. Wiśniowej kolonię robotniczą. Z powodu rozwoju przemysłu Załęże stawało się osadą robotniczą, a działalność rolna kontynuowana była głównie na terenach dworu[35].

Pierwsza szkoła w Załężu powstała w 1827 w wynajętej chacie. Na początku lat 30. XIX w. do szkoły uczęszczało 102 dzieci, z czego ok. 15 regularnie, a pierwszym nauczycielem był Franciszek Zarębski[36]. W 1883 Robert Wojtas, Ludwik Łabuz i Bernard Szołtysik założyli Czytelnię Polską. Zadaniem czytelni miało być także prowadzenie teatru amatorskiego. W 1884 mieszkańcy Załęża oglądali w gospodzie Pana fabrykanta mioteł i Wycużnika P. Kołodzieja, Dzieci z jaskini lwów Lebornina oraz Gorzałkę Władysława Ludwika Anczyca. Jedną z działaczek czytelni była Paulina Szołtysikówna[37].

Po 1890 na terenie Załęża prowadziły działalność liczne organizacje robotnicze. Były to m.in. Towarzystwo Katolickich Robotników, Polsko-Katolickie Towarzystwo Jedność i Towarzystwo Alojzjanów. W 1893 powstał Komitet Teatralny, który organizował przedstawienia na terenie osady. Poza tym powstała również komórka Polskiej Partii Socjalistycznej, której na początku przewodził Józef Biniszkiewicz[37].

Pierwotnie mieszkańcy Załęża podlegali parafii w Bogucicach. W 1896 utworzono w Załężu parafię katolicką, a budowę kościoła pw. św. Józefa rozpoczęto dwa lata później. Jej powstanie wiązało się z wydarzeniami z 1896. Wtedy to rozegrała się największa górnicza tragedia w historii Załęża. W podziemiach kopalni Kleofas w pożarze zginęło 105 górników. W akcji ratunkowej wzięło udział ponad 300 osób z ekip ratowniczych z różnych kopalń, m.in. z: Kleofas, Ferdynand, Król, Mysłowice i Giesche[37]. W czasie pogrzebu ofiar katastrofy proboszcz parafii boguckiej wygłosił ślubowanie wystawienia kościoła w Załężu[38].

Na Załężu pod koniec XIX w. wybudowano wąskotorową linię tramwajową. Odcinek linii Hajduki Górne – Załęże – Katowice uruchomiono 7 września 1899. Stanowiła ona fragment linii Mysłowice – Bytom, wybudowanej przez spółkę Oberschlesische Dampfstrassenbahnen AG[39].

Lata międzywojenne i II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

Herb Załęża w 1930
Pomnik upamiętniający poległych mieszkańców Załęża zgładzonych w hitlerowskich obozach koncentracyjnych

W czasie II powstania śląskiego Załęże znajdowało się pod kontrolą powstańców. Na wieżach wyciągowych kopalni i budynkach wywieszano polskie flagi[40]. Mimo tego podczas plebiscytu w gminie i majątku Załęże 5043 osób (tj. 54,4% głosów ważnych) zagłosowało za pozostaniem w Niemczech, zaś za przyłączeniem do Polski opowiedziało się 4223 osób (45,6% głosów)[41]. Podczas III powstania śląskiego Załęże również było pod kontrolą powstańców i stąd 3 maja 1921 nastąpił atak na Katowice[26]. W ostateczności gminę wraz ze wschodnią częścią Górnego Śląska przyznano Polsce. 22 czerwca 1922 do Załęża wkroczyło Wojsko Polskie przez przygotowaną bramę triumfalną z transparentem: Żołnierzu polski! Ciebie witamy na ziemi śląskiej, krwią przesiąkniętej. Ojczyźnie i Tobie hołd składamy za czyny Wasze dla sprawy świętej[40].

W 1924 Załęże wraz z Bogucicami, Brynowem, Dębem, Ligotą i Zawodziem przyłączono do Katowic[40].

Od września 1923 w Załężu powstawała polska prasa katolicka. Przez kilka lat drukowano tu Niedzielę Częstochowską i Gościa Niedzielnego. W okresie międzywojennym aktywne były też towarzystwa śpiewacze. Powstały wtedy chóry męskie: im. Ignacego Paderewskiego (1920-1923), im. Fryderyka Chopina (w 1923) i Echo (przy kopalni Kleofas, w 1929), a także mieszany chór im. Stanisława Moniuszki (w 1930)[42]. Górnicy z kopalni Kleofas brali udział w akcjach strajkowych o zasięgu górnośląskim. W latach 1932–1938, gdy kopalnia zatrudniała około 300 robotników, górnicy protestowali przeciwko próbom redukcji zatrudnienia. Zorganizowali oni w 1937 czterodniowy strajk, w którym domagali się lepszych warunków pracy i płacy[42].

Na poprzemysłowych nieużytkach, w pobliżu kopalni Kleofas w latach 1927–1928 została zbudowana kolonia im. Ignacego Mościckiego. W tym celu wykupiono od spółki Giesche teren pod budowę osiedla. Pierwotnie składało się ono z 63 bliźniaczych domów, a w 1932 kolonię zamieszkiwało 851 osób[43]. W latach międzywojennych powstał w Załężu Azyl Miejski, gdzie przesiedlono najuboższą ludność Katowic[26]. Załęże przed wybuchem II wojny światowej miało strategiczne znaczenie. Z tego powodu wybudowano drogę wojskową (obecnie część ul. Kochłowickiej; później autostrady A4), która łączyła Katowice ze składnicą amunicji[26].

Po zajęciu dzielnicy przez Niemców w 1939 Załęże nosiło nazwę Kattowitz-West. W czasie II wojny światowej, w kopalni Kleofas zatrudniani byli jeńcy wojenni z obozu w Łambinowicach. Na terenie Załęża były również dwa inne obozy pracy, w których przebywali Polacy, Rosjanie, Francuzi, Holendrzy, Ukraińcy i Włosi, którzy byli zatrudnieni w kopalni Eminencja i hucie Baildon.

24 stycznia 1945 dzielnica została zbombardowana, a następnie zajęta i okupowana przez Armię Czerwoną w okresie od 27 stycznia do 31 maja 1945. Podczas okupacji radzieckiej wysiedlono, uznane za niemieckie – 104 rodziny, a wielu mieszkańców trafiło do obozów pracy. W miejsce Niemców sukcesywnie przesiedlano ze Śródmieścia Katowic do Załęża Romów. Rosjanie zdewastowali też szpital dziecięcy, utworzony przez Niemców w 1943 po przekształceniu Azylu Miejskiego. Odbudowany został on po wojnie z inicjatywy dr. Stanisława Roszaka i sióstr jadwiżanek[44]. Podczas okupacji zginęło wielu mieszkańców Załęża. Ku ich czci w 1945 odsłonięto na dziedzińcu kościoła pamiątkowy krzyż z tablicą[45].

Lata powojenne[edytuj | edytuj kod]

Kamienica przy ul. Ondraszka 9, zmodernizowana w ramach okrojonego programu Załęże 2000

Po II wojnie światowej w związku z rozwojem przemysłu na terenie Załęża zintensyfikowano budownictwo mieszkaniowe. W latach 60. na terenie dawnej koloni Załęża – Obroki powstało osiedle kopalni Kleofas oraz Fabryka Narzędzi Górniczych Gonar, a w latach 60. i 70. wybudowano Osiedle Janasa-Ondraszka oraz dwa 11 kondygnacyjne bloki przy ul. Wiśniowej. Osiedla zamieszkiwali w większości robotnicy dwóch największych zakładów w okolicy: kopalni Kleofas i huty Baildon[46]. W 1957 wybudowano przystanek kolejowy Katowice Załęże, który zaczął funkcjonować od 1966[34][47]. Pięć lat później, w 1976 w miejscu fińskich domków w Załęskiej hałdzie rozpoczęto budowę Osiedla Witosa[44].

Po transformacji ustrojowej, w 1991 w Katowicach utworzono 22 Pomocnicze Jednostki Samorządowe, w których wyniku dotychczasowe tereny dawnej gminy Załęże podzielono na kilka dzielnic. Według Uchwały nr XLVI/449/97 Rady Miejskiej Katowic z dnia 29 września 1997 Załęże są statutową dzielnicą w zespole dzielnic północnych i stanowią 7 jednostkę pomocniczą miasta Katowic. Z Załęża wydzielono Osiedle Witosa (wraz z Obrokami) i północną część dzielnicy Załęska Hałda-Brynów[6].

Od lat 90. XX w. w wyniku restrukturyzacji gospodarki zamknięto bądź ograniczono działalność wszystkich większych zakładów na terenie dawnej gminy Załęże, co doprowadziło do wzrostu problemów społecznych. W tym czasie pojawił się plan mający na celu rewitalizację zdegradowanej dzielnicy. Władze Katowic w 1991 zapoczątkowały pionierski na skalę Polski (z uwagi na zakres projektu) Program Załęże 2000[48]. 19 czerwca 1995 Rada Miejska Katowic uchwaliła Plan działania dla modernizacji i rehabilitacji dzielnicy Załęże w Katowicach. Plan zakładał modernizację przestrzenną, regenerację ekonomiczną i zmianę wizerunku Załęża. Działania te miały się być realizowane przez władze Katowic przez kilkadziesiąt lat. Plan ten miał tworzyć Program Pilotowy, którego realizację przewidziano na lata 1995-1999. Najważniejsze założenia Programu stanowiło przygotowanie terenów pod budowę ok. 650 nowych mieszkań i modernizację 32 kamienic[49]. Plan też przewidywał odnowę ekonomiczną Załęża poprzez m.in. budowę ulicy Nowogliwickiej, szybkiej linii tramwajowej oraz bulwarów nad Rawą[48]. W rzeczywistości znacznie okrojono plany – realizację projektu ograniczono do modernizacji kilku kamienic, tj. przy ul. Gliwickiej 96 i 102, Marcina 3 oraz Ondraszka 7 i 9[50]. Ograniczenia te argumentowano tym, że w projektach nie myślano o kompleksowych zmianach, tylko ograniczono się do renowacji budynków[51].

Nowa siedziba Straży Miejskiej, wybudowana w 2011

Mimo zaniechania projektu Załęże 2000, po 1989 wzmogły się procesy inwestycyjne w dzielnicy. Wzdłuż Rawy, równolegle do ul. Gliwickiej, od ul. Brackiej do granicy z Chorzowem w 1995 powstał odcinek Drogowej Trasy Średnicowej[46]. W późniejszych latach ulicę Bocheńskiego połączono z autostradą A4 i Drogową Trasą Średnicową. Rozpoczęto również modernizację najważniejszej ulicy w Załężu, tj. ulicy Gliwickiej. Modernizację najważniejszego i ostatniego do remontu odcinka ulicy, tj. od ul. Pośpiecha do ul. Brackiej, rozpoczęto 12 maja 2007. Prace obejmowały m.in. modernizację infrastruktury technicznej, wymianę torowiska tramwajowego o długości 1135 m podwójnego toru oraz odbudowę nawierzchni jezdni i chodników. W tym czasie całkowicie zawieszono ruch na ulicy. Modernizację ukończono 15 listopada 2008, kiedy to na zmodernizowanej ulicy wznowiono kursowanie tramwajów[52][53].

Północna, główna część Załęża była objęta Lokalnym Programem Rewitalizacji Miasta Katowice na lata 2007-2013, w którego ramach zmodernizowano dwie kamienice (przy ul. Gliwickiej 148 i 150) oraz przebudowano kanalizację, wybudowano boisko sportowe i plac zabaw przy Szkole Podstawowej nr 22. W ramach tego Programu, w 2011 przy ul. Żelaznej wybudowano nową siedzibę Komendy Straży Miejskiej w Katowicach[54][55].

Tablica upamiętniająca 650 rocznicę powstania Załęża

W 2010 w dzielnicy uczczono 650-lecie jej powstania na pamiątkę najstarszej wzmianki, pochodzącej z 15 grudnia 1360. Obchody rozpoczęły się 17 listopada 2010 mszą świętą w tutejszym kościele. Odbyły się też wykłady na temat Załęża, odsłonięto pamiątkową tablicę na fasadzie dawnego urzędu gminy i wystąpiły lokalne zespoły artystyczne[56][57].

W Załężu w 2014 powstała inicjatywa utworzenia Rady Jednostki Pomocniczej nr 7. W tym celu zbierane były podpisy przy pomocy różnych instytucji, w tym parafii św. Józefa. Żeby powstała taka rada, inicjatywa ta musiała być poparta przez co najmniej 10% mieszkańców danej jednostki pomocniczej, posiadających czynne prawo wyborcze[58]. Pomysł ten został zrealizowany w ramach projektu Rady Dzielnic w Katowicach, finansowanego z funduszy Europejskiego Obszaru Gospodarczego[59][60].

Do 24 kwietnia 2014 zebrano łącznie 1 191 podpisów mieszkańców w ramach tej inicjatywy[61]. Dzięki zebraniu odpowiedniej liczby podpisów 15 października 2014 Rada Miasta Katowice na mocy uchwały nr LV/1277/14 uchwaliła Statut Jednostki Pomocniczej nr 7 Załęże, natomiast 29 października 2014 zarządziła pierwsze w historii wybory do Rady Jednostki Pomocniczej, które odbyły się 1 marca 2015[62][63].

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Rozwój demograficzny terenów dzisiejszego Załęża ulegał w przeciągu ostatnich kilkuset lat dużym przeobrażeniom. Modyfikował go zwłaszcza gwałtowny wzrost liczby ludności od końca XVIII w. spowodowany rozwojem sektora przemysłowego (górnictwo węgla kamiennego oraz hutnictwo), a także ubytek mieszkańców spowodowany II wojną światową oraz zwiększoną migracją od lat 90. XX w. W 1783 Załęże liczyło 189 mieszkańców[31]. Liczba ludności gwałtownie wzrastała i na przełomie XIX i XX wieku przekroczyła 10 tysięcy osób. Największą populację Załęże miało w 1936 – wtedy dzielnica zamieszkana była przez 22 375 osób. Od tego momentu notuje się ciągły spadek liczby ludności, mimo nowych inwestycji mieszkaniowych w latach powojennych[64].

W 1988 w Załężu mieszkało 15 530 osób. W tym okresie pod względem liczebności przeważały osoby młode i w średnim wieku, zwłaszcza w przedziale 15-29 oraz 30-44 lat. W dalszym stopniu liczba mieszkańców dzielnicy malała – w 1997 liczba osób mieszkających w Załężu wynosiła około 13 200, a gęstość zaludnienia wynosiła wówczas 3 088 osób/km². W Załężu według stanu z 31 grudnia 2007 mieszkało 11 569 osób, co stanowiło 3,7% mieszkańców Katowic. Gęstość zaludnienia wynosiła wtedy 3417 osób/km² i była większa od gęstości dla całego miasta, która wynosiła 1916 osób/km². Wówczas struktura wieku była w miarę wyrównana z niewielką przewagą osób w wieku 15 i 29 oraz znacznie mniejszym udziałem osób w wieku do 14 lat. Liczba ludności Załęża 31 grudnia 2015 wynosiła 9 885 osób. Struktura wiekowo-płciowa mieszkańców w tym czasie przedstawiona jest w poniższej tabeli[1][65].

Struktura płci i wieku ludności Załęża
(stan na 31 grudnia 2015)[66]
Okres/
l. ludności
przedprodukcyjny
(0-18 lat)
produkcyjny
(18-60/65 lat)
poprodukcyjny
(pow. 60/65 lat)
Razem
Ogółem 1 725 6 154 2 006 9 885
kobiety 823 3 003 1 428 5 254
mężczyźni 902 3 151 578 4 631
Wskaźnik
feminizacji
91 95 247 113

Szczegółowe dane dotyczące liczby ludności w poszczególnych latach przedstawia poniższy wykres[64][26][31][67][68][69][70][71][72][73][74][75][76].

Według prognozy biologicznej ludności, na obszarze północnego Załęża (część mieszkaniowa dzielnicy) w wariancie pesymistycznym w 2020 jednostkę tę ma zamieszkiwać 10 666, a w 2030 9824 osób. W wariancie optymistycznym liczba ludności ma wynieść w 2020 10 830, a w 2030 10 188 osób. W obydwu przypadkach prognozuje się dalszy spadek liczby mieszkańców, spowodowany zwłaszcza przez procesy starzenia się ludności (duży udział grup osób w wielu poprodukcyjnym), ujemne saldo migracji oraz brak nowych inwestycji mieszkaniowych[1].

Polityka i administracja[edytuj | edytuj kod]

Załęże do początku XVIII w. pozostało wolnym sołectwem. Pierwszym znanym sołtysem Załęża był w 1598 Stanisław, a w późniejszych latach jego synowie: Barłomiej i Piotr. W 1686 r. sołtysem Załęża był Grześ Grządziel. Do czasu uwłaszczenia chłopów wójtowie (sołtysi) byli całkowicie zależni do właściciela wsi[77]. Od końca XVIII w. wójtami Załęża byli:

  • w latach 1771-1772 Józef Badura,
  • w 1794 Jakub Sekuła
  • w latach 1832-1838 Mikołaj Kurzeja.
Dawny urząd gminy przy ul. Gliwickiej 102. Budynek pochodzi z 1897

Do około 1816 Załęże było częścią Księstwa Pszczyńskiego. W tym czasie została utworzona gmina, rok później znalazła się w powiecie bytomskim. W 1873 gminę włączono do powiatu katowickiego. Siedziba gminy znajdowała się w kamienicy przy ul. Gliwickiej 102[26]. W 1856 wprowadzono nową ordynację administracji gmin wiejskich. W tym roku naczelnikiem gminy Załęże był Jan Oleś. W późniejszych latach naczelnikami byli:

  • Mateusz Stanisławowski (urząd w latach 1868-1878),
  • Adolf Heller (1879-1882),
  • Józef Boronowski (1883-1888),
  • Józef Wolny (1889-1896),
  • Gracjan Laxy (1896-1900),
  • Marcin Knopp (1901-1909),
  • Bruno Michaelis (1910-1922),
  • Lorenz Widuch (1922-1924 – tytuł burmistrza, mimo posiadania statutu gminy wiejskiej)[77].

Załęże stało się dzielnicą w 1924, kiedy to wraz z Bogucicami, Brynowem, Dębem, Ligotą i Zawodziem przyłączono do Katowic[40]. Gmina liczyła wtedy 8,43 km² i była wówczas trzecią największą gminą pod względem powierzchni w Katowicach. Załęże w latach międzywojennych przydzielono do dzielnicy III Załęże-Dąb[78], natomiast 7 października 1954 obszary Załęża przydzielono do dzielnicy Załęże-Śródmieście[79]. W 1991 w Katowicach utworzono 22 Pomocnicze Jednostki Samorządowe. Według Uchwały nr XLVI/449/97 Rady Miejskiej Katowic z dnia 29 września 1997 Załęże są statutową dzielnicą w zespole dzielnic północnych i stanowią 7. jednostkę pomocniczą, wytyczając równocześnie jej dokładne granice[6].

Siedziba Rady Jednostki Pomocniczej nr 7 Załęże przy ul. Gliwickiej 150 (budynek po lewej stronie)

Rada Jednostki Pomocniczej nr 7 Załęże posiada statut od 15 października 2014, natomiast pierwsze wybory do Rady odbyły się 1 marca 2015. Rada jednostki składa się z 15 radnych wybieranych na 4-letnią kadencję. Organem wykonawczym Rady jest Zarząd Jednostki. Siedziba Rady Jednostki znajduje się przy ul. Gliwickiej 150, na skrzyżowaniu z ul. Pokoju. Przewodniczący Rady Jednostki Pomocniczej jest Andrzej Karol, natomiast Przewodniczący Zarządu jest Tomasz Pawluczuk[80][61][62].

W wyborach do rady miasta dzielnica należy do okręgu nr 4 (Osiedle Tysiąclecia, Dąb, Załęże, Osiedle Witosa, Załęska Hałda-Brynów). W latach 2010–2014 okręg ten miał 6 przedstawicieli w Radzie Miasta[81]. Mieszkańcy Załęża przynależeli wtedy do pięciu powszechnych obwodów (12, 13, 14, 15 1 16) oraz jednego w Zakładzie Opiekuńczo-Leczniczym przy ul. Gliwickiej 78 (obwód 165)[82]. W 2014 w Załężu zamieszkiwało 8249 osób, które posiadały czynne prawo wyborcze[61].

Na terenie Załęża znajdują się następujące placówki administracyjne o zasięgu ponadpowiatowym[83][84]:

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Przemysł[edytuj | edytuj kod]

Zabudowa dawnej kopalni Kleofas (obecnie na terenie Osiedla Witosa)
Centrum Technologiczne Yamazaki Mazak przy Trasie im. Nikodema i Józefa Renców

Załęże przez wiele lat było ważnym okręgowym ośrodkiem górniczym i hutniczym, a przed XIX w. również ośrodkiem kuźniczym. Już w średniowieczu w rejonie Załęża, zwłaszcza Załęskiej Hałdy, wydobywano rudę żelaza w postaci limonitów ilastych. Rudę żelaza wydobywano również w początku XIX w. – w 1840 w kopalni rudy pracowało 44 robotników, którzy wydobyli 5000 ton rudy. Poza tym wydobywano wówczas w małej skali ił ogniotrwały. Pierwsza kopalnia węgla kamiennego funkcjonowała od 1792 (kopalnia Charlotte). W 1841 rozpoczęła pracę kopalnia Victor, kupiona przez Gustawa von Kramstę. W 1840 Loebel Freund i Karol Godula otworzyli kopalnię Kleofas. Była ona większa niż kopalnie ówcześnie istniejące na terenie gminy Załęże[85][31].

W XIX w. rozwinęło się też hutnictwo szkła, żelaza i cynku. W 1823 na terenie Dębu i Załęża została uruchomiona huta Baildon, która miała w późniejszych latach duży wpływ na rozwój obydwu dzielnic. W pierwszej połowie XIX w. zaczęła funkcjonować huta cynku Victor (w 1840) i Joanna. Ta druga powstała w zabudowaniach dawnej huty szkła Saeman, założonej w 1820, funkcjonującej przez dwa lata[35].

W 1913 przy ul. Tokarskiej powstało przedsiębiorstwo wytwarzające maszyny i urządzenia górnicze. W 1933 zostało ono przejęte przez Gustawa Różyckiego, a nazwę zakładu zmieniono na Fabrykę Maszyn, Odlewnię Żeliwa i Metali Kolorowych – MOJ. Zakład został rozbudowany, a w sierpniu 1937 fabryka rozpoczęła seryjną produkcję pierwszego polskiego motocykla na bazie własnych rozwiązań konstrukcyjnych – MOJ 130, który produkowany był do 1939. Zakład ten do dziś wytwarza maszyny dla górnictwa.

Po 1989 w wyniku restrukturyzacji gospodarki przemysł w Załężu uległ znacznemu ograniczeniu. W tym czasie zamknięto bądź ograniczono działalność wszystkich większych zakładów. W 2001 zdecydowano o zamknięciu kopalni Kleofas, co ostatecznie zrobiono w 2004. Huta Baildon od 2001 jest w stanie upadłości. Na jej bazie powstały nowe firmy prowadzące działalność przemysłową. Restrukturyzacja przemysłu doprowadziła do pojawienia się wielu problemów społecznych, w tym głównie bezrobocia.

W 2007 na terenie Załęża, przy Drogowej Trasie Średnicowej wyznaczono obszar Katowickiej Specjalnej strefy Ekonomicznej o powierzchni ok. 5,6 ha, na którym powstało Centrum Technologiczne Yamazaki Mazak, które zajmuje się wdrożeniem nowych rozwiązań w zakresie obróbki metalu. Centrum te otwarto 22 marca 2012[1][86].

Najważniejsze zakłady przemysłowe działające na terenie Załęża to[9][12][87]:

Handel i usługi[edytuj | edytuj kod]

Budynek biurowy przy ul. Wolnego 12
Centrum Handlowe Auchan Katowice przy Trasie im. Nikodema i Józefa Renców

Wraz z transformacją gospodarczą Polski po 1989 w Załężu rozwinął się sektor usług. Szczególnie widoczne jest to w południowej części dzielnicy, wzdłuż ul. Bocheńskiego, Pukowca i Żeliwnej. Obszar ten posiada niewykształconą w pełni funkcję i strukturę zagospodarowania, gdyż w przeszłości pełnił funkcje przemysłowe. Obecnie działalność gospodarcza na tym terenie ma głównie charakter kolejowy i handlowo-usługowy[1].

W Załężu znajdują się trzy ośrodki usługowe o zasięgu lokalnym, których stopień zagospodarowania jest silnie zróżnicowany w zależności od wielkości obsługiwanego obszaru i genezy. Ze względu na wiejski rodowód dzielnicy ośrodki usługowe mają charakter linearny. Są to[1][88]:

  • ul. Gliwicka (odcinek pomiędzy ul. Szewczenki i Pośpiecha; 5530 mieszkańców w promieniu 500 m) – usługi: handel, przedszkole, szkoła podstawowa, biblioteka, kościół i przystanki komunikacji miejskiej,
  • pl. Londzina, ul. Gliwicka, Bocheńskiego i Wolskiego (3 525 mieszkańców w promieniu 500 m) – usługi: handel, przedszkole, szkoła podstawowa, gimnazjum, obiekty rekreacyjne i przystanki komunikacji miejskiej,
  • ul. Gliwicka (odcinek pomiędzy ul. Wiśniową i ul. Jana Pawła II; 4549 mieszkańców w promieniu 500 m) – usługi: handel, przedszkole, dom kultury, obiekty rekreacyjne i przystanki komunikacji miejskiej.

Ze względu na mieszkaniowy charakter północnej części Załęża występuje tu duża sieć sklepów różnych branż, które się koncentrują głównie przy ul. Gliwickiej. Można tu wyróżnić dwa rodzaje punktów handlowych: małe sklepy należące do osób prywatnych oraz sklepy wielkopowierzchniowe. Spośród sklepów wielkopowierzchniowych, na terenie Załęża położone są następujące obiekty[89][90][91][92]:

  • Hipermarket oraz Centrum Handlowe Auchan Katowice (Trasa im. Nikodema i Józefa Renców 30) – centrum handlowe z hipermarketem i 30 punktami usługowym o powierzchni ponad 11 000 m²; otwarte 1 grudnia 2000,
  • PSS Społem Katowice (2 sklepy: ul. Gliwicka 152 i Pośpiecha 2),
  • Biedronka (ul. Gliwicka 117),
  • Netto (ul. Żelazna 23).

Infrastruktura techniczna[edytuj | edytuj kod]

Przepompownia ścieków Żeliwna przy ul. Żeliwnej
Ciepłownia ZEC S.A. – wydział VIII Kleofas w Obrokach, zaopatrująca zachodnią część Załęża w ciepło

Główne źródła wody dla mieszkańców Załęża to ujęcia powierzchniowe na Wiśle (Jezioro Goczałkowickie) i Sole (Jezioro Czanieckie). Woda ze Stacji Uzdatniania Wody jest rozprowadzana poprzez wodociągi magistralne oraz rozdzielcze. Przez teren Załęża przebiega rurociąg przesyłowy magistrali zachodniej DN 1400, która łączy zbiornik wyrównawczy Murcki ze zbiornikiem Bytków. Należy tu też dodać, iż to w Załężu powstał pierwszy wodociąg na terenie Katowic – od 1887 z kopalni Kleofas pozyskiwano niezasoloną wodę dla miasta[93]. Zaopatrzeniem wody zajmuje się Górnośląskie Przedsiębiorstwo Wodociągów oraz Katowickie Wodociągi[1][94].

Już w latach międzywojennych większość domów w Załężu była skanalizowana. Obecnie sieć kanalizacyjna jest zarządzana przez spółkę Katowickie Wodociągi. Obszar Załęża w znacznej większości jest położony w zlewni oczyszczalni ściegów Centrum-Gigablok, do której dociera kanalizacja ogólnospławna. W rejonie ulicy Gliwickiej jest ona w złym stanie technicznym. Jedynie Osiedle Kolonia Mościckiego jest położona w zlewni oczyszczalni Klimzowiec[1]. Dodatkowo, w dzielnicy znajduje się przepompownia ścieków, zarządzana przez Katowickie Wodociągi S.A.[93].

Zaopatrzenie w energię elektryczną mieszkańców Załęża odbywa się poprzez sieć wysokich napięci 110 kV, powiązanej z pobliskimi elektrowniami, która jest przekazywana poprzez stacje elektroenergetyczne. Na granicy Załęża, przy ul. Brackiej zlokalizowana jest stacja elektroenergetyczna Załęże o poziomie transformacji wynoszącej 110/6 kV. Sieć ta na terenie Załęża zarządzana jest przez Górnośląski Zakład Energetyczny S.A. w Gliwicach. Średnie zużycie energii elektrycznej na jedno gospodarstwo domowe w Katowicach wynosiło w 2006 865,7 kWh[1][95].

Zaopatrzenie w energię cieplną w Załężu mają głównie budynki powstałe po 1945. Zachodnia część Załęża jest podłączona do ciepłowni ZEC S.A. – wydział VIII Kleofas przy ul. Obroki 77, zarządzanej przez Zakład Energetyki Cieplnej S.A. Jej moc wynosi 42,8 MW. Wschodnia część Załęża (głównie Osiedle Janasa-Ondraszka) jest podłączona również do ciepłowni przy ul. Siemianowickiej 60, zarządzanej przez TAURON Ciepło sp z o.o.[1][93][96][97]

Zaopatrzenie w gaz ziemny Załęża odbywa się z gazociągów wysokoprężnych oraz podwyższonego ciśnienia. Na terenie Załęża, przy ul. Pukowca 3 zlokalizowana jest Rozdzielnia Gazu Katowice oraz pogotowie gazowe od Górnośląskiej Spółki Gazownictwa Sp. z o.o., a także stacja redukcyjno-pomiarowa I stopnia przy ul. Bocheńskiego, o przepustowości 6000 m3/h[1][98].

Transport[edytuj | edytuj kod]

Ulica Feliksa Bocheńskiego (widok w kierunku południowym)
Ul. Pośpiecha (widok w kierunku południowym) – fragment dawnej drogi via magna, prowadzącej do Mikołowa

Transport drogowy[edytuj | edytuj kod]

Głównym, lokalnym ciągiem komunikacyjnym Załęża jest ulica Gliwicka, która ciągnie się na całej długości dzielnicy od Śródmieścia do granicy miasta z Chorzowem. Do tej ulicy dochodzi znaczna większość pozostałych ulic w Załężu.

Układ drogowy w Załężu i okolicy od 1989 uległ znacznej przebudowie, dzięki czemu jest ono bardzo dobrze skomunikowaną z resztą regionu. Otaczają ją trzy ważne dla konurbacji górnośląskiej arterie komunikacyjne: autostrada A4 (ul. Kochłowicka; częściowo pokrywa się z południową granicą Załęża), Drogowa Trasa Średnicowa (Trasa Nikodema i Józefa Renców, w tym estakada Orląt Lwowskich; część trasy znajduje się na terenie Załęża) i droga krajowa nr 79 (ul. Chorzowska; poza terenem dzielnicy). Wszystkie te trzy drogi są połączone ul. Bocheńskiego i Bracką w duży węzeł drogowy.

Przez tereny Załęża w przeszłości prowadziło kilka historycznych szlaków, które do dziś uwidaczniają się w układzie dróg. Jedną z nich była droga, która w 1360 nazywała się via magna. Łączyła ona dawny szlak handlowy BytomKraków (obecnie droga krajowa nr 94) i Mikołów przez Bańgów, Dąb, Załęże, Załęską Hałdę i Ligotę. Obecnie przebiega ona przez ul. Żelazną, Pośpiecha i Żeliwną. Obecna ul. Gliwicka była ówcześnie krętą polną drogą z Bogucic do Hajduk. Dopiero po budowie linii kolejowej w latach 40. XIX w. trasę via magma przetrasowano przez obecną ul. Gliwicką do folwarku i dalej wzdłuż ul. Bocheńskiego do Kokocińca[99][18].

Transport kolejowy[edytuj | edytuj kod]

Przystanek osobowy Katowice Załęże od strony ul. Bocheńskiego

Przez teren Załęża przebiega kilka linii kolejowych, z czego najważniejsza z nich to linia kolejowa nr 137 Katowice – Legnica, będąca fragmentem międzynarodowej magistrali E 30. Na niej znajduje się przystanek osobowy Katowice Załęże, z którego według rozkładu jazdy z okresu 2013/14 realizowanych jest ponad 85 połączeń regionalnych, obsługiwanych przez Koleje Śląskie. Główne kierunki pociągów to: Gliwice, Katowice, Częstochowa i Lubliniec[100], a od 2016 również Oświęcim[101].

Powstanie tej linii kolejowej wiązało się z planami budowy linii z Wrocławia na Górny Śląsk. W 1835 powstała Spółka Akcyjna Kolei Górnośląskiej. W tym samym roku prowadzono prace geodezyjne na odcinku SiemianowiceRoździeńBieruń Nowy, lecz później ten przebieg został zmieniony, prawdopodobnie wskutek starań Franza Wincklera, który przeniósł do Katowic zarząd swoich dóbr. 5 kwietnia 1841 powołano Towarzystwo Kolei Górnośląskiej. Linię Wrocław – Mysłowice oddawano etapami, z czego odcinek Świętochłowice – Katowice – Mysłowice 3 października 1846[33].

Wzdłuż wschodniej granicy Załęża Kolej Górnośląska 1 grudnia 1852 uruchomiła linię łączącą Katowice z Murckami (do najstarszej kopalni węgla kamiennego na Górnym Śląsku) przez Ligotę[33][47].

W 1859 na wysokości obecnego przystanku Katowice Załęże wybudowano stację towarową Katowice Towarowa. Obecnie jest to tylko posterunek odgałęźny, na którym krzyżują się dwie linie kolejowe: 137 i 713[102]. Sam zaś przystanek osobowy Katowice Załęże oddano do użytku w 1971 r.[47]

Komunikacja miejska[edytuj | edytuj kod]

Tramwaj Konstal 105N-2K (linia 7) na ul. Gliwickiej
Przystanek tramwajowy Załęże Wiśniowa, wybudowany w 1994 wraz z przełożeniem torów tramwajowych z ulicy Gliwickiej

Na terenie dzielnicy funkcjonuje komunikacja miejska w postaci autobusów oraz tramwajów, obsługiwana na zlecenie KZK GOP. Obecnie (czerwiec 2015) głównymi ciągami komunikacji miejskiej są[103]:

  • ul. Gliwicka – głównie komunikacja tramwajowa (linie: 7, 20, 43); łącznie 12 par połączeń tramwajowych na godzinę w godzinach szczytu; główne kierunki połączeń: Śródmieście, Zawodzie, Chorzów Batory; część kursów obsługiwana taborem niskopodłogowym,
  • ul. Wiśniowa/Gliwicka/Jana Pawła II – komunikacja autobusowa (linie: 51, 109, 138, 238); łącznie 6 par połączeń w godzinach szczytu; głównie kierunku połączeń: Osiedle Tysiąclecia, Osiedle Witosa, Ligota.

Przez Załęże przebiegają również linie autobusowe: 7 (ul. Gliwicką i Jana Pawła II), 70 (ul. Gliwicką i Bocheńskiego) i 870 (Drogową Trasą Średnicową, bez przystanku w Załężu). Na terenie Załęża, przy autostradzie A4 znajduje się również przystanek autobusowy Katowice Osiedle Kopalni Wujek, na którym zatrzymuje się 10 linii autobusowych (w tym jedna nocna)[103].

Powstanie linii tramwajowej przez Załęże wiązało się z przyznaniem koncesji m.in. na linię Katowice – Hajduki przez katowicką spółkę Schikora & Wolff. Budową linii zainteresowała była też spółka Kramer & Co., która uzyskała koncesję na odcinek Katowice – Zawodzie. Ostatecznie koncesję na całą, wąskotorową linię Mysłowice – Katowice – Załęże – Świętochłowice – Bytom (dawna trasa linii nr 7) uzyskała do 1899 spółka Oberschlesische Dampfstrassenbahn GmbH (ODS). Odcinek linii Hajduki Górne – Katowice (przez Załęże) uruchomiono 7 września 1899. Cała trasa była jednotorowa i wąskotorowa (785 mm)[39].

Ze względu na szkody górnicze, które wpływały na stan torowisk, podjęto decyzję o przebudowie linii na linię normalnotorową i dwutorową. Prace rozpoczęto w latach 20. XX w. Odcinek Katowice – Załęże po przebudowie uruchomiono 21 września 1929, a 27 listopada otwarto odcinek Załęże – Hajduki. W 1936 przez Załęże kursowały linie 7 (co 20 minut) i 14[104].

Po 1989 rozpoczęto prace modernizacyjne sieci tramwajowej na terenie dzielnicy. Na początku lat 90. XX w., w związku z budową DTŚ przebudowano linię tramwajową na odcinku od ul. Brackiej do ul. Wiśniowej poza ulicę Gliwicką, na wydzielone torowisko. Nowy, dwutorowy odcinek o długości 960 m oddano do użytku 5 września 1994[105]. 15 listopada 2008 ukończono natomiast modernizację torów na ul. Gliwickiej na odcinku od ul. Żelaznej do ul. Bocheńskiego[53]. 5 kwietnia 2014 rozpoczęto modernizację odcinka od przystanku na wysokości ul. Wiśniowej do granicy miasta, a 1 maja 2015 przejazdu tramwajowego na ul. Brackiej. Planowy ruch tramwajów po obydwu odcinkach na całej długości wznowiono 1 czerwca tegoż roku[106][107][108].

Architektura i zabytki[edytuj | edytuj kod]

Dom przy ul. Gliwickiej 85 – najstarszy budynek w Załężu, pochodzący z 1833; jedna z pozostałości po wiejskiej zabudowie dzielnicy
Bloki mieszkalne przy ul. Skrzeka i Wiśniowej, wybudowane w latach 60. i 70. XX w.

W strukturze przestrzennej Załęża można wyróżnić część północną i południową, których granicę stanowi linia kolejowa. Północna, główna część dzielnicy charakteryzuje się niejednorodną zabudową, pochodzącą głównie z XIX i XX wieku, ciągnącą się wzdłuż krętej ulicy Gliwickiej, której przebieg jest pozostałością po wiejskiej zabudowie z XVIII i XIX wieku. Zabudowa ta posiada dużą wartość historyczną. Część południowa, ciągnąca się pomiędzy linią kolejową KatowiceLegnica a autostradą A4 ma charakter przemysłowo-usługowy. Załęże posiada duży udział powierzchni zabudowanej w powierzchni terenu, która wynosi 32% i jest to jedna z najwyższych wartości w Katowicach[1][48].

Osiedla i kolonie[edytuj | edytuj kod]

Na początku XIX w. na terenie gminy Załęże znajdowały się kolonie: Obroki, Johanka (lub Janina) i Załęska Hałda. Dawniej istniała także kolonia Owsiska, położona na zachód od Załęskiej Hałdy, stanowiąca grupę domów z XIX wieku[35][30]. Z biegiem czasu na tym obszarze powstawały nowe osiedla. Obecnie na terenie dawnej gminy Załęża znajdują się następujące dzielnice: Osiedle Witosa, Załęska Hałda-Brynów i Załęże, a także osiedla i kolonie: Kolonia Hegenscheidta, Osiedle Kolonia Mościckiego, Obroki, Osiedle Janasa-Ondraszka, Osiedle Witosa, i Załęska Hałda[109].

Obecnie na terenie dzielnicy Załęże znajdują się tylko cztery z tych osiedli, z czego trzy w całości w Załężu. Są to:

Rozwój urbanistyczny[edytuj | edytuj kod]

Początkowo wieś Załęże składała się z kilkunastu do dwudziestu drewnianych domów krytych gontami i słomą, które skupiały się wokół folwarku pochodzącego prawdopodobnie z przełomu XIII i XIV wieku. Znajdował się on w rejonie ulic Gliwickiej, Bocheńskiego i Szewczenki. Pozostałością budynków dworskich jest pałac i plac Londzina[23][7]. Z chwilą powstania kuźnicy w XV w. powstała przy niej wieś kuźnicza o tej samej nazwie, która była położona w rejonie dzisiejszego skrzyżowania ulicy Gliwickiej, Żelaznej i Pośpiecha. Cała zabudowa wsi rozciągała się wtedy między ulicami Zamułkową (na zachodzie) a Pośpiecha (na wschodzie), z czego większość budynków była po północnej stronie ulicy Gliwickiej[17][23].

Dalszy rozwój przestrzenny Załęża wiąże się z rozwojem przemysłu na terenie gminy od końca XVIII w. Większość kamienic i familoków pochodzi z końca XIX i początku XX wieku. W tym okresie dla pracowników kopalni Kleofas ówczesny właściciel kopalni – koncern Spadkobiercy Gieschego zbudował w rejonie dzisiejszych ul. Feliksa Bocheńskiego i Wiśniowej kolonię robotniczą[35]. Budynki te powstawały w latach 1900-1914. Wśród nich dominowały familoki, ale też znajdowały się kamienice. W 1935 na osiedlu istniało 18 domów urzędniczych 3-10 mieszkaniowych oraz 94 domy robotnicze, posiadające do 36 mieszkań w budynku[110].

Wcześniej, bo około 1870 wybudowano w rejonie ul. Bogusławskiego osadę robotniczą huty Baildon, tj. Kolonię Hegenscheidta, która była stale rozbudowywana. Do 1936, przy ul. 18 Sierpnia wybudowano 9 jednopiętrowych familoków, a w latach powojennych do tych budynków dobudowywano kolejne piętra, a także powstały nowe obiekty[111].

Na poprzemysłowych nieużytkach, w pobliżu kopalni Kleofas, w latach 1927–1928 została zbudowana kolonia im. Ignacego Mościckiego. Osiedle te pierwotnie składało się z 44 bliźniaczych domów z dwu- i czterospadowymi dachami w stylu modernistycznym[43][109].

Załęże w 1880
Załęże w 1926
Fragmenty dwóch map topograficznych: z 1880 (z lewej) i 1926 (z prawej), przedstawiające rozwój urbanistyczny centralnej części Załęża. W tym okresie nastąpił największy przyrost liczby ludności – z 3530 w 1885 do 21 248 osób w 1924, związany z rozwojem przemysłu. Nowa zabudowa powstawała głównie w zachodniej i południowej części obecnej dzielnicy.
Kwartał kamienic przy ul. Gliwickiej 117, 115, 113, 111 i Marcina 1, 3, 5
Ul. Wiśniowa – zespół familoków kopalni Kleofas z początku XX w.

Rozwój urbanistyczny Załęża został ponownie zintensyfikowany po II wojnie światowej. W latach 70. rozpoczęto budowę Osiedla Janasa-Ondraszka oraz dwóch 11 kondygnacyjnych bloków przy ul. Wiśniowej. Następowała również rozbudowa Załęskiej Hałdy i Obroków – wybudowano tam osiedle kopalni Kleofas, a w 1976 w miejscu fińskich domków w Załęskiej hałdzie rozpoczęto budowę Osiedla Witosa[46][44][12].

W latach 80. XX w. powstały pierwsze plany przebudowy Załęża. Zakładano wtedy wyburzanie domów przy ul. Gliwickiej na odcinku ulic Wiśniowa i Pośpiecha. Miał powstać duży węzeł drogowy dla ruchu samochodowego i tramwajowego. Ostatecznie plany te nie zostały zrealizowane. W 1995 przyjęto, w znacznej większości niezrealizowany, program Załęże 2000, który miał doprowadzić do przekształcenia struktury urbanistycznej dzielnicy – przede wszystkim planowano przygotowanie terenów pod budowę ok. 650 nowych mieszkań i modernizację 32 kamienic, a także budowę ulicy Nowogliwickiej, szybkiej linii tramwajowej oraz bulwarów nad Rawą[49].

22 czerwca 2009 miasto Katowice przystąpiło do sporządzenia miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego, obejmującego centralną część Załęża, tj. od ul. Brackiej do granicy dzielnicy na ul. Grundmanna. Projekt planu zakłada m.in. rehabilitację tej części dzielnicy poprzez ochronę zabytkowych budynków, harmonijne powiązanie nowej zabudowy z historyczną, rewitalizację zabudowy, a także likwidację oficyn, a w ich miejscu wprowadzenie zieleni urządzonej. W ramach planu projektowana ma być ul. Nowo-Gliwicka, a także Plac Centralny przy ul. Szewczenki, który ma być placem dzielnicowym o funkcji integrującej lokalną społeczność. Powyższy plan został uchwalony w dniu 27 lipca 2016[9][112][113][114].

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Kościół pw. św. Józefa[edytuj | edytuj kod]

Zabytkowy kościół parafialny pw. św. Józefa znajduje się przy ulicy Gliwickiej 76. Zbudowany został w latach 1898–1900 w stylu neogotyckim. Elewacja kościoła jest udekorowana fryzami arkadowymi, natomiast fasada jest płaska, dekorowana ornamentami z cegły glazurowanej. Sygnaturka (zegarowa), która pełni również funkcję dzwonnicy, ma wysokość 35 metrów, natomiast łączna wysokość świątyni wynosi 64 metry. Architektem kościoła był Ludwig Schneider. W kościele zachował się jego pierwotny wystrój[115].

Pałac w Załężu[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Pałac w Załężu.

Zabytkowy dwór z XIX wieku znajduje się przy ul. Gliwickiej 159. Jest to neoklasycystyczny pałac oraz park podzielony na dwie części, z czego południowy fragment to plac Józefa Lodzina. W pałacu od 1886 do 1945 mieściła się regionalna dyrekcja Spółki Akcyjnej Spadkobierców Jerzego von Giesche. Po II wojnie światowej mieścił się tu Górniczy Zakład Lecznictwa Ambulatoryjnego. Współcześnie budynek zajmuje szpital AVIMED[116].

Zabytkowe kamienice i familoki[edytuj | edytuj kod]

Załęże charakteryzuje się dużą koncentracją zabytkowych kamienic i familoków, pochodzących głównie z przełomu XIX i XX wieku. Najwięcej ich jest przy ul. Gliwickiej, gdzie znajduje się ponad 60 zabytkowych kamienic, głównie w stylu secesyjnym, historyzmu i modernizmu[117].

Zespoły chronionych i proponowanych do objęcia ochroną familoków w Załężu koncentrują się dwóch miejscach. Są to[117]:

  • ul. Janasa – zespół familoków w stylu historyzmu, pochodzących z końca XIX w. (jeden z początku XX w.),
  • ul. Lisa, Ślusarska, Wyplera i Wiśniowa – zespół familoków kopalni Kleofas z początku XX w., w stylu modernizmu.

Pozostałe zabytki[edytuj | edytuj kod]

Prócz omówionych wyżej budynków na terenie Załęża znajdują się następujące historyczne obiekty[117]:

  • nadszybie szyb Wschodni kopalni Kleofas (ul. Bocheńskiego), w stylu historyzmu ceglanego,
  • dawny most kolejowy na Rawie (rejon ul. Gliwickiej i Grundmanna),
  • krzyż (róg ul. Gliwickiej i Pośpiecha),
  • budynek szkoły (ul. Gliwicka 148a), wybudowany na początku XX wieku w stylu modernizmu,
  • dawny budynek szkoły (ul. Gliwicka 154), w stylu nawiązującym do domów robotniczych,
  • dawne schronisko pracowników kopalni Kleofas – obecnie siedziba Administracji Kleofas Śląsko-Dąbrowskiej Spółki Mieszkaniowej (ul. Gliwicka 204), obiekt wzniesiono około 1907, następnie rozbudowano około 1920,
  • budynek przedszkola (ul. Gliwicka 212), wzniesiony w latach trzydziestych XX wieku w stylu funkcjonalizmu,
  • budynek Młodzieżowego Domu Kultury (ul. Gliwicka 214), wzniesiony w latach trzydziestych XX wieku w stylu funkcjonalizmu,
  • Osiedle Kolonia Mościckiego (ul. Gliwicka 236−274 i 278−300 – numery parzyste), wybudowane w latach 1930−1932 w stylu modernizmu,
  • szkoła osiedlowa (ul. Gliwicka 276), obiekt wzniesiono pomiędzy 1930 a 1932 w stylu funkcjonalizmu,
  • zespół dawnej lokomotywowni (ul. Kozielska, na północ od ul. Raciborskiej), wybudowany na przełomie XIX i XX wieku,
  • budynek izby wytrzeźwień (ul. Pośpiecha 14), dawny azyl dla bezdomnych, pochodzący z 1928,
  • budynek fabryczny (ul. Tokarska 6), z ok. 1920, w stylu neoklasycystycznym,
  • budynek szkoły (ul. Wolskiego 3), z początku XX wieku,
  • szkolna sala gimnastyczna (ul. Wolskiego 8), z 1914.

Pomniki i tablice pamiątkowe[edytuj | edytuj kod]

Płyta upamiętniająca rozstrzelanego w 1939 Teofila Patalonga

Na terenie Załęża znajdują się następujące miejsca pamięci[118]:

  • tablica upamiętniająca ks. Józefa Kubisa, pierwszego proboszcza parafii św. Józefa (w kościele św. Józefa),
  • tablice upamiętniające górników, którzy zginęli w katastrofie w kopalni Kleofas z 3 na 4 marca 1896 (w kościele św. Józefa),
  • pamiątkowy pomnik (krzyż z tablicą), upamiętniający poległych o wolność ojczyzny w okresie powstań śląskich i zgładzonych w hitlerowskich obozach koncentracyjnych (przed kościołem św. Józefa),
  • tablica upamiętniająca 650. rocznicę powstania Załęża (na fasadzie kamienicy przy ul. Gliwickiej 102),
  • obelisk z tablicą ku czci mieszkańców Górnego Śląska i Zagłębia zamordowanych, prześladowanych, więzionych i deportowanych do pracy niewolniczej (na placu Józefa Londzina),
  • płyta upamiętniająca Teofila Patalonga, rozstrzelanego przez hitlerowców 6 września 1939 (na fasadzie wiaduktu nad ul. Pukowca),
  • tablica upamiętniająca Marię Grzegorzewską, patronkę Szkoły Podstawowej nr 60 (w budynku Zespołu Szkół Specjalnych nr 11),
  • tablica upamiętniająca 40. rocznicę wybuchu III powstania śląskiego i nadanie szkole imienia Powstańców Śląskich (w budynku dawnej Szkoły Podstawowej nr 24).

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Klub Wysoki Zamek przy ul. Gliwickiej 96
Mural na ścianie kamienicy przy ul. Anioła 4
Budynek dawnego kina Apollo

Załęże w przeciwieństwie do Śródmieścia nie posiada bogatej oferty kulturalnej, ale w dzielnicy znajduje się kilka obiektów kultury, nie tylko o zasięgu lokalnym. Obecnie większość życia społeczno-kulturowego skupia się wokół parafii św. Józefa. Wierni z parafii organizują głównie wydarzenia o charakterze religijnym oraz festyny parafialne. Organizowane są też koncerty muzyki klasycznej oraz religijnej. W parafii działa Schola Dziecięca Józefowe Nutki[18].

Pozostałe placówki kultury działające w Załężu to[119][120][121]:

  • Miejska Biblioteka Publiczna w Katowicach. Filia nr 3 (ul. Gliwicka 93),
  • Biblioteka parafialna (ul. Gliwicka 74),
  • Młodzieżowy Dom Kultury (ul. Gliwicka 214) – powstały w 1973 na terenie ogrodu jordanowskiego, przebudowany i zmodernizowany w latach 2005-2006,
  • Klub Wysoki Zamek (ul. Gliwicka 96) – otwarty 23 maja 2002 klub dla młodzieży uzależnionej o funkcji profilaktycznej. W ramach klubu organizowane są różne koncerty, spotkania i wydarzenia artystyczne.

Miasto Katowice w 2009 i 2014 zorganizowało akcję Lokal na Kulturę, w ramach którego zaoferowano najem lokali pod działalność kulturalną. Podczas dwóch edycji konkursu zaoferowano dwa lokale. Obiekt przy ul. Gliwickiej 99 jest przygotowywany pod pracownię ceramiczną Hanny Górskiej, natomiast lokal przy ul. Gliwickiej 58 wynajmuje Fundacja Galeria Hyperion[122].

W Załężu w ramach Centrum Aktywności Lokalnej organizowane są festyny, które są skierowane do mieszkańców dzielnicy. Do festynów lub imprez artystycznych i kulturalnych, które odbyły się po 2009 na terenie dzielnicy należą[123][124][125]:

  • Katowice Street Art Festival – organizowany od 2011 projekt, w którego ramach na kilku kamienicach pojawiły się murale,
  • Tour de Załęże i Wielki Załęski Piknik – organizowany w 2010 i 2011 wyścig na własnoręcznie wykonanych pojazdach z udziałem m.in. Stowarzyszenia Domu Aniołów Stróżów, powiązany z festynem integracyjnym dla mieszkańców Załęża w Parku Załęskim,
  • Święto Sąsiadów – organizowany od 2012 festyn parafialny na placu przy kościele św. Józefa z okazji Europejskiego Święta Sąsiadów,
  • Załęże Street Art Festiwal – organizowany od 2013 festyn integracyjna dla mieszkańców.

Przy ul. Gliwickiej 120 funkcjonowało dawniej kino Apollo. W późniejszym okresie, 1 kwietnia 2002 otwarto w Załężu przy ul. Gliwickiej 44 pierwszy w Katowicach multipleks – Punkt 44 (IMAX i Cinema City). Budowa kompleksu trwała niecałe dziewięć miesięcy, a całość kosztowała niecałe 15 mln dolarów. Znajduje się on w miejscu dawnego boiska klubu K.S. Baildon Katowice oraz domu kultury huty Baildon[126].

Załęże w literaturze[edytuj | edytuj kod]

Opis Załęża pojawia się w powieści Wilhelma Szewczyka „Ptaki ptakom”, opowiadającej o walkach obrońców Katowic z hitlerowskim najeźdźcą w pierwszych dniach września 1939[127]:

Quote-alpha.png
Było to wśród domków Załęża, w tej części miasta, gdzie wszystko jest z sobą pomieszane bez umiaru, dwupiętrowe kamienice wykładane kafelkami – z chałupami krytymi papą i kryjącymi się za talerzami słoneczników, ogrody – z usypiskami żwiru i kamienia, czarna ziemia – z gliną, przejrzyste fontanny w ogródkach działkowych – z kalną wodą w powstających nagle rozpadlinach.

Informacje o Załężu pojawiają się także w kilku innych miejscach tej powieści oraz w książce Kazimierza Gołby „Wieża spadochronowa”.

W powieści Arnolda Ulitza „Der grosse Jania” główny bohater działa na terenie Załęża[128].

Załęże w filmie[edytuj | edytuj kod]

Tereny Załęża stały się plenerem dla następujących filmów:

Oświata[edytuj | edytuj kod]

Dawny budynek szkoły przy ul. Gliwickiej 154

Początki szkolnictwa w Załężu przypadają na rok 1827, kiedy to przy ul. Juliusza Zarębskiego w drewnianej, dwuizbowej chacie powstała pierwsza szkoła załęska. W jednym z pokoi mieszkał pierwszy nauczyciel szkoły – Franciszek Zarębski. W latach 30. XIX w. uczęszczało do szkoły 102 dzieci, z czego około 15 z nich regularnie. Wynikało to przede wszystkim z tego, że duża część z tych dzieci zatrudniano już od 10 roku życia do prac na folwarku załęskim. Funkcję nauczyciela pełnił do 1834. Następcą Zarębskiego został Jerzy Cichoń. W 1860 w Załęskiej szkole pracowało dwóch nauczycieli – Walenty Kosała oraz Karol Kammel. Uczyli ono po polsku do 1872, natomiast edukacja niemiecka trwała w Załężu w latach 1873-1922. W 1861 w szkole uczyło się 311 dzieci w dwóch klasach[129][36].

Po latach międzywojennych w Załężu funkcjonowało 5 szkół powszechnych i 3 szkoły przemysłowe[129]:

  1. Szkoła powszechna nr 20 (dawn. Tadeusza Rejtana) – najstarsza, 7-klasowa szkoła żeńska, która liczyła w 1923 441 osób w 10. oddziałach. W szkole pracowało 13 nauczycieli.
  2. Szkoła powszechna nr 21 (dawn. Józefa Lompy) – druga, 7-klasowa szkoła w Załężu, powstała w 1894. Pierwszym kierownikiem został Wiktor Benczek. W szkole uczyło się w 1923 458 dzieci w 11 oddziałach, a pracowało 9 nauczycieli.
  3. Szkoła powszechna nr 22 – trzecia z kolei szkoła, znajdująca się obecnie przy ul. Michała Wolskiego 3. Budowę obiektu rozpoczęto w 1903 na polu Anieli Langer i Wiktora Baranka. Budowę obiektu ukończono rok później, a pierwszym kierownikiem nowej szkoły został Alojzy Kneifel. Od czasu włączenia Załęża do Polski patronem Szkoły Podstawowej nr 22 został Juliusz Słowacki. W połowie lat 20. XX w. uczyło się w niej 416 dzieci w 10 oddziałach, a nauczycieli było 11[130].
  4. Szkoła powszechna nr 23, powstała w 1922 (dawn. Jana Kochanowskiego). Pracowało w niej w 1923 9 nauczycieli, którzy uczyli 336 dzieci w 6 oddziałach.
  5. Szkoła powszechna nr 24 – szkoła im. Ignacego Mościckiego, znajdująca się przy obecnej ul. Gliwickiej 276, którą oddano do użytku 1 września 1932 wraz z budową Kolonii Mościckiego. Była ona przez długi czas centralnym miejscem spotkań społeczności Osiedla[131].
  6. Szkoła przemysłowa Zjednoczenia Fabryk Maszyn i Sprzętu Górniczego w fabryce MOJ.
  7. Szkoła przemysłowa Zjednoczenia Biur Projektowo-Montażowych.
  8. Górnicza szkoła przemysłowa przy kopalni Kleofas.
Miejskie Przedszkole nr 39

W latach II wojny światowej edukacja na terenie Załęża była prowadzona w języku niemieckim. Po wojnie nadeszły dalsze zmiany w systemie szkolnictwa w dzielnicy. W latach 60. przemianowano nazwę szkoły nr 22 na Anastazego Kowalczyka, a w 1961 szkoła nr 24 otrzymuje imię Powstańców Śląskich. 1 września 1963 powołano Zasadniczą Szkołę Zawodową dla Pracujących Wojewódzkiego Przedsiębiorstwa Komunikacyjnego w Katowicach, którego siedziba pierwotnie znajdowała się przy ul. Sokolskiej. Nową siedzibę, przy ul. Gliwickiej 228, szkoła otrzymała w 1977, a nazwę szkoły zmieniono na Zespół Szkół Komunikacyjnych w Katowicach oraz nadano jej imię Stanisława Mastalerza[130][131][132].

Budynek Szkoły Podstawowej nr 20 im. Tadeusza Rejtana
Siedziba Zespołu Szkół nr 7 im. Stanisława Mastalerza

Po 1989 nastąpiła dalsza reorganizacja placówek oświaty na terenie Załęża. W latach 90. Szkoła Podstawowa nr 22 wróciła do pierwotnego patrona – Juliusza Słowackiego. W 1994 w Technikum Samochodowym utworzono klasy ekonomiczne, a dwa lata później przemianowano szkołę na Zespół Szkół Komunikacyjnych i Ekonomicznych. W 1999 w budynku szkoły nr 24 przy ul. Gliwickiej 276 powstaje Zespół Szkół Ogólnokształcących nr 8, w skład którego wchodziło Gimnazjum nr 7 i Szkoła Podstawowa nr 24. Ta ostatnia szkoła została w 2004 zlikwidowana, a w 2007 Gimnazjum nr 7 weszło w skład powstałego w tym samym roku Zespołu Szkół nr 7 im. Stanisława Mastalerza przy ul. Gliwickiej 228. Pierwotnie Zespół ten działał w dwóch siedzibach, po czym w 2011 Gimnazjum nr 7 przeniesiono do siedziby Technikum nr 7. W miejsce dawnej siedziby Gimnazjum nr 7, w tym samym roku rozpoczęła funkcjonowanie Szkoła Podstawowa, Gimnazjum i Przedszkole OMEGA[130][131][132].

W 2014 w Załężu funkcjonowały następujące obiekty oświatowe[12][87][133]:

  • Żłobek Miejski. Oddział (ul. Gliwicka 74a),
  • Żłobek Bajkowa Kraina (ul. Gliwicka 224),
  • Miejskie Przedszkole nr 26 (ul. Zarębskiego 2),
  • Miejskie Przedszkole nr 30 (ul. Gliwicka 157),
  • Miejskie Przedszkole nr 39 (ul. Gliwicka 212),
  • Szkoła Podstawowa nr 20 im. Tadeusza Rejtana (ul. Zarębskiego 2),
  • Szkoła Podstawowa nr 22 im. Juliusza Słowackiego (ul. Wolskiego 3),
  • Szkoła Podstawowa, Gimnazjum i Przedszkole OMEGA (ul. Gliwicka 276),
  • Zespół Szkół nr 7 im. Stanisława Mastalerza (ul. Gliwicka 228):
    • Gimnazjum nr 7,
    • Technikum nr 7,
    • Zasadnicza Szkoła Zawodowa nr 5,
  • Zespół Szkół Specjalnych nr 11 (Gliwicka 148a).

Ochrona zdrowia[edytuj | edytuj kod]

Przychodnia KAMED

Pierwszym obiektem opieki zdrowotnej był szpital pediatryczny, położony przy ul. Macieja 10, który powstał w 1943 przez okupujących w tym czasie Załęże Niemców, w którym dawniej funkcjonował Azyl Miejski. Został on odbudowany po wojnie z inicjatywy dr. Stanisława Roszaka i sióstr jadwiżanek. Działał on do końca XX wieku. Obecnie znajduje się w nim Miejska Izba Wytrzeźwień.

Po II wojnie światowej, w pałacu załęskim utworzono przychodnię. Mieścił się tam Górniczy Zakład Lecznictwa Ambulatoryjnego. Został on w 2007 odkupiony przez spółkę Avimed, w którym od 2009 działa prywatny szpital. Po wojnie, po przeciwnej stronie ul. Gliwickiej wybudowano przychodnię[134].

Obecnie na terenie Załęża znajdują się trzy placówki ochrony zdrowia[18][134][135]:

  • NZOZ szpital AVIMED (ul. Gliwicka 159),
  • NZOZ przychodnia KAMED (ul. Bocheńskiego 38a),
  • Zakład Opiekuńczo – Leczniczy prowadzony przez Zgromadzenie Sióstr św. Jadwigi (ul. Gliwicka 78).

W Załężu zlokalizowane są również trzy apteki[136].

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

Szlak Dwudziestopięciolecia PTTK na wysokości ul. Wiśniowej
Hostel przy ul. Klimczoka

Szlaki piesze i rowerowe[edytuj | edytuj kod]

Placówki noclegowe[edytuj | edytuj kod]

Załęże z racji bliskości do Śródmieścia posiada bogate zaplecze noclegowe, koncentrujące się na ulicy Klimczoka, gdzie zlokalizowane są akademiki i hostele. W dzielnicy znajdują się następujące placówki noclegowe[138][139]:

  • Hotel Marysin Dwór (ul. Pukowca 17a),
  • Hotel Saritas (ul. Wolnego 14),
  • Hotel Załęże (ul. Gliwicka 106),
  • Hostel K3 (ul. Klimczoka 3),
  • Hostel Klimczoka 6 (ul. Klimczoka 6),
  • Twój Hostel Katowice (ul. Klimczoka 7).

Religia[edytuj | edytuj kod]

Zbór zielonoświątkowców Betania

Największą wspólnotą religijną w Załężu jest katolicka parafia pod wezwaniem świętego Józefa, która swoim zasięgiem obejmuje całe Załęże i w 2010 liczyła ok. 10 500 wiernych. Została ona erygowana 20 kwietnia 1896 przez arcybiskupa wrocławskiego, kardynała Georga Koppa. Parafia jest siedzibą dekanatu Katowice-Załęże. Kościół, dom parafialny oraz probostwo znajduje się przy ulicy Gliwickiej 76 i 78. Do parafii przynależy też klasztor Sióstr Jadwiżanek[18]. W Załężu, od 2006 działa Dom Zakonny Zakonu Braci Mniejszych Kapucynów z prowincji krakowskiej, położony przy ul. Gliwickiej 195[140].

Prócz katolików, na terenie Załęża od 1975 działa zbór Kościoła Zielonoświątkowego Betania. Pierwotnie wierni gromadzili się w mieszkaniu przy ul. Gliwickiej 89. Ze względu na zwrastającą liczbę wiernych w 1981 przekazano działkę pod budowę nowej świątyni. Budowę kaplicy rozpoczęto w październiku 1989, a pierwsze nabożeństwo odbyło się w czerwcu 1996, a od 1997 w sali głównej. Świątynia, znajdująca się przy ul. Gliwickiej 267, jest na planie koła o średnicy 40 m. Sala nabożeństw może pomieścić 1300 wiernych na miejscach siedzących[116][141].

Pod względem struktury wyznaniowej w Załężu przeważają katolicy. Protestanci w Załężu pojawili się po 1741. W 1840 w Załężu mieszkało 839 osób, z czego było 791 katolików (94%), 68 Żydów i 20 protestantów. W 1890 katolicy stanowili prawie 97% Załężan, ale też mieszkało tu 155 protestantów, 40 Żydów oraz 4 starokatolików. Po I wojnie światowej zwiększyła się liczba ludności, a wraz z tym liczba wyznawców. W 1924 katolików było ponad 21 tysięcy (98% mieszkańców Załęża), protestantów 303, a Żydów 31. W 1947 katolików w Załężu było już około 99%. W 2010 katolików w Załężu było około 10 500, co stanowiło 95% mieszkańców Załęża[64][18].

Sport i rekreacja[edytuj | edytuj kod]

Kąpielisko Bugla przy ul. Żeliwnej

Sport w Załężu ma bardzo bogate tradycje i jest silnie zakorzeniony w lokalnej społeczności. Już na początku XX wieku istniały tu dwa kluby piłkarskie: 06 Zalenze, założony w 1906 oraz Naprzód 1912 Załęże, utworzony w 1912. Jednym z piłkarzy 06 Załęże był olimpijczyk Henryk Alszer. 15 kwietnia 1911 w Załężu zawiązało się regionalne gniazdo Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” w Katowicach, które w 1932 liczyło 125 osób[142][143].

W 1945[144] zaczął funkcjonować hutniczy klub Baildon Katowice, który przez wiele lat odnosił najwięcej sukcesów sportowych. Został rozwiązany w 2001. Przy Zespole Szkół Ogólnokształcących nr 8 do 2007 funkcjonował Uczniowski Klub Sportowy Czarni Załęże[145]. Prowadził on sekcje: koszykówki, lekkoatletyki, siatkówki i sportów walki. Obecnie w dzielnicy funkcjonuje klub sportowy Wojewódzkie Stowarzyszenie Sportu i Rehabilitacji Niepełnosprawnych START w Katowicach (ul. Gliwicka 150). Klub ten funkcjonuje od 2001 i jest on skierowany dla osób z dysfunkcjami narządów ruchu. Prowadzi on następujące sekcje: pływanie, siatkówka, koszykówka, narciarstwo zjazdowe, podnoszenie ciężarów, tenis stołowy, szachy, lekka atletyka, kręgle, goalball[146][147].

Poza tym, w Załężu funkcjonują też dwa kluby sportowe[147]:

  • Uczniowski Klub Sportowy Sokół 22 (ul. Wolskiego 3) – funkcjonuje przy Szkole Podstawowej nr 22,
  • Klub Sportowy Termopile Katowice (ul. Janasa 3a) – sekcja piłki nożnej.

Obiekty sportowo-rekreacyjne[edytuj | edytuj kod]

Na terenie Załęża znajduje się kilka obiektów sportowo-rekreacyjnych. Są to[119][148]:

  • kąpielisko Bugla (ul. Żeliwna 26d) – jeden z najnowocześniejszych tego typu miejsc w Polsce; zarządzany jest przez Miejski Ośrodek Sportu i Rekreacji,
  • basem przy Młodzieżowym Domu Kultury (ul. Gliwicka 214),
  • boisko Orlik (ul. Gliwicka 214) – otwarty w 2011 kompleks sportowy do gry w piłkę nożną, siatkówkę, koszykówkę oraz piłkę ręczną.

Problemy społeczne[edytuj | edytuj kod]

Terenowy Punkt Pomocy Społecznej nr 4 (po lewej)
Siedziba Powiatowego Urząd Pracy w Katowicach przy ul. Pośpiecha 14
Budynek Domu Aniołów Stróżów przy ul. Gliwickiej 148

Załęże podobnie jak część osiedli robotniczych na Górnym Śląsku odczuwa skutki przemian ustrojowych. Dzielnica była od końca XVIII w. ośrodkiem górnictwa węglowego i hutnictwa. Po 1989 została zlikwidowana kopalnia Kleofas i huta Baildon (do dziś działają spółki powstałe na bazie huty). Doprowadziło to do wielu problemów społecznych, do których należy m.in. bezrobocie, przestępczość i bieda. Problemy te wzmacnia to, że po II wojnie światowej do Załęża napłynęła ludność z innych regionów Polski, co doprowadziło do wymieszania kulturowego, a także mieszkańcy posiadali ujednolicone profile wykształcenia[149].

O dużym problemie bezrobocia świadczy to, że według danych z 2010 największy odsetek klientów Powiatowego Urzędu Pracy w stosunku do liczby mieszkańców w Katowicach zanotowano w Załężu – 522 osoby, tj. 4,74% mieszkańców dzielnicy. Natomiast według stosunku liczby klientów Miejskiego Ośrodka pomocy Społecznej do liczby mieszkańców w 2010 Załęże było na drugim miejscu po Szopienicach-Burowcu – w Załężu były 792 osoby zarejestrowane w MOPS, tj. 7,19% mieszkańców dzielnicy. Ogółem pod względem całkowitym obciążeniem przypadków zjawisk i problemów społecznych dotykających mieszkańców (bezrobocie, bieda, przestępczość i alkoholizm) Załęże w 2010 były najbardziej zagrożoną dzielnicą, gdzie zanotowano 2856 tego typu przypadków, tj. 26% mieszkańców Załęża[150].

Pod względem poziomu przestępczości Załęże należą do dzielnic Katowic o średnim poziomie bezpieczeństwa. Współczynnik przestępczości z biegiem lat zmniejszał się: w 2004 wynosił on 4,79 (stosunek liczby przestępstw do liczby mieszkańców dzielnicy, pomnożony przez 100) i był wyższy od współczynnika dla całych Katowic o 0,26. W 2007 współczynnik ten spadł do 3,00 i był mniejszy od wartości dla Katowic o 0,86. Najwięcej zdarzeń przestępczych zanotowano na ul. Gliwickiej i Bocheńskiego[1].

Na terenie Załęża funkcjonuje Stowarzyszenie Pomocy Dzieciom i Młodzieży „Dom Aniołów Stróżów”. W 1999 uruchomiono Punkt Pracowników Ulicznych, a obecnie prowadzi Środowiskowy Program Psychoprofilaktyczny dla Dzieci i Młodzieży oraz ich Rodzin Zagrożonych Marginalizacją Społeczną. Ognisko Wychowawcze, Świetlice Terapeutyczne, Klub Młodzieżowy, Praca Uliczna mieści się przy ul. Gliwickiej 148, a Poradnia Rodzinna przy ul. Gliwickiej 150[124].

W celu poprawy sytuacji mieszkańców i zapobieganiu problemów społecznych w 2009 ruszył Program Centrum Aktywności Lokalnej w Załężu. Do tej pory w ramach PCAL Załęże zorganizowano szkolenia i programy samopomocowe, a także zorganizowano kilka inicjatyw lokalnych, w tym festyny[125][149].

W Załężu w ramach opieki społecznej funkcjonują też następujące instytucje[12][125][151][152]:

  • Chrześcijańska Organizacja Charytatywna „Tabita” (ul. Gliwicka 87),
  • Chrześcijańskie Stowarzyszenie Dobroczynne (ul. Gliwicka 89),
  • Dom dla Bezdomnych (ul. Bracka 18),
  • Dom Pomocy Społecznej. Katowickiego Stowarzyszenia „Opoka” (ul. Gliwicka 74a),
  • Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej:
    • Terenowy Punkt Pomocy Społecznej nr 4 (ul. Gliwicka 96),
    • Miejski Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Katowicach (ul. Gliwicka 102),
    • Dzienny Dom Pomocy Społecznej nr 7 (ul. Gliwicka 74a),
  • Miejska Izba Wytrzeźwień i Ośrodek Pomocy Dla Osób Uzależnionych Od Alkoholu (ul. Macieja 10),
  • Powiatowy Urząd Pracy (ul. Pośpiecha 14).

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e f g h i j k l m n o p q Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Katowice – II edycja. Część 1. Uwarunkowania zagospodarowania przestrzennego. , 2012. Załącznik nr 1 do uchwały nr XXI/483/12 Rady Miasta Katowice z dnia 25 kwietnia 2012 r. w sprawie uchwalenia „Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Katowice” – II edycja. Miasto Katowice (pol.). 
  2. a b c Geoportal krajowy (pol.). geoportal.gov.pl. [dostęp 2014-03-28].
  3. a b Podział środków finansowych z Budżetu Obywatelskiego na rok 2016 na jednostki pomocnicze i projekty zadań o charakterze ogólnomiejskim. „Załącznik nr 3 do Zarządzenia Nr 127/2015 Prezydenta Miasta Katowice z dnia 17.03.2015 w sprawie określenia zasad i harmonogramu realizacji Budżetu Obywatelskiego Katowice 2016” (pol.). 
  4. a b Dzielnice Katowic (pol.). www.katowice.eu. [dostęp 2015-03-31].
  5. Absalon, Czaja i Jankowski 2012 ↓, s. 43.
  6. a b c Uchwała NR XLVI/449/97 Rady Miejskiej Katowic z dnia 29 września 1997 r.. [dostęp 2014-04-04].
  7. a b c d Szaraniec 1996 ↓, s. 261.
  8. a b Absalon, Czaja i Jankowski 2012 ↓, s. 44-48.
  9. a b c d e f g h i Prognoza oddziaływania na środowisko miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego dla obszaru w rejonie ulic Gliwickiej, Brackiej i Grundmanna w Katowicach. , 2013. Katowice. Biuro Rozwoju Miasta „Katowice” (pol.). 
  10. Maria Fajer: Gleby na obszarze Górnośląskiego Związku Metropolitalnego. W: Renata Dulias, Adam Hibszer (red.): Górnośląski Związek Metropolitalny. Zarys geograficzny. Sosnowiec: Polskie Towarzystwo Geograficzne Oddział Katowicki, 2008, s. 119-130. ISBN 978-83-61695-00-4.
  11. Absalon, Czaja i Jankowski 2012 ↓, s. 43-44.
  12. a b c d e f Internetowe mapy Systemu Informacji Przestrzennej Katowic (pol.). mapserver.um.katowice.pl. [dostęp 2014-04-08].
  13. a b Absalon, Czaja i Jankowski 2012 ↓, s. 52-54.
  14. Absalon, Czaja i Jankowski 2012 ↓, s. 54-57.
  15. Borowy 1997 ↓, s. 74.
  16. Polski Związek Działkowców – Okręgowy Zarząd Śląski: Lista ogrodów na terenie delegatury Katowice (pol.). www.slaski-ozpzd.pl. [dostęp 2014-05-31].
  17. a b Borowy 1997 ↓, s. 73.
  18. a b c d e f Parafia Świętego Józefa w Katowicach – Załężu (pol.). www.swjzaleze.katowice.opoka.org.pl. [dostęp 2014-04-04].
  19. a b Borowy 1997 ↓, s. 72.
  20. A. Steuer, Leksykon załęski (pol.) mhk.katowice.pl [dostęp 2017-07-03]
  21. Heinrich Adamy: Die Schlesischen Ortsnamen ihre entstechung und bedeutung. Breslau: Verlag von Priebatsch`s Buchhandlung, 1888, s. 37.
  22. a b Musioł 1969 ↓, s. 14.
  23. a b c d Borowy 1997 ↓, s. 77.
  24. Katowice przed nadaniem praw miejskich www.mhk.katowice.pl [dostęp 2017-01-23]
  25. Lech Szaraniec, Andrzej Złoty: Narodziny miasta Katowice. Katowice: Drukarnia Archidiecezjalna w Katowicach, 2006, s. 89-90. ISBN 83-60367-23-X.
  26. a b c d e f g h i Steuer 2010 ↓, s. 6.
  27. Andrzej Plewako: Działalność Kuźnicy Boguckiej w Katowicach. Katowice: Katowickie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne, 1985, s. 6.
  28. Borowy 1997 ↓, s. 85.
  29. Musioł 1969 ↓, s. 20-22.
  30. a b Musioł 1969 ↓, s. 12.
  31. a b c d e f Szaraniec 1996 ↓, s. 262.
  32. a b c d Marta Chmielewska: Kopalnie węgla kamiennego w Katowicach. W: P. P. Zagożdżon, M. Madziarz (red.): Dzieje Górnictwa – element europejskiego dziedzictwa kultury. T. III: Dzieje Górnictwa – element europejskiego dziedzictwa kultury 3. Wrocław: Oficyna Wydawnicza Politechniki Wrocławskiej, 2010, s. 52-53. ISBN 978-83-7493-512-8.
  33. a b c Nadolski 2012 ↓, s. 704.
  34. a b Musioł 1969 ↓, s. 34-35.
  35. a b c d Szaraniec 1996 ↓, s. 263.
  36. a b Borowy 1997 ↓, s. 80.
  37. a b c Szaraniec 1996 ↓, s. 264.
  38. Borowy 1997 ↓, s. 90.
  39. a b Jakub Halor. Linia 7 Katowice – Świętochłowice – Bytom cz. 1 – historia linii. „Świat kolei”. 7, s. 46-47, 2010. Łódź. EMI-PRESS. ISSN 1234-5962 (pol.). 
  40. a b c d Szaraniec 1996 ↓, s. 265.
  41. W gminie Zalenze 3866 głosów za Polską i 4703 za Niemcami
    W majątku Zalenze 357 głosów za Polską i 340 za Niemcami
    Wyniki plebiscytu.
  42. a b Szaraniec 1996 ↓, s. 266.
  43. a b Kurek i Piontek 2013 ↓, s. 104.
  44. a b c Steuer 2010 ↓, s. 7.
  45. Szaraniec 1996 ↓, s. 268.
  46. a b c Szaraniec 1996 ↓, s. 269.
  47. a b c Ryszard Stankiewicz, Marcin Stiasny: Atlas linii kolejowych Polski 2010. Rybnik: Wydawnictwo Eurosprinter, 2010. ISBN 978-83-926946-8-7.
  48. a b c Załęże (pol.). [dostęp 2014-04-02].
  49. a b Uchwała Nr XVI/120/95 Rady Miejskiej Katowic z dnia 19 czerwca 1995 w sprawie „Planu działania dla modernizacji i rehabilitacji dzielnicy Załęże w Katowicach”.. (pol.). 
  50. MASON (pol.). www.pwmason.republika.pl. [dostęp 2014-04-02].
  51. Józef Krzyk: Bojarun: Załęże nie jest straszną dzielnicą! (pol.). katowice.gazeta.pl, 2008-09-19. [dostęp 2014-04-02].
  52. Jakub Jackiewicz: Remont ulicy Gliwickiej w Katowicach (pol.). www.wpk.katowice.pl, 2007-05-19. [dostęp 2014-04-03].
  53. a b Krzysztof Gierak: Katowice: Tramwaje wracają na Gliwicką (pol.). www.mmsilesia.pl, 2008-11-12. [dostęp 2014-04-03].
  54. Historia (pol.). www.strazmiejska.katowice.pl, 2009. [dostęp 2014-03-28].
  55. Lokalny Program Rewitalizacji Miasta Katowice na lata 2007-2013. „Załącznik nr 1 do uchwały nr XXIV/526/12 Rady Miasta Katowice z dnia 27 czerwca 2012r”, s. 106, 2012-06 (pol.). 
  56. Rewolucje w katowickim Załężu! (pol.). katowice.naszemiasto.pl, 2010-11-26. [dostęp 2014-04-03].
  57. Obchody 650 rocznicy powstania Załęża (pol.). www.mmsilesia.pl, 2010-11-17. [dostęp 2014-04-03].
  58. Rada Miasta Katowic: Uchwała Nr XXVII/512/04 Rady Miasta Katowice z dnia 12 lipca 2004 (pol.). [dostęp 2014-05-17].
  59. Obywatele dla Demokracji: Rady Dzielnic w Katowicach (pol.). www.ngofund.org.pl. [dostęp 2014-05-17].
  60. Załęże (pol.). www.facebook.com. [dostęp 2014-05-17].
  61. a b c Projekt uchwały Rady Miasta Katowice w sprawie utworzenia Jednostki Pomocniczej miasta Katowice nr 7 Załęże. Nr DS-172/14. , 2014-05-21 (pol.). 
  62. a b UCHWAŁA NR LV/1277/14 RADY MIASTA KATOWICE z dnia 15 października 2014 r. w sprawie nadania Statutu Jednostce Pomocniczej nr 7 Załęże. (pol.). 
  63. UCHWAŁA NR LVI/1315/14 RADY MIASTA KATOWICE z dnia 29 października 2014 r. w sprawie zarządzenia wyborów do Rad Jednostek Pomocniczych: nr 7 Załęże, nr 12 Koszutka oraz nr 14 Dąbrówka Mała. (pol.). 
  64. a b c Borowy 1997 ↓, s. 94.
  65. Dzielnice Katowic (pol.). www.katowice.eu. [dostęp 2016-01-21].
  66. Strategia Rozwiązywania Problemów Społecznych Miasta Katowice na lata 2016-2021. „Załącznik do projektu uchwały Rady Miasta Katowice w sprawie przyjęcia Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych Miasta Katowice na lata 2016-2021.”, s. 9, 2016-05-04 (pol.). 
  67. Bronisław Chlebowski (red.): Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. T. XIV. Warszawa: 1895, s. 353.
  68. Agnieszka Kubica. Zmiany struktury społecznej na obszarze parafii bogucickiej w latach 1800-1865 w świetle opisów statystyczno-geograficznych. „Katowice. W 141 rocznicę uzyskania praw miejskich. Przemiany protoindustrialne i industrialne jako czynnik miastotwórczy Katowic”, s. 67-84, 2007. Katowice. Societas Scientiis Favendis Silesiae Superioris - Instytut Górnośląski. Urząd Miasta Katowice. Muzeum Historii Katowic (pol.). 
  69. Meyers Großes Konversations-Lexikon. T. 20. Leipzig: 1909, s. 847.
  70. Tab. 4. Powierzchnia miasta oraz gęstość zaludnienia. „Rocznik Statystyczny Katowic. Rok 1938”, s. 2, 1939. Urząd Statystyczny Miasta Katowic (pol.).  (dane za 1938-12-31)
  71. Urząd Miasta Katowice: Jednostki Pomocnicze (pol.). www.katowice.eu. [dostęp 2015-03-31].
  72. Ortsliste des alten Kreises Beuthens (pol.). www.vogel-soya.de. [dostęp 2014-07-30].
  73. F. A. Brockhaus: Brockhaus' Konversationslexikon. T. 17: Supplement. Lipsk, Berlin, Wiedeń: 1894-1896. [dostęp 2014-07-30].
  74. Szaflarski 1978 ↓, s. 72.
  75. Szaflarski 1978 ↓, s. 89.
  76. Załącznik nr 3 do Zarządzenia nr 714/2016 Prezydenta Miasta Katowice z dnia 11.03.2016 w sprawie określenia zasad i harmonogramu realizacji Budżetu Obywatelskiego Katowice 2017. , 2016-03-11 (pol.).  (dane za dzień 2015-12-31)
  77. a b Musioł 1969 ↓, s. 36-37.
  78. „Rocznik Statystyczny Katowic. Rok 1927”, s. 52, 1928. Urząd Statystyczny Miasta Katowic (pol.). 
  79. Uchwała Nr 671 Prezydium Rządu z dnia 7 października 1954 r. w sprawie podziału na dzielnice miasta Stalinogrodu.. „Monitor Polski Nr 111, poz. 1552”, 1954 (pol.). 
  80. Rada Jednostki Pomocniczej nr 7 Załęże (pol.). bip.katowice.eu. [dostęp 2015-11-28].
  81. Biuletyn Informacji Publicznej. Urząd Miasta Katowice. Radni VI kadencji. [dostęp 2010-02-07].
  82. Wybory samorządowe 2010: Miasto Katowice. Geografia wyborcza (pol.). pkw.gov.pl. [dostęp 2014-05-17].
  83. Wojewódzki Inspektorat Transportu Drogowego w Katowicach. Biuletyn Informacji Publicznej (pol.). witdkatowice.sisco.info. [dostęp 2014-05-17].
  84. Drogowa Trasa Średnicowa S.A. (pol.). www.dts-sa.pl. [dostęp 2014-05-17].
  85. Musioł 1969 ↓, s. 40.
  86. Otwarcie Centrum Technologicznego Yamazaki Mazak w Katowicach (pol.). www.katowice.eu, 2012-03-22. [dostęp 2015-03-31].
  87. a b Mapy Google (pol.). [dostęp 2014-01-30].
  88. Liczba ludności z 2007.
  89. Auchan Katowice (pol.). www.auchan.pl. [dostęp 2014-04-09].
  90. PSS Społem Katowice (pol.). www.spolem.katowice.pl. [dostęp 2014-04-09].
  91. Katowice/Biedronka (pol.). www.dzielnica24.pl. [dostęp 2014-04-09].
  92. Netto. Znajdź swój sklep (pol.). www.netto.pl. [dostęp 2014-04-09].
  93. a b c Prezydent Miasta Katowice. Raport o stanie miasta Katowice. , 2005. Katowice. Urząd Miasta Katowice (pol.). 
  94. Katowickie Wodociągi S.A.: Historia (pol.). www.wodociagi.katowice.pl. [dostęp 2015-03-31].
  95. OpenStreetMap: Stacja elektroenergetyczna "Załęże" 110kV (pol.). www.openstreetmap.org. [dostęp 2014-05-17].
  96. ZEC Katowice S.A.: Wydział VIII "Kleofas" (pol.). www.zec.katowice.pl. [dostęp 2014-05-17].
  97. TAURON Ciepło sp. z o.o.: Zakład Wytwarzania Katowice (pol.). www.tauron-cieplo.pl. [dostęp 2014-05-17].
  98. GSG Sp. z o.o. – Rozdzielnia Gazu Katowice (pol.). www.teleadreson.pl. [dostęp 2014-05-17].
  99. Borowy 1997 ↓, s. 76.
  100. Katowice Załęże. Plakatowy rozkład jazdy pociągów ważny od 2014-03-09 do 2014-04-26. . PKP Polskie Linie Kolejowe S.A. (pol.). 
  101. Patryk: Na S31 i S8 zmiany, zmiany i 14WE (pol.). Silesia Info Transport, 2016-12-09. [dostęp 2017-05-01].
  102. Katowice Towarowa KTC (pol.). semaforek.kolej.org.pl. [dostęp 2014-04-07].
  103. a b KZK GOP. Rozkłady jazdy (pol.). [dostęp 2014-06-01].
  104. Jakub Halor. Linia 7 Katowice – Świętochłowice – Bytom cz. 1 – historia linii. „Świat kolei”. 7, s. 49-50, 2010. Łódź. EMI-PRESS. ISSN 1234-5962 (pol.). 
  105. Krzysztof Soida, Zbigniew Danyluk, Przemysław Nadolski: Tramwaje górnośląskie. T. II: Tramwaje katowickie po 1945 roku. Rybnik: Eurosprinter, 2012, s. 183. ISBN 978-83-931006-6-8.
  106. Katowice: początek modernizacji torowiska w Załężu (pol.). www.tram-silesia.pl, 2014-04-03. [dostęp 2014-04-07].
  107. Przebudowa przejazdu tramwajowego przez ul. Bracką (pol.). przemiana.katowice.eu, 2015-04-20. [dostęp 2015-06-02].
  108. Koniec remontu na ulicy Brackiej (pol.). przemiana.katowice.eu, 2015-05-26. [dostęp 2015-06-02].
  109. a b Joanna Tofilska, Antoni Steuer: Osady i osiedla. W: Antoni Barciak, Ewa Chojecka, Sylwester Fertacz (red.): Katowice. Środowisko, dzieje, kultura, język i społeczeństwo. T. 2. Katowice: Muzeum Historii Katowic, 2012, s. 662-682.
  110. Piotr Matuszek: „Katowickie” osiedla potomków Gieschego. W: Piotr Matuszek, Joanna Tofilska, Andrzej Złoty: Nikiszowiec, Giszowiec i inne osiedla Katowic. Katowice: Archiwum Państwowe w Katowicach. Bractwo Gospodarcze Związku Górnośląskiego. FW KORAL, 2008, s. 19-20. ISBN 978-83-7593-005-4.
  111. Urszula Rzewiczok: Huta Baildon i jej twórca. Katowice: Muzeum Historii Katowic, 2009. ISBN 978-83-87727-99-4.
  112. Uchwała nr XLIII/884/09 Rady Miasta Katowice z dnia 22 czerwca 2009 r. w sprawie przystąpienia do sporządzenia miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego dla obszaru w rejonie ulic Gliwickiej, Brackiej i Grundmanna w Katowicach. . Rada Miasta Katowice (pol.). 
  113. Mapa Miasta Pokrycie Miejscowymi Planami Zagospodarowania Przestrzennego (pol.). Urząd Miasta Katowice. Biuletyn Informacji Publicznej. [dostęp 2014-04-23].
  114. Rada Miasta Katowice. UCHWAŁA NR XXVIII/584/16 RADY MIASTA KATOWICE z dnia 27 lipca 2016 r. w sprawie uchwalenia miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego dla obszaru w rejonie ulic Gliwickiej, Brackiej i Grundmanna w Katowicach, z wyłączeniem części wschodniej obszaru dawnej Huty Baildon. (pol.). 
  115. Dorota Głazek: Domus Celeberrima. Architektura sakralna (katolicka) przemysłowej części Górnego Śląska, 1870-1914. Katowice: Akademia Sztuk Pięknych. Śląskie Centrum Dziedzictwa Kulturowego, 2003, s. 168. ISBN 83-918475-1-9.
  116. a b Michał Bulsa, Grzegorz Grzegorek, Beata Witaszczyk: Domy i gmachy Katowic. Katowice: Prasa i Książka, 2013, s. 36-37, 238-239. ISBN 978-83-63780-00-5. (pol.)
  117. a b c Załącznik 1.9 Wartości dziedzictwa kulturowego. „Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Katowice – II edycja. Część 1. Uwarunkowania zagospodarowania przestrzennego”. Załącznik nr 1 do uchwały nr XXI/483/12 Rady Miasta Katowice z dnia 25 kwietnia 2012 r. w sprawie uchwalenia „Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Katowice” – II edycja. Urząd Miasta Katowice (pol.). 
  118. Śląski Urząd Wojewódzki w Katowicach: Ewidencja miejsc pamięci województwa śląskiego: miasto Katowice (pol.). www.katowice.uw.gov.pl. [dostęp 2014-04-08].
  119. a b Młodzieżowy Dom Kultury w Katowicach – Gliwicka 214 (pol.). www.mdkkatowice.pl. [dostęp 2014-04-05].
  120. Klub Wysoki Zamek (pol.). www.klubwysokizamek.pl. [dostęp 2014-04-05].
  121. Miejska Biblioteka Publiczna w Katowicach: FILIE MIEJSKIEJ BIBLIOTEKI PUBLICZNEJ (pol.). www.mbp.katowice.pl. [dostęp 2014-04-10].
  122. Agnieszka Gałczyńska: "Lokal na Kulturę" w Katowicach. Wiemy, kto zwyciężył (pol.). www.mmsilesia.pl, 2014-03-21. [dostęp 2014-05-31].
  123. Katowice Street Art Festival (pol.). www.miasto-ogrodow.eu. [dostęp 2014-04-05].
  124. a b Dom Aniołów Stróżów (pol.). www.anioly24.pl. [dostęp 2014-04-03].
  125. a b c Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w Katowicach (pol.). www.mops.katowice.pl. [dostęp 2014-04-03].
  126. Budują pierwszy multipleks w Katowicach (pol.). katowice.gazeta.pl, 2002-04-01. [dostęp 2014-04-05].
  127. Wilhelm Szewczyk: Ptaki ptakom. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1967, s. 17, 18.
  128. Antoni Steuer, Leksykon załęski (pol.) mhk.katowice.pl [dostęp 2017-11-14]
  129. a b Musioł 1969 ↓, s. 48-52.
  130. a b c Katowicka podstawówka obchodzi 110. urodziny (pol.). katowice.gazeta.pl, 2014-04-05. [dostęp 2014-06-23].
  131. a b c Zespół Szkół nr 7 im. Stanisława Mastalerza w Katowicach: Historia Gimnazjum nr 7 (pol.). zs7.katowice.pl. [dostęp 2014-06-23].
  132. a b Zespół Szkół nr 7 im. Stanisława Mastalerza w Katowicach: Historia szkoły (pol.). zs7.katowice.pl. [dostęp 2014-06-23].
  133. Szkoła Podstawowa, Gimnazjum i Przedszkole OMEGA (pol.). www.omegaszkola.pl. [dostęp 2014-04-10].
  134. a b Szpital AVIMED (pol.). szpital.avimed.pl. [dostęp 2014-04-10].
  135. NZOZ Przychodnia KAMED (pol.). www.kamed.eu. [dostęp 2014-04-10].
  136. Katalog firm. Apteka (pol.). www.dzielnica24.pl. [dostęp 2014-04-07].
  137. Śląski Szlak Dwudziestopięciolecia PTTK (pol.). www.peuk.fiiz.pl. [dostęp 2014-05-31].
  138. Katalog firm. Hotele i noclegi (pol.). www.dzielnica24.pl. [dostęp 2014-04-07].
  139. Hostele Katowice (pol.). www.nocowanie.pl. [dostęp 2014-04-07].
  140. Katowice Załęże (pol.). www.kapucyni.pl. [dostęp 2014-04-18].
  141. Betania Katowice (pol.). www.betania.katowice.pl. [dostęp 2014-04-05].
  142. „Srebrna księga Sokolstwa Polskiego na Śląsku”, s. 24 rozdział. „Z dziejów Sokolstwa Polskiego na Śląsku”, nakł. Wydziału Dzielnicy Śląskiej ; drukiem „Katolika” Bytom 1920.
  143. „Encyklopedia powstań śląskich”, Instytut Śląski w Opolu, Opole 1982, s. 562, hasło „Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” – dzielnica Śląska”.
  144. Antoni Steuer: Leksykon struktur katowickiego sportu i turystyki mhk.katowice.pl (pol.) [dostęp 2017-11-08]
  145. Aktywni.pl: UCZNIOWSKI KLUB SPORTOWY CZARNI ZAŁĘŻE (pol.). portalaktywni.com. [dostęp 2014-06-29].
  146. Wojewódzkie Stowarzyszenie Sportu i Rehabilitacji Niepełnosprawnych START KATOWICE (pol.). [dostęp 2014-06-29].
  147. a b Strategia rozwoju sportu Miasta Katowice do 2022 roku. Załącznik do Uchwały Nr XLIII/1016/13 Rady Miasta Katowice z dnia 18 grudnia 2013 r.. . Urząd Miasta Katowice (pol.). 
  148. Ośrodek rekreacyjno wypoczynkowy BUGLA (pol.). www.mosir.katowice.pl. [dostęp 2014-04-07].
  149. a b Program Centrum Aktywności Lokalnej w Załężu (pol.). www.katowice.eu. [dostęp 2015-03-31].
  150. Monika Zawartka-Czekaj: Diagnoza zjawisk i problemów społecznych w Katowicach z perspektywy podstawowych instytucji polityki społecznej w 2010 roku. W: Adam Bartoszek, Krzysztof Czekaj, Dobroniega Trawkowska: Diagnoza problemów społecznych i monitoring polityki społecznej dla aktywizacji zasobów ludzkich w Katowicach. Katowice: Uniwersytet Śląski w Katowicach, 2012, s. 51-170. ISBN 978-83-61061-97-7.
  151. Miejska Izba Wytrzeźwień i Ośrodek Pomocy Dla Osób Uzależnionych Od Alkoholu (pol.). www.oi.katowice.pl. [dostęp 2014-04-03].
  152. Baza organizacji pozarządowych i instytucji (pol.). bazy.ngo.pl. [dostęp 2014-04-10].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. Damian Absalon, Stanisław Czaja, Andrzej T. Jankowski: Środowisko geograficzne. W: Antoni Barciak, Ewa Chojecka, Sylwester Fertacz (red.): Katowice. Środowisko, dzieje, kultura, język i społeczeństwo. T. 1. Katowice: Muzeum Historii Katowic, 2012, s. 43-78. ISBN 978-83-8772-724-6.
  2. Robert Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kloefas”. Historia węglem pisana. Katowice: KWK „Katowice-Kloefas”, 1997. ISBN 83-907139-2-6.
  3. Józef Krętosz: Stulecie Parafii św. Józefa w Katowicach-Załężu.
  4. Kronika Katowic. T. 8. Katowice: Muzeum Historii Katowic. ISBN 83-87727-35-0.
  5. Jacek Kurek, Anna Piontek. W narożniku... Wśród mieszkańców międzywojennej Kolonii Mościckiego w Katowicach. „Anthropos?”. 20-21, 2013. Czasopismo Naukowe przy Wydziale Filologicznym Uniwersytetu Śląskiego. ISSN 1730-9549 (pol.). 
  6. Jerzy Moskal: ... Bogucice, Załęże et nova villa Katowice – Rozwój w czasie i przestrzeni. Katowice: Wydawnictwo Śląsk, 1993. ISBN 83-85831-35-5.
  7. Ludwik Musioł: Załęże: monografia historyczna dzisiejszej dzielnicy miasta Katowic. Katowice: 1969.
  8. Przemysław Nadolski: Transport. W: Antoni Barciak, Ewa Chojecka, Sylwester Fertacz (red.): Katowice. Środowisko, dzieje, kultura, język i społeczeństwo. T. 1. Katowice: Muzeum Historii Katowic, 2012, s. 703-717.
  9. Prognoza oddziaływania na środowisko miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego dla obszaru w rejonie ulic Gliwickiej, Brackiej i Grundmanna w Katowicach. , 2013. Katowice. Biuro Rozwoju Miasta „Katowice” (pol.). 
  10. Jolanta Sigger-Zemła, Marek Zemła: Modernizacja układu osadniczego aglomeracji górnośląskiej na przykładzie dzielnicy Katowice-Załęże. Katowice: Tow. Nauk. Organiz. i Kierow., 1980.
  11. Antoni Steuer. Z dziejów Załęża. „Nasze Katowice”. 12 (26), 2010. Katowice. Urząd Miasta Katowice. ISSN 1899-9530 (pol.). 
  12. Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Katowice – II edycja. Część 1. Uwarunkowania zagospodarowania przestrzennego. , 2012. Załącznik nr 1 do uchwały nr XXI/483/12 Rady Miasta Katowice z dnia 25 kwietnia 2012 r. w sprawie uchwalenia „Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Katowice” – II edycja. Miasto Katowice (pol.). 
  13. Józef Szaflarski (red.): Katowice 1865-1945: zarys rozwoju miasta. Katowice: Śląski Instytut Naukowy. Wyd. Śląsk, 1978.
  14. Lech Szaraniec: Osady i osiedla Katowic. Katowice: Oficyna „Artur”, 1996. ISBN 83-905115-0-9.
  15. Andrzej Złoty: Ligota, Murcki... i inne szkice historyczne. Katowice: Bractwo Gospodarcze Związku Górnośląskiego, 2008. ISBN 978-83-7593-014-6.