Artykuł na Medal

Załęże (Katowice)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Załęże
Jednostka pomocnicza Katowic
Ilustracja
Miejskie Przedszkole nr 39, kamienice przy ul. Gliwickiej 73-79, kościół św. Józefa, pałac w Załężu, szyb Wschodni d. kopalni Kleofas, familoki przy ul. Lisa, Zbór Kościoła Zielonoświątkowego Betania
Państwo  Polska
Województwo  śląskie
Miasto Katowice
Zespół dzielnic północny
Data założenia XIII wiek
W granicach Katowic 1924
SIMC 0937860
Powierzchnia 3,39[1] km²
Wysokość 265-280[2] m n.p.m.
Populacja (2007)
• liczba ludności

11 569[1]
• gęstość 3 417[1] os./km²
Strefa numeracyjna 0-32
Tablice rejestracyjne SK
Położenie na mapie Katowic
Położenie na mapie
Portal Portal Polska

Załęże (niem. Zalenze) – historyczna część oraz jednostka pomocnicza Katowic, położona w północno-zachodniej części miasta, nad Rawą.

Jest to jedna z najstarszych części Katowic, której początki sięgają XIII wieku. Do końca XVIII w. Załęże miały charakter rolniczy, kiedy to zaczęło rozwijać się górnictwo węgla kamiennego oraz hutnictwo żelaza i cynku, co umożliwiło szybki wzrost liczby ludności. Głównymi zakładami przemysłowymi były w tamtym czasie kopalnia Kleofas oraz huta Baildon. Od 1924 roku Załęże stało się dzielnicą Katowic. Po upadku głównych zakładów przemysłowych na początku XXI w. Załęże stanowi ośrodek usługowo-mieszkalny. Jednostka ma powierzchnię 3,39 km² (2,05% powierzchni miasta) i pod koniec 2007 roku liczyła 11 569 mieszkańców.

Głównym ciągiem komunikacyjnym Załęża jest ulica Gliwicka, wzdłuż której charakterystycznym, krętym przebiegiem od Śródmieścia Katowic do granicy z Chorzowem ciągnie się znaczna część zabudowy jednostki, którą dużej mierze stanowią kamienice i familoki pochodzące z przełomu XIX i XX w., a także budynki mieszkalne i usługowe zbudowane po II wojnie światowej. Do najcenniejszych budowli w Załężu należą neogotycki kościół pw. św. Józefa i Pałac w Załężu, będący pozostałością dawnego folwarku. Załęże jest bardzo dobrze skomunikowane dzięki autostradzie A4 i Drogowej Trasie Średnicowej biegnącej przez Załęże, a także międzynarodowej linii kolejowej E 30 i linii tramwajowej.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Załęże jest jedną z jednostek pomocniczych Katowic (nr 7), znajdującą się w grupie dzielnic północnych. Położona jest ona w północno-zachodniej części miasta. Graniczy od północy z Osiedlem Tysiąclecia i dzielnicą Dąb, od zachodu z miastem Chorzowem (z dzielnicami Centrum, Chorzów-Batory i Parkiem Śląskim), od południa z Osiedlem Witosa i Załęską Hałdą-Brynowem, a od wschodu ze Śródmieściem Katowic[3].

Według podziału fizycznogeograficznego Jerzego Kondrackiego Załęże znajduje się w mezoregionie Wyżyna Katowicka (341.13), będącej południową częścią Wyżyny Śląskiej, która jest fragmentem Wyżyna Śląsko-Krakowska. Pod względem historycznym jednostka ta znajduje się we wschodniej części Górnego Śląska[4].

Granice Załęża biegną następująco[5]:

  • od północy – środkiem koryta Rawy,
  • od wschodu – wzdłuż dawnego śladu bocznicy do huty Baildon od Rawy w kierunku stacji kolejowej Katowice, gdzie na wysokości wiaduktu kolejowego nad ul. Mikołowską skręca w kierunku południowo-zachodnim i biegnie wzdłuż linii kolejowej do ul. Kochłowickiej (autostrady A4),
  • od południa – od wiaduktu ul. Kochłowickiej (autostrady A4) nad linią kolejową nr 139 wzdłuż południowej strony tej drogi do ul. Bocheńskiego, gdzie granica skręca w kierunku północnym i biegnie wschodnią stroną tej ulicy do linii kolejowej nr 137; granica tam zmienia swój kierunek na zachód i biegnie wzdłuż tej linii do granicy miasta z Chorzowem,
  • od zachodu – granica stanowi jednocześnie granicę miasta Katowice z Chorzowem.

Historyczne granice gminy Załęże kształtowały się następująco[6]:

  • od północy – wzdłuż Rawy i przez hutę Baildon,
  • od wschodu – w pobliżu dawnego śladu toru bocznicy huty Baildon i na południe wzdłuż ul. Przodowników do skrzyżowania z ul. Brygadzistów,
  • od południa – wzdłuż ul. Brygadzistów,
  • od zachodu – obecna granica miasta Katowice.

Geologia i gleby[edytuj | edytuj kod]

Załęże zlokalizowane jest w niecce górnośląskiej, która wypełnia utwory pochodzące z górnego karbonu. Są to w dużej mierze łupki, piaskowce i zlepieńce zawierające pokłady węgla kamiennego. Strop karbonu kształtuje się na poziomie 220–240 m n.p.m. Pod niecką znajdują się utwory dewonu, głównie margle, zlepieńce i dolomity[7][8].

Wychodne utworów pochodzących z górnego karbonu znajdują się w wyżej położonej części Załęża, w rejonie węzła autostrady A4 z ul. Bocheńskiego. Są to iłowce, mułowce i węgiel kamienny warstw załęskich i orzeskich. Pozostały obszar Załęża pod względem utworów powierzchniowych zbudowany jest z materiałów pochodzących z kenozoiku. Obszar w dolinach Rawy i dawnego dopływu (potok Osiek; obecnie Rów Wujek, biegnący w rejonie obecnej wschodniej granicy Załęża[9]) o szerokości 250-350 m zbudowany jest z najmłodszych materiałów - to pochodzące z holocenu mułki, piaski i żwiry rzeczne. Osady rzeczne z holocenu w dolinie Rawy sięgają do głębokości 6 metrów. Pozostały obszar Załęża to pochodzące z plejstocenu eluwia glin zwałowych[7][8]. Od lat 2006-2007 obszar Załęża, głównie ze względu na zaniechanie eksploatacji węgla kamiennego, jest górniczo uspokojony i nie występują tu szkody górnicze[8][10].

Gleby na terenie Załęża uległy silnej antropopresji wskutek rozwoju osadnictwa i działalności przemysłowej, przez co znaczny jest tu udział gleb inicjalnych. Występują tu głównie gleby antropogeniczne, wytworzone z glin zwałowych. Gleby na terenie Załęża posiadają IV klasę bonitacyjną. Są one skażone metalami ciężkimi (ołowiem, kadmem i cynkiem), spowodowanymi emisją zanieczyszczeń, zwłaszcza przemysłowych i ze spalania węgla[11][12].

Ukształtowanie powierzchni[edytuj | edytuj kod]

Ul. Pośpiecha; po lewej stronie sztucznie utworzony nasyp drogowy, dochodzący do 6 metrów wysokości

Według jednostek morfologicznych większość Załęża położona jest w Obniżeniu Rawy, które ciągnie się wzdłuż doliny Rawy. Jest ono głęboko wcięte (ponad 100 m) w utwory karbońskie i stanowi dno doliny wraz z terasą plejstoceńską. W południowej części dzielnicy znajdują się Wzgórza Kochłowickie, charakteryzujące się spłaszczonymi wzniesieniami i rozciętymi lokalnie głębokimi dolinami. Obszar jednostki charakteryzuje się niewielkim zróżnicowaniem powierzchni, która jest w dużej mierze przekształcona na skutek antropopresji, zwłaszcza w formie hałd i nasypów dróg komunikacyjnych – głównie kolejowych (średnio 3-4,5 m) i drogowych: na ul. Kochłowickiej, Jana Pawła II i Pośpiecha (wysokość ostatniego nasypu dochodzi do 6 metrów). Na zmianę rzeźby terenu w Załężu istotną rolę odgrywają procesy niwelacji, sedymentacji oraz osiadania różnych materiałów[13][2][8].

Powierzchnia Załęża obniża się w kierunku północno-wschodnim, w kierunku Rawy, wraz z jej biegiem. Najniżej położony punkt w Załężu to koryto Rawy (około 260 m n.p.m.), a najwyższy to ul. Kochłowicka na skrzyżowaniu z ulicą Żeliwną (około 285 m n.p.m.). Średnio Załęże we wschodniej części jest położone na wysokości 265 m n.p.m. (skrzyżowanie ul. Gliwickiej z ul. Pośpiecha, okolice Szkoły Podstawowej nr 20 i pałacu załęskiego). Wyżej znajduje się zachodnia część – skrzyżowanie ul. Gliwickiej i Wiśniowej położone jest na wysokości 270 m n.p.m., a Kolonia Mościckiego w najwyższym leży na wysokości 275 m n.p.m.[2][14]

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Klimat Załęża w niewielkim stopniu różni się od warunków klimatycznych panujących w całych Katowicach. Jest on modyfikowany zarówno przez czynniki klimatotwórcze jak i lokalne, a także przez działalność człowieka (np. efekt miejskiej wyspy ciepła)[15]. Na klimat Załęża w większym znaczeniu mają wpływy oceaniczne z przewagą nad wpływami kontynentalnymi oraz sporadycznie docierające tu od południowego zachodu przez Bramę Morawską masy powietrza zwrotnikowego. Średnia roczna temperatura w stacji Muchowiec w wieloleciu 1961-2005 wynosiła 8,1 °C. Najcieplejszym miesiącem jest lipiec (17,8 °C), a najchłodniejszym styczeń (-2,2 °C). Średnie roczne usłonecznienie w wieloleciu 1966-2005 wynosiło 1474 godziny. Średnia roczna suma opadów w skali roku w wieloleciu 1951-2005 wynosiła 713,8 mm. Średni czas zalegania pokrywy śnieżnej wynosi 60-70 dni, a okres wegetacyjny trwa średnio 200-220 dni[8]. Charakterystyczne są tu wiatry słabe o prędkości nieprzekraczającej 2 m/s, wiejące z kierunku zachodniego[15].

Hydrografia[edytuj | edytuj kod]

Rawa na wysokości kładki w pobliżu stawów na Tysiącleciu

Powierzchnia Załęża położona jest w całości w dorzeczu Wisły, w zlewni Rawy. Rzeka ta na terenie Załęża biegnie z zachodu na wschód, ma w całości uregulowany przebieg i jest obwałowana. Rzeka stanowi odbiornik oczyszczonych i surowych ścieków oraz wód opadowych. W latach 1992-2002 udział wód obcych (ścieków komunalnych i przemysłowych) wynosił około 70%, przez co powodowało głębokie zaburzenia naturalnego przepływu wody. W Załężu Rawa ma jeden dopływ – Rów Wujek, biegnący wzdłuż wschodniej granicy dzielnicy. Nie ma natomiast tutaj żadnych zbiorników wodnych oraz osadników[9][8][16].

Sieć hydrologiczna na terenie Załęża uległa dużym przekształceniom w wyniku trwającej urbanizacji i industrializacji. Wcześniej istniało szereg cieków, w tym Osiek (stanowił wschodnią granicę Załęża), Potok Obrocki (przez staw na terenie kopalni Kleofas płynął w kierunku północno-wschodnim) i potok biegnący wzdłuż obecnej ul. Bocheńskiego, wpływający do Stawu Kuźniczego. Już w XVI w. na Rawie istniało szereg stawów spiętrzeniowych, które służyły kuźniom, były wykorzystywane jako rybniki, a także miały zapobiegać powodziom. Staw Załęski, obecnie nieistniejący, powstał pod koniec XV wieku[17].

Przyroda i ochrona środowiska[edytuj | edytuj kod]

Mały kompleks leśny przy ul. Gliwickiej i Jana Pawła II

Załęże ze względu na duże zurbanizowanie charakteryzuje się małym udziałem terenów zielonych. Brak jest też obszarów formy ochrony przyrody. Jednostka w północnej części, między ul. Bracką i Jana Pawła II graniczy z dawnym użytkiem ekologicznym Stawy na Tysiącleciu, które jest siedliskiem płazów i ptaków wodno-błotnych[18]. Główne formy zieleni na terenie Załęża to: ogrody działkowe, zieleń urządzona i nieurządzona. Z drzew występują tu głównie: klon, brzoza, topola i lipa[8]. Jedyny kompleks leśny znajduje się w zachodniej części dzielnicy, między ul. Jana Pawła II a ul. Gałeczki w Chorzowie. Pod względem roślinności potencjalnej, obszar Załęża w wyższych partiach porastałyby grądy subkontynentalne lipowo-dębowo-grabowe, natomiast w dolinie Rawy niżowe lęgi olszowe i jesionowo-olszowe siedlisk wodogruntowych[10]. W Załężu występują trzy obszary zieleni urządzonej:

Ogrody działkowe na terenie Załęża podlegają pod Śląski Okręgowy Zarząd Polskiego Związku Działkowców, Delegatura Katowice. Na terenie Załęża znajdują się następujące ogrody[23][24]:

Nazwa Lokalizacja Powierzchnia
(ha)
Liczba działek
(2007)
Baildon Bocheńskiego/Pośpiecha 2,68 70
Baildon, rejon Anioła Anioła 0,26 15
Baildon, rejon Gliwicka Gliwicka 0,36 10
Chryzantema Pośpiecha/Zarębskiego 0,68 40
Dobra Nadzieja Bocheńskiego 5,60 130
Jedność Żeliwna 8,91 210
Świt Gliwicka 2,69 60
Świt, przy kopalni Kleofas Gliwicka 0,43 15
Zakątek Kolejarza 18 Sierpnia 0,93 30

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Nazwa Zalęze na mapie z 1792 roku

Nazwa Załęże wywodzona jest przez historyków od obszaru za łęgiem położonego na wysokości Dębu na południowym brzegu Rawy. Jest to zatem nazwa topograficzna, odzwierciedlająca dawną szatę roślinną i krajobraz (łęg to las nadrzeczny)[25][26][27].

Nazwa obecnej jednostki była pisana w wielu formach. Na przełomie XVIII i XIX w. ze względu na trudności w wymowie przez Niemców polskiej nazwy zmodyfikowano pisownię na Salensche. Często z uporem wracano do pisowni gminy przez Z, dlatego też powrócono do tej formy, ale posiadała ona wiele odmian, np.: Zaluzy, Załęże, Zalnzie, Zalnzy, Zoluzi. Historyczne zapisy nazwy Załęża począwszy od średniowiecza brzmiały: Zalanze, Zaluzie, Zaluze, Zaloze, Zalęzie, Zalenze. Miejscowi Ślązacy najczęściej wymawiali nazwę gminy w gwarowej formie Żołyndzie, Zołynzie[28][29][25].

Jak każda nazwa własna, również Załęże doczekało się swojej etymologii ludowej. Podaje ją badacz dziejów lokalnego górnictwa, Robert Borowy, opierając się o gwarową wymowę Żołyndzie, z której tłumaczy pochodzenie nazwy Załęże od zniekształcenia ze względu na zgermanizowanie pisowni pierwotnej nazwy osady, tj. Żołędzie. O pierwotnej nazwie ma według niego świadczyć dawna pieczęć gminy, na którym pierwotnie znajdowały się trzy gałęzie, z których wyrastało po jednym żołędziu, a w późniejszych pieczęciach i w herbie z lat międzywojennym jedna gałąź z żołędziem. W pierwotnej pisowni nieudokumentowana nazwa Żołędzie wyglądać miała jak Zołenzie, Zołynzie lub Zołnzie. Powszechna, zniemczona nazwa gminy brzmiała Zalenze. Odnosząc się do etymologii Borowego, wiążącej nazwę z wizerunkiem herbu miejscowości, historycy słusznie jednak stwierdzają, że godło pojawia się dopiero na początku XIX wieku, a sama nazwa Załęża zaistniała w średniowieczu (zanotowana już w 1360 roku)[28][29].

Niemiecki krajoznawca Heinrich Adamy nazwę Załęża wywodził od polskiej nazwy las. W swoim dziele o nazwach miejscowych na Śląsku wydanym w 1888 roku we Wrocławiu błędnie wymienił jako najstarszą nazwę miejscowości Zalesie podając jej znaczenie 'Dorf hinter dem Walde' czyli po polsku 'wieś za lasem. Z powodu nieznajomości języka polskiego i pobieżnej kwerendy historycznej, autor ten nie zauważył jednak, że nazwa wyraźnie dookreśla rodzaj owego lasu, czyli łęg[30][31].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Początki i okres do XVIII w.[edytuj | edytuj kod]

Najdawniejszy plan Katowic z 1686 roku (mapa w orientacji wschodniej); na dole znajduje się wieś Załęże wraz z kuźnicą załęską

Załęże zostało założone w XIII wieku[6]. Stało się to prawdopodobnie w okolicach 1280 roku, kiedy to założona została jako wieś na prawie magdeburskim[32]. W tym czasie drewniana zabudowa skupiała się początkowo wokół folwarku pochodzącego prawdopodobnie z przełomu XIII i XIV wieku[33]. Najstarsza informacja na temat Załęża pochodzi z dokumentu księcia opawsko-raciborskiego Mikołaja II z 15 grudnia 1360 roku, potwierdzającego Ottonowi z Pilczy własność wsi Jaźwice, Załęże, Bogucice i miasta Mysłowice[34][35]. W tym dokumencie określono granice wsi, które ostatecznie ustaliły się po powodzi z 1734 roku[36]. Pod względem prawnym Załęże należało do księstwa raciborskiego, a później do pszczyńskiego państwa stanowego. Załęże zostało zniszczone przez łupieżcze wyprawy księcia Wacława III Rybnickiego w XV wieku. Jego odbudową zajęli się Salomonowie, którzy byli właścicielami Załęża w latach 1536-1614. Nie odbudowywano już dużych gospodarstw kmiecych, a zakładano mniejsze role dla zagrodników[36][29].

Mimo tego, że charakter rolniczy wsi utrzymywał się do XIX wieku, już w XV wieku we wsi uruchamiano liczne kuźnice żelaza[37] oraz młyn wodny, czynny do lat sześćdziesiątych XIX wieku. Kuźnicę załęską wybudowano w latach 1460-1480. Wraz z nią powstała wieś kuźnicza o tej samej nazwie w rejonie skrzyżowania obecnej ulicy Gliwickiej z Żelazną[33]. W 1550 roku kuźnicę przerobiono na tartak. Kuźnicę ponownie uruchomiono w latach 1647-1650. Została ona zamieniona w 1734 roku w młyn[38].

Po śmierci Katarzyny Salomonowej w 1617 roku Załęże dziedziczy Andrzej Lipski, a po nim jego synowie, natomiast w latach 1641-1650 Załęże należy do Piotra Gręboszowskiego. Od tego czasu wieś często zmienia właścicieli[39]. Załęże pozostało wolnym sołectwem do XVIII wieku, kiedy to od 1718 roku grunty sołectwa włączono do obszaru dworskiego i Załęże było zależne do połowy XIX wieku od właściciela miejscowości. W miejscu Lasów Załęskich powstały dwa folwarki: Obroki, powstałe w XVIII wieku[6], słynące z hodowli owiec oraz pochodzące z XIX w. Owsiska (zachodnia część Załęskiej Hałdy), gdzie uprawiano zboże[36][40]. W 1792 roku powstała na terenie Załęża (Załęskiej Hałdy) pierwsza kopalnia węgla kamiennego – Charlotte, którego pierwszymi właścicielami byli Karol Wachowski i Daniel Freytag[41][42].

XIX i początek XX wieku[edytuj | edytuj kod]

Pudlingarnia Johna Baildona na litografii z połowy XIX wieku (obecnie Huta Baildon)
Grób zbiorowy górników, ofiar pożaru w kopalni Kleofas z 1896 roku na cmentarzu przy ul. Brackiej

W XIX wieku właścicielami Załęża byli Loebel Freund (lata 1839-1845), Karol Neumann (od 1845 roku) i Ernest Georges de la Tour – potomek francuskiej rodziny hugenockiej, a następnie spółka Georg von Giesches Erben, która od 1887 roku miała centralną administrację w dzielnicy, w pałacu przy obecnej ul. Gliwickiej 159[41]. Do około 1816 roku Załęże znajdowało się w granicach księstwa pszczyńskiego. W tym czasie została utworzona gmina, która w 1817 roku znalazła się w powiecie bytomskim, oddzielna od obszaru dworskiego Załęże. W 1873 roku gminę włączono do powiatu katowickiego. Siedziba gminy znajdowała się w kamienicy przy ul. Gliwickiej 102, wybudowanej w 1897 roku[36].

3 października 1846 roku Towarzystwo Kolei Górnośląskiej uruchomiło biegnącą przez tereny Załęża linię kolejową ze Świętochłowic do Mysłowic, która była częścią linii z Wrocławia[43][42]. W 1841 roku uruchomiono na terenie Załęża niewielką kopalnię węgla kamiennego Victor, która od 1853 roku należała do Gustawa von Kramsty. Kupił on też wcześniej, bo 1853 roku kopalnię Charlotte, a obydwie kopalnie w 1858 roku połączył w jeden zakład – Victor. Kopalnia ta w 1899 roku weszła w skład współczesnej kopalni Wujek (dawniej Oheim). W 1840 roku w Załężu powstała znacznie większa kopalnia – Kleofas. W latach 1867-1886 zakład ten nie funkcjonował. Wydobycie wznowiła po jej wykupie przez Georg von Giesches Erben. Od 1895 roku w Załężu zaczął funkcjonować urząd pocztowo-telekomunikacyjny[42][41][44].

W 1840 roku na terenie gminy Załęże z inicjatywy Gustawa von Kramsty powstała huta cynku Victor. Wybudowano też hutę cynku Johanna, założoną przez Karola Godulę wraz z Loeblem Freundem. W 1867 roku D. Czwiklitzer uruchomił pierwszą na terenie Górnego Śląska fabrykę mydła (obecnie to jest Pollena-Savona przy ul. ks. Pawła Pośpiecha). W drugiej połowie XIX wieku dla pracowników kopalni Kleofas zbudowano w rejonie dzisiejszych ul. Feliksa Bocheńskiego i ul. Wiśniowej kolonię robotniczą. Z powodu rozwoju przemysłu Załęże stawało się osadą robotniczą, a działalność rolna kontynuowana była głównie na terenach dworu[45].

Pierwsza szkoła w Załężu powstała w 1827 roku w wynajętej chacie. Na początku lat 30. XIX w. do szkoły uczęszczało 102 dzieci, z czego ok. 15 regularnie, a pierwszym nauczycielem był Franciszek Zarębski[46]. W 1883 roku Robert Wojtas, Ludwik Łabuz i Bernard Szołtysik założyli Czytelnię Polską. Zadaniem czytelni miało być także prowadzenie teatru amatorskiego. W 1884 roku mieszkańcy Załęża oglądali w gospodzie Pana fabrykanta mioteł i Wycużnika P. Kołodzieja, Dzieci z jaskini lwów Lebornina oraz Gorzałkę Władysława Ludwika Anczyca. Jedną z działaczek czytelni była Paulina Szołtysikówna[47].

Po 1890 roku na terenie Załęża prowadziły działalność liczne organizacje robotnicze. Były to m.in. Towarzystwo Katolickich Robotników, Polsko-Katolickie Towarzystwo Jedność i Towarzystwo Alojzjanów. W 1893 roku powstał Komitet Teatralny, który organizował przedstawienia na terenie osady. Poza tym powstała również komórka Polskiej Partii Socjalistycznej, której na początku przewodził Józef Biniszkiewicz[47].

Pierwotnie mieszkańcy Załęża podlegali parafii w Bogucicach. W 1896 roku erygowano w Załężu parafię katolicką, a budowę kościoła p.w. św. Józefa rozpoczęto dwa lata później. Jej powstanie wiązało się z wydarzeniami z 1896 roku – wówczas to rozegrała się największa górnicza tragedia w historii Załęża. W podziemiach kopalni Kleofas w pożarze zginęło 105 górników. W akcji ratunkowej wzięło udział ponad 300 osób z ekip ratowniczych z różnych kopalń, m.in. z: Kleofas, Ferdynand, Król, Mysłowice i Giesche[47]. W czasie pogrzebu ofiar katastrofy proboszcz parafii bogucickiej wygłosił ślubowanie wystawienia kościoła w Załężu[48].

Na Załężu pod koniec XIX w. wybudowano wąskotorową linię tramwajową. Odcinek linii Hajduki Górne – Załęże – Katowice uruchomiono 7 września 1899 roku. Stanowiła ona fragment linii Mysłowice – Bytom, wybudowanej przez spółkę Oberschlesische Dampfstrassenbahnen AG[49].

Lata międzywojenne i II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

Kopalnia Kleofas w 1927 roku
Pomnik upamiętniający poległych mieszkańców Załęża zgładzonych w hitlerowskich obozach koncentracyjnych

W czasie II powstania śląskiego Załęże znajdowało się pod kontrolą powstańców. Na wieżach wyciągowych kopalni i budynkach wywieszano polskie flagi[50]. Podczas plebiscytu przeprowadzonego 20 marca 1921 roku w gminie i majątku Załęże 5 043 osób (tj. 54,4% głosów ważnych) zagłosowało za pozostaniem w Niemczech, zaś za przyłączeniem do Polski opowiedziało się 4 223 osób (45,6% głosów)[51]. Podczas III powstania śląskiego Załęże również było pod kontrolą powstańców i stąd 3 maja 1921 roku nastąpił atak na Katowice[36]. W ostateczności gminę wraz ze wschodnią częścią Górnego Śląska przyznano Polsce. 22 czerwca 1922 roku do Załęża wkroczyło Wojsko Polskie przez przygotowaną bramę triumfalną z transparentem: Żołnierzu polski! Ciebie witamy na ziemi śląskiej, krwią przesiąkniętej. Ojczyźnie i Tobie hołd składamy za czyny Wasze dla sprawy świętej[50].

W 1924 roku Załęże wraz z Bogucicami, Brynowem, Dębem, Ligotą i Zawodziem przyłączono do Katowic, stając się jedną z dzielnic miasta[50].

Od września 1923 roku w Załężu powstawała polska prasa katolicka. Przez kilka lat drukowano tu Niedzielę Częstochowską i Gościa Niedzielnego. W okresie międzywojennym aktywne były też towarzystwa śpiewacze. Powstały wtedy chóry męskie: im. Ignacego Paderewskiego (lata 1920-1923), im. Fryderyka Chopina (w 1923 roku) i Echo (przy kopalni Kleofas, w 1929 roku), a także mieszany chór im. Stanisława Moniuszki (w 1930 roku)[52]. Górnicy z kopalni Kleofas brali udział w akcjach strajkowych o zasięgu górnośląskim. W latach 1932–1938, gdy kopalnia zatrudniała około 300 robotników, górnicy protestowali przeciwko próbom redukcji zatrudnienia. Zorganizowali oni w 1937 roku czterodniowy strajk, w którym domagali się lepszych warunków pracy i płacy[52].

Na poprzemysłowych nieużytkach, w pobliżu kopalni Kleofas w latach 1927–1928 została zbudowana kolonia im. Ignacego Mościckiego. W tym celu wykupiono od spółki Giesche teren pod budowę osiedla. Pierwotnie składało się ono z 63 bliźniaczych domów, a w 1932 roku kolonię zamieszkiwało 851 osób[53]. W latach międzywojennych powstał w Załężu Azyl Miejski, gdzie przesiedlono najuboższą ludność Katowic[36]. Załęże przed wybuchem II wojny światowej miało strategiczne znaczenie i z tego też powodu wybudowano drogę wojskową (obecnie część ul. Kochłowickiej; później autostrady A4), która łączyła Katowice ze składnicą amunicji[36].

Po zajęciu dzielnicy przez Niemców i włączeniu do III Rzeszy w 1939 roku Załęże nosiło nazwę Kattowitz-West[54]. W czasie II wojny światowej, w kopalni Kleofas zatrudniani byli jeńcy wojenni z obozu w Łambinowicach. Na terenie Załęża były również dwa inne obozy pracy, w których przebywali Polacy, Rosjanie, Francuzi, Holendrzy, Ukraińcy i Włosi, którzy byli zatrudnieni w kopalni Eminencja i hucie Baildon[55].

24 stycznia 1945 roku dzielnica została zbombardowana, a następnie zajęta i okupowana przez Armię Czerwoną w okresie od 27 stycznia do 31 maja 1945 roku. Podczas okupacji radzieckiej wysiedlono, uznane za niemieckie – 104 rodziny, a wielu mieszkańców trafiło do obozów pracy. W miejsce Niemców sukcesywnie przesiedlano ze Śródmieścia Katowic do Załęża Romów. Rosjanie zdewastowali też szpital dziecięcy, utworzony przez Niemców w 1943 roku po przekształceniu Azylu Miejskiego. Odbudowany został on po wojnie z inicjatywy dr. Stanisława Roszaka i sióstr jadwiżanek[54]. Podczas okupacji zginęło wielu mieszkańców Załęża. Ku ich czci w 1945 roku odsłonięto na dziedzińcu kościoła pamiątkowy krzyż z tablicą[55].

Lata powojenne[edytuj | edytuj kod]

Kamienica przy ul. Ondraszka 9, zmodernizowana w ramach okrojonego programu Załęże 2000
Nowa siedziba Straży Miejskiej, wybudowana w 2011 roku
Tablica upamiętniająca 650. rocznicę powstania Załęża

Po II wojnie światowej, w związku z rozwojem przemysłu na terenie Załęża zintensyfikowano budownictwo mieszkaniowe. W latach 60. na terenie dawnej koloni Załęża – Obroki powstało osiedle kopalni Kleofas oraz Fabryka Narzędzi Górniczych Gonar, a w latach 60. i 70. wybudowano Osiedle Janasa-Ondraszka oraz dwa 11-kondygnacyjne bloki przy ul. Wiśniowej. Osiedla zamieszkiwali w większości robotnicy dwóch największych zakładów w okolicy: kopalni Kleofas i huty Baildon[56]. W 1957 roku wybudowano przystanek kolejowy Katowice Załęże, który zaczął funkcjonować od 1966 roku[44][57]. Pięć lat później, w 1976 roku w miejscu fińskich domków w Załęskiej hałdzie rozpoczęto budowę Osiedla Witosa[54].

Po transformacji ustrojowej, w 1991 roku w Katowicach utworzono 22 Pomocnicze Jednostki Samorządowe, w których wyniku dotychczasowe tereny dawnej gminy Załęże podzielono na kilka z nich. Według Uchwały nr XLVI/449/97 Rady Miejskiej Katowic z dnia 29 września 1997 roku Załęże są statutową dzielnicą w zespole dzielnic północnych i stanowią 7 jednostkę pomocniczą miasta Katowic. Z Załęża wydzielono Osiedle Witosa (wraz z Obrokami) i północną część dzielnicy Załęska Hałda-Brynów[5].

Od lat 90. XX w. w wyniku restrukturyzacji gospodarki zamknięto bądź ograniczono działalność wszystkich większych zakładów na terenie dawnej gminy Załęże, co doprowadziło do wzrostu problemów społecznych. W tym czasie pojawił się plan mający na celu rewitalizację zdegradowanej dzielnicy. Władze Katowic w 1991 roku zapoczątkowały pionierski na skalę Polski (z uwagi na zakres projektu) Program Załęże 2000[58]. 19 czerwca 1995 roku Rada Miejska Katowic uchwaliła Plan działania dla modernizacji i rehabilitacji dzielnicy Załęże w Katowicach. Plan zakładał modernizację przestrzenną, regenerację ekonomiczną i zmianę wizerunku Załęża. Działania te miały się być realizowane przez władze Katowic przez kilkadziesiąt lat. Plan ten miał tworzyć Program Pilotowy, którego realizację przewidziano na lata 1995-1999. Najważniejsze założenia Programu stanowiło przygotowanie terenów pod budowę ok. 650 nowych mieszkań i modernizację 32 kamienic. Plan też przewidywał odnowę ekonomiczną Załęża poprzez m.in. budowę ulicy Nowogliwickiej, szybkiej linii tramwajowej oraz bulwarów nad Rawą[59][58]. W rzeczywistości znacznie okrojono plany – realizację projektu ograniczono do modernizacji kilku kamienic, tj. przy ul. Gliwickiej 96 i 102, Marcina 3 oraz Ondraszka 7 i 9[60]. Ograniczenia te argumentowano tym, że w projektach nie myślano o kompleksowych zmianach, tylko ograniczono się do renowacji budynków[61].

Mimo zaniechania projektu Załęże 2000, po 1989 roku wzmogły się procesy inwestycyjne w dzielnicy. Wzdłuż Rawy, równolegle do ul. Gliwickiej, od ul. Brackiej do granicy z Chorzowem w 1995 roku powstał odcinek Drogowej Trasy Średnicowej[56]. W późniejszych latach ulicę Bocheńskiego połączono z autostradą A4 i Drogową Trasą Średnicową. Rozpoczęto również modernizację najważniejszej ulicy w Załężu, tj. ul. Gliwickiej. Modernizację najważniejszego i ostatniego do remontu odcinka ulicy, tj. od ul. Pośpiecha do ul. Brackiej, rozpoczęto 12 maja 2007 roku. Prace obejmowały m.in. modernizację infrastruktury technicznej, wymianę torowiska tramwajowego o długości 1135 m podwójnego toru oraz odbudowę nawierzchni jezdni i chodników. W tym czasie całkowicie zawieszono ruch na ulicy. Modernizację ukończono 15 listopada 2008 roku, kiedy to na zmodernizowanej ulicy wznowiono kursowanie tramwajów[62][63].

Centralna część Załęża była objęta Lokalnym Programem Rewitalizacji Miasta Katowice na lata 2007-2013, w ramach którego zmodernizowano dwie kamienice (przy ul. Gliwickiej 148 i 150), przebudowano kanalizację, a także wybudowano boisko sportowe i plac zabaw przy Szkole Podstawowej nr 22. W ramach tego Programu, w 2011 roku przy ul. Żelaznej oddano do użytku nową siedzibę Komendy Straży Miejskiej w Katowicach[64][65].

W 2010 roku w dzielnicy uczczono 650-lecie jej powstania na pamiątkę najstarszej wzmianki, pochodzącej z 15 grudnia 1360 roku. Obchody rozpoczęły się 17 listopada 2010 roku mszą świętą w tutejszym kościele. Odbyły się też wykłady na temat Załęża, odsłonięto pamiątkową tablicę na fasadzie dawnego urzędu gminy i wystąpiły lokalne zespoły artystyczne[66][67].

W Załężu w 2014 roku powstała inicjatywa utworzenia Rady Jednostki Pomocniczej nr 7. W tym celu zbierane były podpisy przy pomocy różnych instytucji, w tym parafii św. Józefa. Żeby powstała taka rada, inicjatywa ta musiała być poparta przez co najmniej 10% mieszkańców danej jednostki pomocniczej, posiadających czynne prawo wyborcze[68]. Pomysł ten został zrealizowany w ramach projektu Rady Dzielnic w Katowicach, finansowanego z funduszy Europejskiego Obszaru Gospodarczego[69][70].

Do 24 kwietnia 2014 roku zebrano łącznie 1 191 podpisów mieszkańców w ramach tej inicjatywy[71]. Dzięki zebraniu odpowiedniej liczby podpisów 15 października 2014 roku Rada Miasta Katowice na mocy uchwały nr LV/1277/14 uchwaliła Statut Jednostki Pomocniczej nr 7 Załęże, natomiast 29 października 2014 roku zarządziła pierwsze w historii wybory do Rady Jednostki Pomocniczej, które odbyły się 1 marca 2015 roku[72][73].

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Rozwój demograficzny terenów dzisiejszego Załęża ulegał w przeciągu ostatnich kilkuset lat dużym przeobrażeniom. Modyfikował go zwłaszcza gwałtowny wzrost liczby ludności od końca XVIII w., spowodowany rozwojem sektora przemysłowego (głównie górnictwa węgla kamiennego oraz hutnictwa), a także ubytek mieszkańców spowodowany II wojną światową oraz zwiększoną emigracją od lat 90. XX w. W 1783 roku Załęże liczyło 189 mieszkańców[41]. Liczba ludności gwałtownie wzrastała i na przełomie XIX i XX wieku przekroczyła 10 tysięcy osób. Największą populację Załęże miało w 1936 roku – wtedy dzielnica zamieszkana była przez 22 375 osób. Od tego momentu notuje się ciągły spadek liczby ludności, mimo nowych inwestycji mieszkaniowych w latach powojennych[74].

W 1988 roku w Załężu mieszkało 15 530 osób. W tym okresie pod względem liczebności przeważały osoby młode i w średnim wieku, zwłaszcza w przedziale 15-29 oraz 30-44 lat. W dalszym stopniu liczba mieszkańców jednostki malała – w 1997 roku liczba osób mieszkających w Załężu wynosiła około 13 200, a gęstość zaludnienia wynosiła wówczas 3 899 osoby/km². W Załężu według stanu z 31 grudnia 2007 roku mieszkało 11 569 osób, co stanowiło 3,7% mieszkańców Katowic. Gęstość zaludnienia wynosiła wtedy 3 417 osób/km² i była większa od gęstości dla całego miasta, która wynosiła 1 916 osób/km². Wówczas struktura wieku była w miarę wyrównana z niewielką przewagą osób w wieku 15 i 29 oraz znacznie mniejszym udziałem osób w wieku do 14 lat. Liczba ludności Załęża 31 grudnia 2015 wynosiła 9 885 osób. Struktura wiekowo-płciowa mieszkańców w tym czasie przedstawiona jest w poniższej tabeli[75][3].

Struktura płci i wieku ludności Załęża
(stan na 31 grudnia 2015 roky)[76]
Okres/
l. ludności
przedprodukcyjny
(0-18 lat)
produkcyjny
(18-60/65 lat)
poprodukcyjny
(pow. 60/65 lat)
Razem
Ogółem 1 725 6 154 2 006 9 885
kobiety 823 3 003 1 428 5 254
mężczyźni 902 3 151 578 4 631
Wskaźnik
feminizacji
91 95 247 113

Szczegółowe dane dotyczące liczby ludności Załęża w poszczególnych latach przedstawia poniższy wykres:

Źródła danych: 1783[77][41][26]; 1817[78]; 1825[77](inne źródło[77] podaje tą samą liczbę ludności za 1823 rok); 1840[78][26][74](inne źródło[77] podaje tą samą liczbę ludności za 1845 rok); 1855[78][26][74][77]; 1861[79][78][26][74]; 1867[77]; 1871[80][26][74][77]; 1875[80]; 1885[80](inne źródło [36] podaje 3530 osób); 1890[26][74](inne źródło [77] podaje 4773 osoby); 1895[80]; 1900[80][74]; 1905[81]; 1910[26][74] (wg innego źródła[80] w Załężu mieszkało wówczas 15 150 osób); 1924[26][74]; 1936[74]; 1938[82]; 1947[74]; 1980[83][74]; 1988[84]; 1994[74]; 2005[85]; 2010[86]; 2015[87]; 2019[88]

Według prognozy biologicznej ludności opracowanej w 2007 roku, na obszarze północnego Załęża (część mieszkaniowa dzielnicy) w wariancie pesymistycznym w 2020 roku jednostkę tę miało zamieszkiwać 10 666, a w 2030 9 824 osób. W wariancie optymistycznym liczba ludności miała wynieść w 2020 roku 10 830, a w 2030 roku 10 188 osób. W obydwu przypadkach prognozuje się dalszy spadek liczby mieszkańców, spowodowany zwłaszcza przez procesy starzenia się ludności (dużym udziałem grup osób w wielu poprodukcyjnym), ujemne saldo migracji oraz niedobór nowych inwestycji mieszkaniowych[89][90].

Polityka i administracja[edytuj | edytuj kod]

Herb Załęża w 1930 roku

Załęże w początku XVIII w. pozostało wolnym sołectwem. Pierwszym znanym sołtysem Załęża był w 1598 Stanisław, a w późniejszych latach jego synowie: Bartłomiej i Piotr. W 1686 roku sołtysem Załęża był Grześ Grządziel. Do czasu uwłaszczenia chłopów wójtowie (sołtysi) byli całkowicie zależni do właściciela wsi[91]. Od końca XVIII w. wójtami Załęża byli:

  • w latach 1771-1772 Józef Badura,
  • w 1794 Jakub Sekuła,
  • w latach 1832-1838 Mikołaj Kurzeja.
Dawny urząd gminy Załęże przy ul. Gliwickiej 102. Budynek pochodzi z 1897 roku
Siedziba Rady Jednostki Pomocniczej nr 7 Załęże przy ul. Gliwickiej 150 (budynek po lewej stronie)

Do około 1816 roku Załęże było częścią księstwa pszczyńskiego. W tym czasie została utworzona gmina, rok później znalazła się w powiecie bytomskim. W 1873 roku gminę włączono do powiatu katowickiego. Siedziba gminy znajdowała się w kamienicy przy ul. Gliwickiej 102[36]. W 1856 roku wprowadzono nową ordynację administracji gmin wiejskich. W tym roku naczelnikiem gminy Załęże był Jan Oleś. W późniejszych latach naczelnikami byli:

  • Mateusz Stanisławowski (urząd w latach 1868-1878),
  • Adolf Heller (1879-1882),
  • Józef Boronowski (1883-1888),
  • Józef Wolny (1889-1896),
  • Gracjan Laxy (1896-1900),
  • Marcin Knopp (1901-1909),
  • Bruno Michaelis (1910-1922),
  • Lorenz Widuch (1922-1924; posiadał on tytuł burmistrza, mimo posiadania statutu gminy wiejskiej)[91].

Załęże stało się dzielnicą w 1924 roku, kiedy to wraz z Bogucicami, Brynowem, Dębem, Ligotą i Zawodziem przyłączono go do Katowic[50]. Gmina miała powierzchnię 8,43 km² i była wówczas trzecią pod względem powierzchni gminą w Katowicach. Załęże w latach międzywojennych przydzielono do dzielnicy III Załęże-Dąb[92], natomiast 7 października 1954 roku obszar Załęża przydzielono do dzielnicy Załęże-Śródmieście[93]. W 1991 roku w Katowicach utworzono 22 Pomocnicze Jednostki Samorządowe. Według Uchwały nr XLVI/449/97 Rady Miejskiej Katowic z dnia 29 września 1997 roku Załęże są statutową dzielnicą w zespole dzielnic północnych i stanowią 7. jednostkę pomocniczą, wytyczając równocześnie jej dokładne granice[5].

Rada Jednostki Pomocniczej nr 7 Załęże posiada statut od 15 października 2014 roku, natomiast pierwsze wybory do Rady odbyły się 1 marca 2015 roku. Rada jednostki składa się z 15 radnych wybieranych na 4-letnią kadencję. Organem wykonawczym Rady jest Zarząd Jednostki. Siedziba Rady Jednostki znajduje się przy ul. Gliwickiej 150, na skrzyżowaniu z ul. Pokoju. Przewodniczący Rady Jednostki Pomocniczej kadencji 2019-2023 jest Andrzej Karol, natomiast Przewodniczący Zarządu jest Krystian Zybura[94][71][72].

W wyborach do Rady Miasta Katowice Załęże należy do okręgu nr 4 (Osiedle Tysiąclecia, Dąb, Załęże, Osiedle Witosa, Załęska Hałda-Brynów). W latach 2018-2023 okręg ten miał 6 przedstawicieli w Radzie Miasta[95]. W 2010 roku mieszkańcy Załęża przynależeli do pięciu powszechnych obwodów (12, 13, 14, 15 1 16) oraz jednego w Zakładzie Opiekuńczo-Leczniczym przy ul. Gliwickiej 78 (obwód 165)[96]. W 2014 roku w Załężu zamieszkiwało 8 249 osób, które posiadały czynne prawo wyborcze[71].

Na terenie Załęża znajduje jedna placówka administracyjna o zasięgu ponadpowiatowym. Jest nią Wojewódzki Inspektorat Transportu Drogowego w Katowicach, który ma siedzibę przy ul. Żeliwnej 38[97].

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Przemysł[edytuj | edytuj kod]

Szyb Wschodni zlikwidowanej kopalni Kleofas przy ul. Bocheńskiego
Centrum Technologiczne Yamazaki Mazak przy Trasie im. Nikodema i Józefa Renców

Załęże przez wiele lat było ważnym okręgowym ośrodkiem górniczym i hutniczym, a przed XIX w. również ośrodkiem kuźniczym. Już w średniowieczu w rejonie Załęża (zwłaszcza Załęskiej Hałdy) wydobywano rudę żelaza w postaci limonitów ilastych. Rudę żelaza wydobywano również w początku XIX w. – w 1840 roku w kopalni rudy pracowało 44 robotników, którzy wydobyli łącznie 5 000 ton rudy. Poza tym, wydobywano wówczas w małej skali ogniotrwały. Pierwsza kopalnia węgla kamiennego funkcjonowała od 1792 roku (kopalnia Charlotte). W 1841 roku rozpoczęła pracę kopalnia Victor, kupiona przez Gustawa von Kramstę. W 1840 roku Loebel Freund i Karol Godula otworzyli kopalnię Kleofas. Była ona większa niż kopalnie ówcześnie istniejące na terenie gminy Załęże[98][41].

W XIX w. rozwinęło się też hutnictwo szkła, żelaza i cynku. W 1823 roku na terenie Dębu i Załęża została uruchomiona huta Baildon, która miała w późniejszych latach duży wpływ na rozwój obydwu osad. W pierwszej połowie XIX w. zaczęła funkcjonować huta cynku Victor (w 1840 roku) i Joanna. Ta druga powstała w zabudowaniach dawnej huty szkła Saeman, założonej w 1820 roku, funkcjonującej przez dwa lata[45].

W 1913 roku przy ul. Tokarskiej powstało przedsiębiorstwo wytwarzające maszyny i urządzenia górnicze. W 1933 roku zostało ono przejęte przez Gustawa Różyckiego, a nazwę zakładu zmieniono na Fabrykę Maszyn, Odlewnię Żeliwa i Metali Kolorowych – MOJ. Zakład został rozbudowany, a w sierpniu 1937 roku fabryka rozpoczęła seryjną produkcję pierwszego polskiego motocykla na bazie własnych rozwiązań konstrukcyjnych – MOJ 130, który produkowany był do 1939 roku. Zakład ten do dziś wytwarza maszyny dla górnictwa[99][100].

Po 1989 roku w wyniku restrukturyzacji gospodarki przemysł w Załężu uległ znacznemu ograniczeniu. W tym czasie zamknięto bądź ograniczono działalność wszystkich większych zakładów. W 2001 zdecydowano o zamknięciu kopalni Kleofas, co ostatecznie zrobiono w 2004 roku[101][102]. Huta Baildon w połowie maja 2001 roku ogłosiła upadłość. Na jej bazie powstały nowe firmy prowadzące działalność przemysłową. Restrukturyzacja przemysłu doprowadziła do pojawienia się wielu problemów społecznych, w tym głównie bezrobocia[103][104].

W 2007 roku na terenie Załęża, przy Drogowej Trasie Średnicowej wyznaczono obszar Katowickiej Specjalnej strefy Ekonomicznej o powierzchni ok. 5,6 ha, na którym powstało Centrum Technologiczne Yamazaki Mazak, które zajmuje się wdrożeniem nowych rozwiązań w zakresie obróbki metalu. Centrum te otwarto 22 marca 2012[105][106].

Najważniejsze zakłady przemysłowe działające na terenie Załęża to[8][14][107]:

Handel i usługi[edytuj | edytuj kod]

Budynek biurowy przy ul. Wolnego 12
Centrum Handlowe Auchan Katowice przy Trasie im. Nikodema i Józefa Renców

Wraz z transformacją gospodarczą Polski po 1989 roku w Załężu rozwinął się sektor usług. Szczególnie widoczne jest to w południowej części jednostki wzdłuż ulic: Bocheńskiego, Pukowca i Żeliwnej. Obszar ten posiada niewykształconą w pełni funkcję i strukturę zagospodarowania, gdyż w przeszłości pełnił funkcje przemysłowe. Obecnie działalność gospodarcza na tym terenie ma głównie charakter handlowo-usługowy[108].

W Załężu znajdują się trzy ośrodki usługowe o zasięgu lokalnym, których stopień zagospodarowania jest silnie zróżnicowany w zależności od wielkości obsługiwanego obszaru i genezy. Ze względu na wiejski rodowód dzielnicy ośrodki usługowe mają charakter linearny. Są to[109]:

  • ul. Gliwicka (odcinek pomiędzy ul. Szewczenki i Pośpiecha; 5 530 mieszkańców w 2007 roku w promieniu 500 m) – usługi: handel, przedszkole, szkoła podstawowa, biblioteka, kościół i przystanki komunikacji miejskiej,
  • pl. Londzina, ul. Gliwicka, Bocheńskiego i Wolskiego (3 525 mieszkańców w 2007 roku w promieniu 500 m) – usługi: handel, przedszkole, szkoła podstawowa, gimnazjum, obiekty rekreacyjne i przystanki komunikacji miejskiej,
  • ul. Gliwicka (odcinek pomiędzy ul. Wiśniową i ul. Jana Pawła II; 4 549 mieszkańców w 2007 roku w promieniu 500 m) – usługi: handel, przedszkole, dom kultury, obiekty rekreacyjne i przystanki komunikacji miejskiej.

Ze względu na mieszkaniowy charakter północnej części Załęża występuje tu duża sieć sklepów różnych branż, które się koncentrują głównie przy ul. Gliwickiej. Można tu wyróżnić dwa rodzaje punktów handlowych: małe sklepy należące do osób prywatnych oraz sklepy wielkopowierzchniowe. Spośród sklepów wielkopowierzchniowych, na terenie Załęża położone są następujące obiekty:

  • Hipermarket oraz Centrum Handlowe Auchan Katowice (Trasa im. Nikodema i Józefa Renców 30) – centrum handlowe z hipermarketem i 30 punktami usługowym o powierzchni ponad 11 000 m²; otwarte 1 grudnia 2000 roku[110][111],
  • PSS Społem Katowice (2 sklepy: ul. Gliwicka 152 i Pośpiecha 2)[112],
  • Biedronka (ul. Gliwicka 117)[113],
  • Netto (ul. Żelazna 23)[114].

Infrastruktura techniczna[edytuj | edytuj kod]

Ciepłownia Dalkia – wydział 8 Kleofas w Obrokach, zaopatrująca zachodnią część Załęża w ciepło

W Załężu powstał pierwszy wodociąg na terenie Katowic – od 1887 z kopalni Kleofas pozyskiwano niezasoloną wodę dla miasta[115]. Obecnie główne źródła wody dla mieszkańców Załęża to ujęcia powierzchniowe na Wiśle (Jezioro Goczałkowickie) i Sole (Jezioro Czanieckie). Woda ze Stacji Uzdatniania Wody jest rozprowadzana poprzez wodociągi magistralne oraz rozdzielcze. Przez teren Załęża przebiega rurociąg przesyłowy magistrali zachodniej DN 1400, która łączy zbiornik wyrównawczy Murcki ze zbiornikiem Bytków. Zaopatrzeniem wody zajmuje się Górnośląskie Przedsiębiorstwo Wodociągów oraz Katowickie Wodociągi[116][117].

Już w latach międzywojennych większość domów w Załężu była skanalizowana[115]. Obecnie sieć kanalizacyjna jest zarządzana przez spółkę Katowickie Wodociągi. Obszar Załęża w znacznej większości jest położony w zlewni oczyszczalni ściegów Centrum-Gigablok, do której dociera kanalizacja ogólnospławna. W rejonie ulicy Gliwickiej jest ona w złym stanie technicznym. Jedynie Osiedle Kolonia Mościckiego jest położona w zlewni oczyszczalni Klimzowiec[118]. Dodatkowo, w jednostce znajduje się przepompownia ścieków, zarządzana przez Katowickie Wodociągi S.A.[117]

Zaopatrzenie w energię elektryczną mieszkańców Załęża odbywa się poprzez sieć wysokich napięci 110 kV, powiązanej z pobliskimi elektrowniami, która jest przekazywana poprzez stacje elektroenergetyczne. Na granicy Załęża, przy ul. Brackiej zlokalizowana jest stacja elektroenergetyczna Załęże o poziomie transformacji wynoszącej 110/6 kV. Sieć ta na terenie Załęża zarządzana jest przez grupę Tauron. Średnie zużycie energii elektrycznej na jedno gospodarstwo domowe w Katowicach wynosiło w 2006 roku 865,7 kWh[119][120].

Zaopatrzenie w energię cieplną w Załężu mają głównie budynki powstałe po 1945 roku. Zachodnia część Załęża jest podłączona do ciepłowni Dalkia (dawniej Zakład Energetyki Cieplnej) – wydział 8 Kleofas przy ul. Obroki 77. Jej moc wynosiła w 2007 roku 42,8 MW. Wschodnia część Załęża (głównie Osiedle Janasa-Ondraszka) jest podłączona również do ciepłowni przy ul. Siemianowickiej 60, zarządzanej przez TAURON Ciepło sp z o.o.[121][117][122][123]

Zaopatrzenie w gaz ziemny Załęża odbywa się z gazociągów wysokoprężnych oraz podwyższonego ciśnienia. Na terenie Załęża, przy ul. Pukowca 3 zlokalizowana jest oddział Polskiej Spółki Gazownictwa – Gazownia w Katowicach [124], a także stacja redukcyjno-pomiarowa I stopnia przy ul. Bocheńskiego, o przepustowości 6000 m3/h[125].

Transport[edytuj | edytuj kod]

Transport drogowy[edytuj | edytuj kod]

Ul. Pośpiecha (widok w kierunku południowym) – fragment dawnej drogi via magna, prowadzącej do Mikołowa

Głównym, lokalnym ciągiem komunikacyjnym Załęża jest ulica Gliwicka, która ciągnie się na całej długości dzielnicy od Śródmieścia do granicy miasta z Chorzowem. Do tej ulicy dochodzi znaczna większość pozostałych ulic w Załężu[14][126].

Układ drogowy w Załężu i okolicy od 1989 roku uległ znacznej przebudowie, dzięki czemu jednostka jest dobrze skomunikowana z resztą regionu. Otaczają ją trzy ważne dla konurbacji górnośląskiej arterie komunikacyjne: A4 (ul. Kochłowicka; częściowo pokrywa się z południową granicą Załęża), Drogowa Trasa Średnicowa (902 – Trasa Nikodema i Józefa Renców, w tym estakada Orląt Lwowskich; część trasy znajduje się na terenie Załęża) i 79 (ul. Chorzowska; poza terenem Załęża). Wszystkie te trzy drogi są połączone ul. Bocheńskiego i Bracką w duży węzeł drogowy[14][126].

Przez tereny Załęża w przeszłości prowadziło kilka historycznych szlaków, które do dziś uwidaczniają się w układzie dróg. Jedną z nich była droga, która w 1360 roku nazywała się via magna. Łączyła ona dawny szlak handlowy BytomKraków (obecnie 94) i Mikołów przez Bańgów, Dąb, Załęże, Załęską Hałdę i Ligotę. Obecnie przebiega ona przez ul. Żelazną, Pośpiecha i Żeliwną. Obecna ul. Gliwicka była ówcześnie krętą polną drogą z Bogucic do Hajduk. Dopiero po budowie linii kolejowej w latach 40. XIX w. trasę via magna przetrasowano przez obecną ul. Gliwicką do folwarku i dalej wzdłuż ul. Bocheńskiego do Kokocińca[127][25].

Transport kolejowy[edytuj | edytuj kod]

Przystanek osobowy Katowice Załęże od strony ul. Bocheńskiego

Przez teren Załęża przebiega kilka linii kolejowych, z czego najważniejsza z nich to 137 Katowice – Legnica, będąca fragmentem międzynarodowej magistrali E 30. Na niej znajduje się przystanek osobowy Katowice Załęże, z którego według rozkładu jazdy z okresu 2013/14 realizowanych było ponad 85 połączeń regionalnych, obsługiwanych przez Koleje Śląskie. Główne kierunki pociągów to: Gliwice, Katowice, Częstochowa i Lubliniec[128], a od 2016 roku również Oświęcim[129].

Powstanie tej linii kolejowej wiązało się z planami budowy linii z Wrocławia na Górny Śląsk. W 1835 roku powstała Spółka Akcyjna Kolei Górnośląskiej. W tym samym roku prowadzono prace geodezyjne na odcinku SiemianowiceRoździeńBieruń Nowy, lecz później ten przebieg został zmieniony, prawdopodobnie wskutek starań Franza von Wincklera, który przeniósł do Katowic zarząd swoich dóbr. Dnia 5 kwietnia 1841 roku powołano Towarzystwo Kolei Górnośląskiej. Linię Wrocław – Mysłowice oddawano etapami, z czego odcinek Świętochłowice – Katowice – Mysłowice 3 października 1846 roku[43][57].

Wzdłuż wschodniej granicy Załęża Kolej Górnośląska 1 grudnia 1852 roku uruchomiła linię łączącą Katowice z Murckami (do najstarszej kopalni węgla kamiennego na Górnym Śląsku) przez Ligotę[43][57].

W 1859 roku na wysokości obecnego przystanku Katowice Załęże wybudowano stację towarową Katowice Towarowa. Obecnie jest to posterunek odgałęźny, na którym krzyżują się dwie linie kolejowe: 137 i 712[130]. Sam zaś przystanek osobowy Katowice Załęże oddano do użytku w 1971 roku[57].

Komunikacja miejska[edytuj | edytuj kod]

Tramwaj Pesa Twist Step 2012N na wysokości przystanku Załęże Wiśniowa
Przystanek tramwajowy Załęże Wiśniowa, wybudowany w 1994 roku wraz z przełożeniem torów tramwajowych z ulicy Gliwickiej

Na terenie Załęża funkcjonuje komunikacja miejska w postaci autobusów oraz tramwajów, obsługiwana na zlecenie Zarządu Transportu Metropolitarnego. Według stanu z połowy sierpnia 2020 roku, głównymi ciągami komunikacji miejskiej są[131]:

  • ul. Gliwicka – głównie komunikacja tramwajowa (linie: 7, 20); łącznie 8 par połączeń tramwajowych na godzinę w godzinach szczytu; główne kierunki połączeń: Śródmieście, Zawodzie, Chorzów Batory; część kursów obsługiwana taborem niskopodłogowym,
  • ul. Wiśniowa/Gliwicka/Jana Pawła II – komunikacja autobusowa (linie: 51, 109, 138); łącznie 6 par połączeń w godzinach szczytu; głównie kierunku połączeń: Osiedle Tysiąclecia, Osiedle Witosa, Ligota.

Przez Załęże przebiegają również linie autobusowe: 7 (ul. Gliwicką i Jana Pawła II), 70 (ul. Gliwicką i Bocheńskiego) i 870 (Drogową Trasą Średnicową, bez przystanku w Załężu). Na terenie Załęża, przy autostradzie A4 znajduje się również przystanek autobusowy Katowice Osiedle Kopalni Wujek, na którym zatrzymuje się 9 linii autobusowych (w tym jedna nocna)[131].

Powstanie linii tramwajowej przez Załęże wiązało się z przyznaniem koncesji m.in. na linię Katowice – Hajduki przez katowicką spółkę Schikora & Wolff. Budową linii zainteresowała była też spółka Kramer & Co., która uzyskała koncesję na odcinek Katowice – Zawodzie. Ostatecznie koncesję na całą, wąskotorową linię Mysłowice – Katowice – Załęże – Świętochłowice – Bytom (dawna trasa linii nr 7) uzyskała do 1899 roku spółka Oberschlesische Dampfstrassenbahn GmbH (ODS). Odcinek linii Hajduki Górne – Katowice (przez Załęże) uruchomiono 7 września 1899 roku. Cała trasa była jednotorowa i wąskotorowa (785 mm)[49].

Ze względu na szkody górnicze które wpływały na stan torowisk podjęto decyzję o przebudowie linii na linię normalnotorową i dwutorową. Prace rozpoczęto w latach 20. XX w. Odcinek Katowice – Załęże po przebudowie uruchomiono 21 września 1929 roku, a 27 listopada tegoż roku otwarto odcinek Załęże – Hajduki. W 1936 roku przez Załęże kursowały linie 7 (co 20 minut) i 14[132].

Po 1989 roku rozpoczęto prace modernizacyjne sieci tramwajowej na terenie Załęża. Na początku lat 90. XX w., w związku z budową DTŚ przebudowano linię tramwajową na odcinku od ul. Brackiej do ul. Wiśniowej poza ulicę Gliwicką na wydzielone torowisko. Nowy, dwutorowy odcinek o długości 960 m oddano do użytku 5 września 1994 roku[133]. 15 listopada 2008 roku ukończono natomiast modernizację torów na ul. Gliwickiej na odcinku od ul. Żelaznej do ul. Bocheńskiego[63]. 5 kwietnia 2014 roku rozpoczęto modernizację odcinka od przystanku na wysokości ul. Wiśniowej do granicy miasta, a 1 maja 2015 roku przejazdu tramwajowego na ul. Brackiej. Planowy ruch tramwajów po obydwu odcinkach na całej długości wznowiono 1 czerwca 2015 roku[134][135][136].

Architektura i zabytki[edytuj | edytuj kod]

Dom przy ul. Gliwickiej 85 – jeden z najstarszych budynków w Załężu, pochodzący z 1833 roku
Bloki mieszkalne przy ul. Skrzeka i Wiśniowej, wybudowane w latach 60. i 70. XX w.

W strukturze przestrzennej Załęża można wyróżnić część północną i południową, których granicę stanowi linia kolejowa. Północna, główna część dzielnicy charakteryzuje się niejednorodną zabudową, pochodzącą głównie z XIX i XX wieku, ciągnącą się wzdłuż krętej ulicy Gliwickiej, której przebieg jest pozostałością po wiejskiej zabudowie z XVIII i XIX wieku. Zabudowa ta posiada dużą wartość historyczną. Część południowa, ciągnąca się pomiędzy linią kolejową KatowiceLegnica a autostradą A4 ma charakter przemysłowo-usługowy. Załęże posiada duży udział powierzchni zabudowanej w powierzchni terenu, która wynosi 32% i jest to jedna z najwyższych wartości w Katowicach[137][58][117].

Osiedla i kolonie[edytuj | edytuj kod]

Na początku XIX w. na terenie gminy Załęże znajdowały się kolonie: Obroki, Johanka (lub Janina) i Załęska Hałda. Dawniej istniała także kolonia Owsiska położona na zachód od Załęskiej Hałdy, stanowiąca grupę domów z XIX wieku[45][40]. Z biegiem czasu na tym obszarze powstawały nowe osiedla. Obecnie na terenie dawnej gminy Załęża znajdują się następujące jednostki pomocnicze Katowic: Osiedle Witosa, Załęska Hałda-Brynów i Załęże, a także osiedla i kolonie: Kolonia Hegenscheidta (dawna), Osiedle Kolonia Mościckiego, Obroki, Osiedle Janasa-Ondraszka, Osiedle Witosa, i Załęska Hałda[138].

Obecnie na terenie dzielnicy Załęże znajdują się tylko cztery z tych osiedli, z czego trzy w całości w Załężu. Są to:

Rozwój urbanistyczny[edytuj | edytuj kod]

Początkowo wieś Załęże składała się z kilkunastu do dwudziestu drewnianych domów krytych gontami i słomą, które skupiały się wokół folwarku pochodzącego prawdopodobnie z przełomu XIII i XIV w. Znajdował się on w rejonie ulic Gliwickiej, Bocheńskiego i Szewczenki. Pozostałością budynków dworskich jest pałac i park[33][6]. Z chwilą powstania kuźnicy w XV w. powstała przy niej wieś kuźnicza o tej samej nazwie, która była położona w rejonie dzisiejszego skrzyżowania ulicy Gliwickiej, Żelaznej i Pośpiecha. Cała zabudowa wsi rozciągała się wtedy między ulicami Zamułkową (na zachodzie) a Pośpiecha (na wschodzie), z czego większość budynków była po północnej stronie ulicy Gliwickiej[27][33].

Dalszy rozwój przestrzenny Załęża wiąże się z rozwojem przemysłu na terenie gminy od końca XVIII w. Większość kamienic i familoków pochodzi z końca XIX i początku XX wieku. W tym okresie dla pracowników kopalni Kleofas ówczesny właściciel kopalni – koncern Georg von Giesches Erben zbudował w rejonie dzisiejszych ul. Feliksa Bocheńskiego, Lisa i Wiśniowej kolonię robotniczą[45]. Budynki te powstawały w latach 1900-1914. Wśród nich dominowały familoki, ale też znajdowały się kamienice. W 1935 roku na osiedlu istniało 18 domów urzędniczych 3-10 mieszkaniowych oraz 94 domy robotnicze, posiadające do 36 mieszkań w budynku[139].

Wcześniej, bo około 1870 roku wybudowano w rejonie ul. Bogusławskiego osadę robotniczą huty Baildon, tj. Kolonię Hegenscheidta, która była stale rozbudowywana. Do 1936 roku, przy ul. 18 Sierpnia wybudowano 9 jednopiętrowych familoków, a w latach powojennych do tych budynków dobudowywano kolejne piętra, a także powstały nowe obiekty[140].

Na poprzemysłowych nieużytkach, w pobliżu kopalni Kleofas, w latach 1927–1928 została zbudowana kolonia im. Ignacego Mościckiego. Osiedle te pierwotnie składało się z 44 bliźniaczych domów z dwu- i czterospadowymi dachami w stylu modernistycznym[53][138].

Załęże w 1880 roku
Załęże w 1926 roku
Fragmenty dwóch map topograficznych: z 1880 (z lewej) i 1926 roku (z prawej), przedstawiające rozwój urbanistyczny centralnej części Załęża. W tym okresie nastąpił największy przyrost liczby ludności – z 3 530 w 1885 do 21 248 osób w 1924 roku, związany z rozwojem przemysłu. Nowa zabudowa powstawała głównie w zachodniej i południowej części obecnej jednostki pomocniczej.

Rozwój urbanistyczny Załęża został ponownie zintensyfikowany po II wojnie światowej. W latach 70. XX w. rozpoczęto budowę Osiedla Janasa-Ondraszka oraz dwóch 11 kondygnacyjnych bloków przy ul. Wiśniowej. Następowała również rozbudowa Załęskiej Hałdy i Obroków – wybudowano tam osiedle kopalni Kleofas, a w 1976 roku w miejscu fińskich domków w Załęskiej Hałdzie rozpoczęto budowę Osiedla Witosa[56][54][14].

W latach 80. XX w. powstały pierwsze plany przebudowy Załęża. Zakładano wtedy wyburzanie domów przy ul. Gliwickiej na odcinku ulic Wiśniowa i Pośpiecha. Miał powstać duży węzeł drogowy dla ruchu samochodowego i tramwajowego. Ostatecznie plany te nie zostały zrealizowane. W 1995 roku przyjęto, w znacznej większości niezrealizowany, program Załęże 2000, który miał doprowadzić do przekształcenia struktury urbanistycznej dzielnicy – przede wszystkim planowano przygotowanie terenów pod budowę ok. 650 nowych mieszkań i modernizację 32 kamienic, a także budowę ulicy Nowogliwickiej, szybkiej linii tramwajowej oraz bulwarów nad Rawą[59].

22 czerwca 2009 roku miasto Katowice przystąpiło do sporządzenia miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego, obejmującego centralną część Załęża, tj. od ul. Brackiej do granicy dzielnicy na ul. Grundmanna. Projekt planu zakłada m.in. rehabilitację tej części dzielnicy poprzez ochronę zabytkowych budynków, harmonijne powiązanie nowej zabudowy z historyczną, rewitalizację istniejącej zabudowy, a także likwidację oficyn, a w ich miejscu wprowadzenie zieleni urządzonej. W ramach planu projektowana ma być ul. Nowo-Gliwicka, a także Plac Centralny przy ul. Szewczenki, który ma być placem dzielnicowym o funkcji integrującej lokalną społeczność. Powyższy plan został uchwalony w dniu 27 lipca 2016 roku[8][141][142][143].

Zabytki i obiekty historyczne[edytuj | edytuj kod]

Kościół pw. św. Józefa[edytuj | edytuj kod]

Zabytkowy kościół parafialny pw. św. Józefa znajduje się przy ulicy Gliwickiej 76. Zbudowany został w latach 1898–1900 w stylu neogotyckim. Elewacja kościoła jest udekorowana fryzami arkadowymi, natomiast fasada jest płaska, dekorowana ornamentami z cegły glazurowanej. Sygnaturka (zegarowa), która pełni również funkcję dzwonnicy, ma wysokość 35 metrów, natomiast łączna wysokość świątyni wynosi 64 metry. Architektem kościoła był Ludwig Schneider. W kościele zachował się jego pierwotny wystrój[144].

Pałac w Załężu[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Pałac w Załężu.

Zabytkowy dwór z XIX wieku znajduje się przy ul. Gliwickiej 159. Jest to neoklasycystyczny pałac oraz park podzielony na dwie części, z czego południowy fragment to plac Józefa Lodzina. W pałacu od 1886 do 1945 roku mieściła się regionalna dyrekcja Spółki Akcyjnej Spadkobierców Jerzego von Giesche. Po II wojnie światowej mieścił się tu Górniczy Zakład Lecznictwa Ambulatoryjnego. Współcześnie budynek zajmuje szpital AVIMED[145][146].

Zabytkowe kamienice i familoki[edytuj | edytuj kod]

Kwartał kamienic przy ul. Gliwickiej 117-111 i Marcina 1-5
Ul. Wiśniowa – zespół familoków kopalni Kleofas z początku XX w.

Załęże charakteryzuje się dużą koncentracją zabytkowych kamienic i familoków, pochodzących głównie z przełomu XIX i XX wieku. Najwięcej ich jest przy ul. Gliwickiej, gdzie znajduje się ponad 60 zabytkowych kamienic, głównie w stylu secesyjnym, historyzmu i modernizmu[147].

Zespoły chronionych i proponowanych do objęcia ochroną familoków w Załężu koncentrują się dwóch miejscach. Są to[147]:

  • ul. Janasa – zespół familoków w stylu historyzmu, pochodzących z końca XIX w. (jeden z początku XX w.),
  • ul. Lisa, Ślusarska, Wiśniowa i Wyplera – zespół familoków kopalni Kleofas z początku XX w., w stylu modernizmu.

Pozostałe obiekty historyczne[edytuj | edytuj kod]

Prócz omówionych wyżej budynków na terenie Załęża znajdują się następujące historyczne obiekty[147]:

  • nadszybie szyb Wschodni kopalni Kleofas (ul. Bocheńskiego), w stylu historyzmu ceglanego,
  • dawny most kolejowy na Rawie (rejon ul. Gliwickiej i Grundmanna),
  • krzyż (róg ul. Gliwickiej i Pośpiecha),
  • budynek szkoły (ul. Gliwicka 148a), wybudowany na początku XX wieku w stylu modernizmu,
  • dawny budynek szkoły (ul. Gliwicka 154), w stylu nawiązującym do domów robotniczych,
  • dawne schronisko pracowników kopalni Kleofas – obecnie siedziba Śląsko-Dąbrowskiej Spółki Mieszkaniowej (ul. Gliwicka 204)[148], obiekt wzniesiono około 1907 roku, następnie rozbudowano około 1920 roku,
  • budynek przedszkola (ul. Gliwicka 212), wzniesiony w latach trzydziestych XX wieku w stylu funkcjonalizmu,
  • budynek Młodzieżowego Domu Kultury (ul. Gliwicka 214), wzniesiony w latach trzydziestych XX wieku w stylu funkcjonalizmu,
  • Osiedle Kolonia Mościckiego (ul. Gliwicka 236−274 i 278−300 – numery parzyste), wybudowane w latach 1930−1932 w stylu modernizmu,
  • szkoła osiedlowa (ul. Gliwicka 276), obiekt wzniesiono pomiędzy 1930 a 1932 rokiem w stylu funkcjonalizmu,
  • zespół dawnej lokomotywowni (ul. Kozielska, na północ od ul. Raciborskiej), wybudowany na przełomie XIX i XX wieku,
  • budynek izby wytrzeźwień (ul. Pośpiecha 14), dawny azyl dla bezdomnych, pochodzący z 1928 roku,
  • budynek fabryczny (ul. Tokarska 6), z ok. 1920 roku, w stylu neoklasycystycznym,
  • budynek szkoły (ul. Wolskiego 3), z początku XX wieku,
  • szkolna sala gimnastyczna (ul. Wolskiego 8), z 1914 roku.

Pomniki i tablice pamiątkowe[edytuj | edytuj kod]

Płyta upamiętniająca rozstrzelanego w 1939 Teofila Patalonga

Na terenie Załęża znajdują się następujące miejsca pamięci[149]:

  • tablica upamiętniająca ks. Józefa Kubisa, pierwszego proboszcza parafii św. Józefa (w kościele św. Józefa),
  • tablice upamiętniające górników, którzy zginęli w katastrofie w kopalni Kleofas z 3 na 4 marca 1896 (w kościele św. Józefa),
  • pamiątkowy pomnik (krzyż z tablicą), upamiętniający poległych o wolność ojczyzny w okresie powstań śląskich i zgładzonych w hitlerowskich obozach koncentracyjnych (przed kościołem św. Józefa),
  • tablica upamiętniająca 650. rocznicę powstania Załęża (na fasadzie kamienicy przy ul. Gliwickiej 102),
  • obelisk z tablicą ku czci mieszkańców Górnego Śląska i Zagłębia zamordowanych, prześladowanych, więzionych i deportowanych do pracy niewolniczej (na placu Józefa Londzina),
  • płyta upamiętniająca Teofila Patalonga, rozstrzelanego przez hitlerowców 6 września 1939 roku (na fasadzie wiaduktu nad ul. Pukowca),
  • tablica upamiętniająca Marię Grzegorzewską, patronkę Szkoły Podstawowej nr 60 (w budynku Zespołu Szkół Specjalnych nr 11),
  • tablica upamiętniająca 40. rocznicę wybuchu III powstania śląskiego i nadanie szkole imienia Powstańców Śląskich (w budynku dawnej Szkoły Podstawowej nr 24).

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Klub Wysoki Zamek przy ul. Gliwickiej 96
Budynek dawnego kina Apollo
Mural na ścianie kamienicy przy ul. Anioła 4

Załęże w przeciwieństwie do Śródmieścia nie posiada bogatej oferty kulturalnej, lecz znajduje się tu kilka obiektów kultury o różnym zasięgu. Obecnie większość życia społeczno-kulturowego skupia się wokół parafii św. Józefa. Wierni z parafii organizują głównie wydarzenia o charakterze religijnym oraz festyny parafialne. Organizowane są też koncerty muzyki klasycznej oraz religijnej. W parafii działa Schola Dziecięca Józefowe Nutki[150].

Pozostałe placówki kultury działające w Załężu to:

  • Miejska Biblioteka Publiczna w Katowicach. Filia nr 3 (ul. Gliwicka 93)[151],
  • Młodzieżowy Dom Kultury w Katowicach w Zespole Szkół i Placówek nr 2 (ul. Zarębskiego 2)[20],
  • Klub Wysoki Zamek (ul. Gliwicka 96) – otwarty 23 maja 2002 roku klub dla młodzieży uzależnionej o funkcji profilaktycznej. W ramach klubu organizowane są różne koncerty, spotkania i wydarzenia artystyczne[152].

Miasto Katowice w 2009 i 2014 roku zorganizowało akcję Lokal na Kulturę, w ramach którego zaoferowano najem lokali pod działalność kulturalną. Podczas dwóch edycji konkursu zaoferowano dwa lokale. Przy ul. Gliwickiej 99 jznajdowała się pracownia ceramiczna, natomiast lokal przy ul. Gliwickiej 58 wynajmowała Fundacja Galeria Hyperion[153].

W Załężu w ramach Centrum Aktywności Lokalnej organizowane są festyny, które są skierowane do mieszkańców jednostki pomocniczej. Do festynów lub imprez artystycznych i kulturalnych, które odbyły się po 2009 roku na terenie Załęża należą:

  • Katowice Street Art Festival – organizowany od 2011 projekt, w którego ramach na kilku kamienicach pojawiły się murale[154],
  • Tour de Załęże i Wielki Załęski Piknik – organizowany w 2010 i 2011 roku wyścig na własnoręcznie wykonanych pojazdach z udziałem m.in. Stowarzyszenia Domu Aniołów Stróżów, powiązany z festynem integracyjnym dla mieszkańców Załęża w Parku Załęskim[155],
  • Święto Sąsiadów – organizowany od 2012 festyn parafialny na placu przy kościele św. Józefa z okazji Europejskiego Święta Sąsiadów[156],
  • Załęże Street Art Festiwal – organizowany w 2013 i 2014 roku festyn integracyjny dla mieszkańców[155].

Przy ul. Gliwickiej 120 funkcjonowało dawniej kino Apollo. W późniejszym okresie, 1 kwietnia 2002 roku otwarto w Załężu przy ul. Gliwickiej 44 pierwszy w Katowicach multipleks – Punkt 44 (w nim kina IMAX i Cinema City). Budowa kompleksu trwała dziewięć miesięcy, a całość kosztowała około 15 mln dolarów. Znajduje się on w miejscu dawnego boiska klubu K.S. Baildon Katowice oraz domu kultury huty Baildon[157].

Załęże w literaturze[edytuj | edytuj kod]

Opis Załęża pojawia się w powieści Wilhelma Szewczyka Ptaki ptakom, opowiadającej o walkach obrońców Katowic z hitlerowskim najeźdźcą w pierwszych dniach września 1939 roku[158]:

Było to wśród domków Załęża, w tej części miasta, gdzie wszystko jest z sobą pomieszane bez umiaru, dwupiętrowe kamienice wykładane kafelkami – z chałupami krytymi papą i kryjącymi się za talerzami słoneczników, ogrody – z usypiskami żwiru i kamienia, czarna ziemia – z gliną, przejrzyste fontanny w ogródkach działkowych – z kalną wodą w powstających nagle rozpadlinach.

Informacje o Załężu pojawiają się także w kilku innych miejscach tej powieści oraz w książce Kazimierza Gołby Wieża spadochronowa.

W powieści Arnolda Ulitza Der grosse Jania główny bohater działa na terenie Załęża[31].

Oświata[edytuj | edytuj kod]

Dawny budynek szkoły przy ul. Gliwickiej 154
Miejskie Przedszkole nr 39

Początki szkolnictwa w Załężu przypadają na rok 1827, kiedy to przy ul. Juliusza Zarębskiego w drewnianej, dwuizbowej chacie powstała pierwsza szkoła załęska. W jednym z pokoi mieszkał pierwszy nauczyciel szkoły – Franciszek Zarębski. W latach 30. XIX w. uczęszczało do szkoły 102 dzieci, z czego około 15 z nich regularnie. Wynikało to przede wszystkim z tego, że duża część z tych dzieci zatrudniano już od 10 roku życia do prac na folwarku załęskim. Funkcję nauczyciela pełnił do 1834 roku. Następcą Zarębskiego został Jerzy Cichoń. W 1860 roku w Załęskiej szkole pracowało dwóch nauczycieli – Walenty Kosała oraz Karol Kammel. Uczyli ono po polsku do 1872 roku, natomiast edukacja niemiecka trwała w Załężu w latach 1873-1922. W 1861 roku w szkole uczyło się 311 dzieci w dwóch klasach[159][46].

Po latach międzywojennych w Załężu funkcjonowało 5 szkół powszechnych i 3 szkoły przemysłowe[159]:

  1. Szkoła powszechna nr 20 (dawn. Tadeusza Rejtana) – najstarsza, 7-klasowa szkoła żeńska, która liczyła w 1923 roku 441 uczniów w 10. oddziałach. W szkole pracowało 13 nauczycieli,
  2. Szkoła powszechna nr 21 (dawn. Józefa Lompy) – druga, 7-klasowa szkoła w Załężu, powstała w 1894 roku. Pierwszym kierownikiem został Wiktor Benczek. W szkole uczyło się w 1923 roku 458 dzieci w 11 oddziałach, a pracowało 9 nauczycieli,
  3. Szkoła powszechna nr 22 – trzecia z kolei szkoła, znajdująca się obecnie przy ul. Michała Wolskiego 3. Budowę obiektu rozpoczęto w 1903 roku na polu Anieli Langer i Wiktora Baranka. Budowę obiektu ukończono rok później, a pierwszym kierownikiem nowej szkoły został Alojzy Kneifel. Od czasu włączenia Załęża do Polski patronem Szkoły Podstawowej nr 22 został Juliusz Słowacki. W połowie lat 20. XX w. uczyło się w niej 416 dzieci w 10 oddziałach, a nauczycieli było 11[160],
  4. Szkoła powszechna nr 23, powstała w 1922 roku (dawniej imienia Jana Kochanowskiego). Pracowało w niej w 1923 roku 9 nauczycieli, którzy uczyli 336 dzieci w 6 oddziałach,
  5. Szkoła powszechna nr 24 – szkoła im. Ignacego Mościckiego, znajdująca się przy obecnej ul. Gliwickiej 276, którą oddano do użytku 1 września 1932 roku wraz z budową Kolonii Mościckiego. Była ona przez długi czas centralnym miejscem spotkań społeczności Osiedla[161],
  6. Szkoła przemysłowa Zjednoczenia Fabryk Maszyn i Sprzętu Górniczego w fabryce MOJ,
  7. Szkoła przemysłowa Zjednoczenia Biur Projektowo-Montażowych,
  8. Górnicza szkoła przemysłowa przy kopalni Kleofas.

W latach II wojny światowej edukacja na terenie Załęża była prowadzona w języku niemieckim. Po wojnie nadeszły dalsze zmiany w systemie szkolnictwa w Załężu. W latach 60. XX wieku przemianowano nazwę szkoły nr 22 na Anastazego Kowalczyka, a w 1961 roku szkoła nr 24 otrzymuje imię Powstańców Śląskich. 1 września 1963 roku powołano Zasadniczą Szkołę Zawodową dla Pracujących Wojewódzkiego Przedsiębiorstwa Komunikacyjnego w Katowicach, którego siedziba pierwotnie znajdowała się przy ul. Sokolskiej. Nową siedzibę, przy ul. Gliwickiej 228, szkoła otrzymała w 1977 roku, a nazwę szkoły zmieniono na Zespół Szkół Komunikacyjnych w Katowicach oraz nadano jej imię Stanisława Mastalerza[160][161][162].

Budynek Szkoły Podstawowej nr 20 im. Tadeusza Rejtana
Siedziba Zespołu Szkół nr 7 im. Stanisława Mastalerza

Po 1989 roku nastąpiła dalsza reorganizacja placówek oświaty na terenie Załęża. W latach 90. Szkoła Podstawowa nr 22 wróciła do pierwotnego patrona – Juliusza Słowackiego. W 1994 roku w Technikum Samochodowym utworzono klasy ekonomiczne, a dwa lata później przemianowano szkołę na Zespół Szkół Komunikacyjnych i Ekonomicznych. W 1999 roku w budynku szkoły nr 24 przy ul. Gliwickiej 276 powstaje Zespół Szkół Ogólnokształcących nr 8, w skład którego wchodziło Gimnazjum nr 7 i Szkoła Podstawowa nr 24. Ta ostatnia szkoła została w 2004 roku zlikwidowana, a w 2007 roku Gimnazjum nr 7 weszło w skład powstałego w tym samym roku Zespołu Szkół nr 7 im. Stanisława Mastalerza przy ul. Gliwickiej 228. Pierwotnie Zespół ten działał w dwóch siedzibach, po czym w 2011 Gimnazjum nr 7 przeniesiono do siedziby Technikum nr 7. W miejsce dawnej siedziby Gimnazjum nr 7, w tym samym roku rozpoczęła funkcjonowanie Szkoła Podstawowa, Gimnazjum i Przedszkole OMEGA[160][161][162].

Wg stanu z 2020 roku w Załężu funkcjonowały następujące obiekty oświatowe[14][107]:

  • Żłobek Misiowy Zakątek (ul. Gliwicka 224)[163],
  • Niepubliczne Przedszkole Integracyjna Akademia Przedszkolaka – Małe Kroczki (ul. Ondraszka 12)[164],
  • Miejskie Przedszkole nr 26 im. Mariana Mroza (ul. Zarębskiego 2)[165],
  • Miejskie Przedszkole nr 30 (ul. Gliwicka 157)[166],
  • Miejskie Przedszkole nr 39 (ul. Gliwicka 212)[167],
  • Szkoła Podstawowa nr 20 im. Tadeusza Rejtana (część Zespołu Szkół i Placówek nr 2; ul. Zarębskiego 2)[168],
  • Szkoła Podstawowa nr 22 im. Juliusza Słowackiego (ul. Wolskiego 3)[169],
  • Zespół Szkół Omega im. Górnośląskich Noblistów (ul. Gliwicka 276)[170],
  • Zespół Szkół nr 7 im. Stanisława Mastalerza (ul. Gliwicka 228)[171]:
    • Technikum nr 7,
    • Branżowa Szkoła I stopnia nr 5.

Ochrona zdrowia[edytuj | edytuj kod]

Przychodnia CenterMed

Pierwszym obiektem opieki zdrowotnej był szpital pediatryczny, położony przy ul. Macieja 10, który powstał w 1943 roku przez okupujących w tym czasie Załęże Niemców, w którym dawniej funkcjonował Azyl Miejski. Został on odbudowany po wojnie z inicjatywy dr. Stanisława Roszaka i sióstr jadwiżanek. Działał on do końca XX wieku. Obecnie znajduje się w nim Miejska Izba Wytrzeźwień[36][172].

Po II wojnie światowej, w pałacu załęskim utworzono przychodnię. Mieścił się tam Górniczy Zakład Lecznictwa Ambulatoryjnego. Został on w 2007 roku odkupiony przez spółkę Avimed, w którym od 2009 działa prywatny szpital. Po wojnie, po przeciwnej stronie ul. Gliwickiej wybudowano przychodnię[146].

Obecnie na terenie Załęża znajdują się trzy placówki ochrony zdrowia:

  • NZOZ szpital AVIMED (ul. Gliwicka 159)[146],
  • Przychodnia CenterMed Katowice (ul. Bocheńskiego 38a)[173],
  • Zakład Opiekuńczo – Leczniczy prowadzony przez Zgromadzenie Sióstr św. Jadwigi (ul. Gliwicka 78)[150].

W Załężu zlokalizowane są również trzy apteki[174].

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

Szlaki piesze i rowerowe[edytuj | edytuj kod]

Szlak Dwudziestopięciolecia PTTK na wysokości ul. Wiśniowej

Placówki noclegowe[edytuj | edytuj kod]

Załęże z racji bliskości do Śródmieścia posiada bogate zaplecze noclegowe, koncentrujące się na ulicy Klimczoka, gdzie zlokalizowanych jest kilka hosteli. W dzielnicy znajdują się następujące placówki noclegowe:

  • Hotel Marysin Dwór (ul. Pukowca 17a)[177],
  • Pokoje Gościnne Saritas (ul. Wolnego 14)[178],
  • Hotel Załęże (ul. Gliwicka 106)[179],
  • Hostel i Apartamenty K3 (ul. Klimczoka 3)[180],
  • Hostel Klimczoka 6 (ul. Klimczoka 6)[181],
  • Twój Hostel Katowice (ul. Klimczoka 7)[182],
  • Helio Hostel (ul. Bocheńskiego 94)[183].

Religia[edytuj | edytuj kod]

Największą wspólnotą religijną w Załężu jest rzymskokatolicka parafia pod wezwaniem świętego Józefa, która swoim zasięgiem obejmuje całe Załęże i w 2010 roku liczyła około 10 500 wiernych. Została ona erygowana 20 kwietnia 1896 roku przez arcybiskupa wrocławskiego, kardynała Georga Koppa. Parafia jest siedzibą dekanatu Katowice-Załęże. Kościół, dom parafialny oraz probostwo znajduje się przy ulicy Gliwickiej 76 i 78. Do parafii przynależy też klasztor Sióstr Jadwiżanek[150]. W Załężu, od 2006 roku działa Dom Zakonny Zakonu Braci Mniejszych Kapucynów z prowincji krakowskiej, położony przy ul. Gliwickiej 195[184].

Prócz katolików, na terenie Załęża od 1975 roku działa zbór Kościoła Zielonoświątkowego Betania. Pierwotnie wierni gromadzili się w mieszkaniu przy ul. Gliwickiej 89. Ze względu na wzrastającą liczbę wiernych w 1981 roku przekazano działkę pod budowę nowej świątyni. Budowę kaplicy rozpoczęto w październiku 1989 roku, a pierwsze nabożeństwo odbyło się w czerwcu 1996 roku, a od 1997 roku prowadzono je w sali głównej. Świątynia, znajdująca się przy ul. Gliwickiej 267, jest na planie koła o średnicy 40 m. Sala nabożeństw może pomieścić 1300 wiernych na miejscach siedzących[145][185].

Pod względem struktury wyznaniowej w Załężu przeważają katolicy. Protestanci w Załężu pojawili się po roku 1741. W 1840 roku w Załężu mieszkało 839 osób, z czego było 791 katolików (94%), 68 Żydów i 20 protestantów. W 1890 roku katolicy stanowili prawie 97% Załężan, ale też mieszkało tu 155 protestantów, 40 Żydów oraz 4 starokatolików. Po I wojnie światowej zwiększyła się liczba ludności, a wraz z tym liczba wyznawców. W 1924 roku katolików było ponad 21 tysięcy (98% mieszkańców Załęża), protestantów 303, a Żydów 31. W 1947 roku katolików w Załężu było już około 99%. W 2010 roku katolików w Załężu było około 10 500, co stanowiło około 95% mieszkańców Załęża[74][150].

Sport i rekreacja[edytuj | edytuj kod]

Kąpielisko Bugla przy ul. Żeliwnej

Sport w Załężu ma bardzo bogate tradycje i jest silnie zakorzeniony w lokalnej społeczności. Już na początku XX wieku istniały tu dwa kluby piłkarskie: 06 Zalenze, założony w 1906 roku oraz Naprzód 1912 Załęże, utworzony w 1912 roku. Jednym z piłkarzy 06 Załęże był olimpijczyk Henryk Alszer. 15 kwietnia 1911 roku w Załężu zawiązało się regionalne gniazdo Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” w Katowicach, które w 1932 roku liczyło 125 osób[186][187].

W 1945 roku zaczął funkcjonować hutniczy klub Baildon Katowice, który przez wiele lat odnosił najwięcej sukcesów sportowych. Został rozwiązany w 2001 roku[188]. Przy Zespole Szkół Ogólnokształcących nr 8 do 2007 roku funkcjonował Uczniowski Klub Sportowy Czarni Załęże. Prowadził on sekcje: koszykówki, lekkoatletyki, siatkówki i sportów walki[189][190]. Obecnie w dzielnicy funkcjonuje klub sportowy Wojewódzkie Stowarzyszenie Sportu i Rehabilitacji Niepełnosprawnych START w Katowicach (ul. Gliwicka 150). Klub ten funkcjonuje od 2001 roku i jest on skierowany dla osób z dysfunkcjami narządów ruchu. Prowadzi on następujące sekcje: pływanie, siatkówka, koszykówka, narciarstwo zjazdowe, podnoszenie ciężarów, tenis stołowy, szachy, lekka atletyka, kręgle, goalball[191][192].

Poza tym, w Załężu funkcjonują też dwa kluby sportowe[192]:

  • Uczniowski Klub Sportowy Sokół 22 (ul. Wolskiego 3) – funkcjonuje przy Szkole Podstawowej nr 22,
  • Klub Sportowy Termopile Katowice (ul. Janasa 3a) – sekcja piłki nożnej.

Na terenie Załęża znajduje się dwa obiekty sportowo-rekreacyjne, zarządzane przez Miejski Ośrodek Sportu i Rekreacji w Katowicach. Są to:

  • Ośrodek rekreacyjno-wypoczynkowy Bugla (ul. Żeliwna 26d) – jeden z najnowocześniejszych tego typu miejsc w Polsce, zmodernizowany w 2010 roku; prócz dwóch głębokich basenów wyposażony jest min. w plażowe boiska do piłki nożnej i siatkowej, stoły do ping-ponga, siłownię i boisko Orlik[193],
  • Ośrodek Sportowy Gliwicka (ul. Gliwicka 214) – wyposażony jest w boisko Orlik, basen zewnętrzny, wodny plac zabaw i salę wielofunkcyjną[194],

Problemy społeczne[edytuj | edytuj kod]

Terenowy Punkt Pomocy Społecznej nr 4 (po lewej)
Siedziba Powiatowego Urząd Pracy w Katowicach przy ul. Pośpiecha 14
Budynek Domu Aniołów Stróżów przy ul. Gliwickiej 148

Załęże podobnie jak część osiedli robotniczych na Górnym Śląsku odczuwa skutki przemian ustrojowych. Dzielnica była od końca XVIII w. ośrodkiem górnictwa węglowego i hutnictwa. Po 1989 roku została zlikwidowana kopalnia Kleofas i huta Baildon (do dziś działają spółki powstałe na bazie huty). Doprowadziło to do wielu problemów społecznych, do których należy m.in. bezrobocie, przestępczość i bieda. Problemy te wzmacniają zjawiska nasilone po II wojnie światowej, gdy do Załęża napłynęła ludność z innych regionów Polski, co doprowadziło do wymieszania kulturowego, a także to, że mieszkańcy posiadali ujednolicone profile wykształcenia[195].

O dużym problemie bezrobocia świadczy to, że według danych z 2010 roku największy odsetek klientów Powiatowego Urzędu Pracy w stosunku do liczby mieszkańców w Katowicach zanotowano w Załężu – 522 osoby, tj. 4,74% mieszkańców dzielnicy. Natomiast według stosunku liczby klientów Miejskiego Ośrodka pomocy Społecznej do liczby mieszkańców w 2010 roku Załęże było na drugim miejscu po Szopienicach-Burowcu – w Załężu były 792 osoby zarejestrowane w MOPS, tj. 7,19% mieszkańców dzielnicy. Ogółem pod względem całkowitym obciążeniem przypadków zjawisk i problemów społecznych dotykających mieszkańców (bezrobocie, bieda, przestępczość i alkoholizm) Załęże w 2010 roku były najbardziej zagrożoną dzielnicą, gdzie zanotowano 2856 tego typu przypadków, tj. 26% mieszkańców Załęża[196].

Pod względem poziomu przestępczości Załęże należą do dzielnic Katowic o średnim poziomie bezpieczeństwa. Współczynnik przestępczości z biegiem lat zmniejszał się: w 2004 roku wynosił on 4,79 (stosunek liczby przestępstw do liczby mieszkańców dzielnicy, pomnożony przez 100) i był wyższy od współczynnika dla całych Katowic o 0,26. W 2007 roku współczynnik ten spadł do 3,00 i był mniejszy od wartości dla Katowic o 0,86. Najwięcej zdarzeń przestępczych zanotowano na ul. Gliwickiej i Bocheńskiego[197].

Na terenie Załęża funkcjonuje Stowarzyszenie Pomocy Dzieciom i Młodzieży „Dom Aniołów Stróżów”. W 1999 roku uruchomiono Punkt Pracowników Ulicznych, a obecnie prowadzi Środowiskowy Program Psychoprofilaktyczny dla Dzieci i Młodzieży oraz ich Rodzin Zagrożonych Marginalizacją Społeczną. Ognisko Wychowawcze, Świetlice Terapeutyczne, Klub Młodzieżowy, Praca Uliczna mieści się przy ul. Gliwickiej 148, a Poradnia Rodzinna przy ul. Gliwickiej 150[155].

W celu poprawy sytuacji mieszkańców i zapobieganiu problemów społecznych w 2009 roku ruszył Program Centrum Aktywności Lokalnej w Załężu. Do tej pory w ramach PCAL Załęże zorganizowano szkolenia i programy samopomocowe, a także zorganizowano kilka inicjatyw lokalnych, w tym festyny[156][195].

W Załężu w ramach opieki społecznej funkcjonują też następujące instytucje:

  • Chrześcijańska Organizacja Charytatywna „Tabita” (ul. Gliwicka 87)[198],
  • Chrześcijańskie Stowarzyszenie Dobroczynne (ul. Gliwicka 89)[198],
  • Dom dla Bezdomnych (ul. Bracka 18)[198],
  • Dom Pomocy Społecznej. Katowickiego Stowarzyszenia „Opoka” (ul. Gliwicka 74a)[198],
  • Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej[156]:
    • Terenowy Punkt Pomocy Społecznej nr 4 (ul. Gliwicka 96),
    • Miejski Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Katowicach (ul. Gliwicka 102),
    • Dzienny Dom Pomocy Społecznej nr 7 (ul. Gliwicka 74a),
  • Miejska Izba Wytrzeźwień i Ośrodek Pomocy Dla Osób Uzależnionych Od Alkoholu (ul. Macieja 10)[172],
  • Powiatowy Urząd Pracy (ul. Pośpiecha 14)[199].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c Studium... 2012 ↓, s. 3.
  2. a b c Geoportal krajowy (pol.). mapy.geoportal.gov.pl. [dostęp 2020-08-22].
  3. a b Dzielnice Katowic (pol.). www.katowice.eu. [dostęp 2020-08-23].
  4. Absalon, Czaja i Jankowski 2012 ↓, s. 43.
  5. a b c Uchwała NR XLVI/449/97 Rady Miejskiej Katowic z dnia 29 września 1997 r.. [dostęp 2020-08-24].
  6. a b c d Szaraniec 1996 ↓, s. 261.
  7. a b Absalon, Czaja i Jankowski 2012 ↓, s. 44-48.
  8. a b c d e f g h i Prognoza oddziaływania na środowisko miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego dla obszaru w rejonie ulic Gliwickiej, Brackiej i Grundmanna w Katowicach, Katowice: Biuro Rozwoju Miasta „Katowice”, 2013 (pol.).
  9. a b Opracowanie... 2014 ↓, Zał. 15.
  10. a b Wojewódzki Ośrodek Dokumentacji Geodezyjnej i Kartograficznej w Katowicach: Geoportal Województwa Śląskiego – ORSIP (pol.). mapy.orsip.pl. [dostęp 2020-07-20].
  11. Studium... 2012 ↓, s. 33.
  12. Maira Fajer, Gleby na obszarze Górnośląskiego Związku Metropolitalnego, [w:] Renata Dulias, Adam Hibszer, Górnośląski Związek Metropolitalny. Zarys geograficzny, Sosnowiec: Polskie Towarzystwo Geograficzne Oddział Katowicki, 2008, s. 119-130, ISBN 978-83-61695-00-4.
  13. Absalon, Czaja i Jankowski 2012 ↓, s. 43-44.
  14. a b c d e f Internetowe mapy Systemu Informacji Przestrzennej Katowic (pol.). emapa.katowice.eu. [dostęp 2020-08-25].
  15. a b Absalon, Czaja i Jankowski 2012 ↓, s. 52-54.
  16. Absalon, Czaja i Jankowski 2012 ↓, s. 54-57.
  17. Borowy 1997 ↓, s. 74.
  18. Studium... 2012 ↓, s. 32.
  19. Studium... 2012 ↓, s. 69.
  20. a b Młodzieżowy Dom Kultury w Katowicach (pol.). www.mdkkatowice.pl. [dostęp 2020-08-26].
  21. Urząd Miasta Katowice: Park Załęski (pol.). www.katowice.eu. [dostęp 2020-08-24].
  22. Urząd Miasta Katowice: Skwer Stanisława Barei (pol.). www.katowice.eu. [dostęp 2020-08-24].
  23. Studium... 2012 ↓, Zał. I.11.
  24. Polski Związek Działkowców Okręg Śląski w Katowicach: Delegatury. Rejon Katowice (pol.). slaski-ozpzd.pl. [dostęp 2020-08-24].
  25. a b c Parafia Świętego Józefa w Katowicach – Załężu. Historia parafii (pol.). parafiazaleze.pl. [dostęp 2020-08-25].
  26. a b c d e f g h i Musioł 1969 ↓, s. 15.
  27. a b Borowy 1997 ↓, s. 73.
  28. a b Borowy 1997 ↓, s. 72.
  29. a b c Musioł 1969 ↓, s. 14.
  30. Heinrich Adamy, Die Schlesischen Ortsnamen ihre entstechung und bedeutung, Breslau: Verlag von Priebatsch`s Buchhandlung, 1888, s. 37.
  31. a b Antoni Steuer: Leksykon załęski (pol.). www.mhk.katowice.pl. [dostęp 2020-08-24].
  32. Musioł 1969 ↓, s. 13.
  33. a b c d Borowy 1997 ↓, s. 77.
  34. Muzeum Historii Katowic: Historia miasta (pol.). www.mhk.katowice.pl. [dostęp 2020-08-25].
  35. Lech Szaraniec, Andrzej Złoty, Narodziny miasta Katowice, Katowice: Drukarnia Archidiecezjalna w Katowicach, 2006, s. 89-90, ISBN 83-60367-23-X.
  36. a b c d e f g h i j Steuer 2010 ↓, s. 6.
  37. Andrzej Plewako: Działalność Kuźnicy Boguckiej w Katowicach. Katowice: Katowickie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne, 1985, s. 6.
  38. Borowy 1997 ↓, s. 85.
  39. Musioł 1969 ↓, s. 20-22.
  40. a b Musioł 1969 ↓, s. 12.
  41. a b c d e f Szaraniec 1996 ↓, s. 262.
  42. a b c Marta Chmielewska: Kopalnie węgla kamiennego w Katowicach. W: P. P. Zagożdżon, M. Madziarz (red.): Dzieje Górnictwa – element europejskiego dziedzictwa kultury. T. III: Dzieje Górnictwa – element europejskiego dziedzictwa kultury 3. Wrocław: Oficyna Wydawnicza Politechniki Wrocławskiej, 2010, s. 52-53. ISBN 978-83-7493-512-8.
  43. a b c Nadolski 2012 ↓, s. 704.
  44. a b Musioł 1969 ↓, s. 34-35.
  45. a b c d Szaraniec 1996 ↓, s. 263.
  46. a b Borowy 1997 ↓, s. 80.
  47. a b c Szaraniec 1996 ↓, s. 264.
  48. Borowy 1997 ↓, s. 90.
  49. a b Jakub Halor. Linia 7 Katowice – Świętochłowice – Bytom cz. 1 – historia linii. „Świat kolei”. 7, s. 46-47, 2010. Łódź. EMI-PRESS. ISSN 1234-5962 (pol.). 
  50. a b c d Szaraniec 1996 ↓, s. 265.
  51. W gminie Zalenze 3 866 głosów za Polską i 4 703 za Niemcami
    , natomiast na obszarze dworskim Zalenze 357 głosów za Polską i 340 za Niemcami (źródło: Wyniki plebiscytu. Powiat katowicki (niem.). home.arcor.de. [dostęp 2020-08-25].).
  52. a b Szaraniec 1996 ↓, s. 266.
  53. a b Kurek i Piontek 2013 ↓, s. 104.
  54. a b c d Steuer 2010 ↓, s. 7.
  55. a b Szaraniec 1996 ↓, s. 268.
  56. a b c Szaraniec 1996 ↓, s. 269.
  57. a b c d Ryszard Stankiewicz, Marcin Stiasny: Atlas linii kolejowych Polski 2010. Rybnik: Wydawnictwo Eurosprinter, 2010. ISBN 978-83-926946-8-7.
  58. a b c Załęże (pol.). [dostęp 2020-08-25].
  59. a b Rada Miejska Katowic, Uchwała Nr XVI/120/95 RADY MIEJSKIEJ KATOWIC z dnia 19 czerwca 1995 r. w sprawie "Planu działania dla modernizacji i rehabilitacji dzielnicy Załęże w Katowicach", 19 sierpnia 1995 (pol.).
  60. MASON (pol.). www.pwmason.republika.pl. [dostęp 2014-04-02].
  61. Józef Krzyk: Bojarun: Załęże nie jest straszną dzielnicą! (pol.). katowice.gazeta.pl, 2008-09-19. [dostęp 2020-08-25].
  62. Jakub Jackiewicz: Remont ulicy Gliwickiej w Katowicach (pol.). www.wpk.katowice.pl, 2007-05-19. [dostęp 2020-08-25].
  63. a b Krzysztof Gierak: Katowice: Tramwaje wracają na Gliwicką (pol.). www.mmsilesia.pl, 2008-11-12. [dostęp 2020-08-25].
  64. Historia (pol.). www.strazmiejska.katowice.pl, 2009. [dostęp 2020-08-25].
  65. Lokalny Program Rewitalizacji Miasta Katowice na lata 2007-2013. „Załącznik nr 1 do uchwały nr XXIV/526/12 Rady Miasta Katowice z dnia 27 czerwca 2012r”, s. 106, 2012-06 (pol.). 
  66. Rewolucje w katowickim Załężu! (pol.). katowice.naszemiasto.pl, 2010-11-26. [dostęp 2020-08-25].
  67. Obchody 650 rocznicy powstania Załęża (pol.). www.mmsilesia.pl, 2010-11-17. [dostęp 2020-08-25].
  68. Rada Miasta Katowic: Uchwała Nr XXVII/512/04 Rady Miasta Katowice z dnia 12 lipca 2004 (pol.). [dostęp 2014-05-17].
  69. Obywatele dla Demokracji: Rady Dzielnic w Katowicach (pol.). www.ngofund.org.pl. [dostęp 2020-08-25].
  70. Załęże (pol.). www.facebook.com. [dostęp 2020-08-25].
  71. a b c Projekt uchwały Rady Miasta Katowice w sprawie utworzenia Jednostki Pomocniczej miasta Katowice nr 7 Załęże. Nr DS-172/14, 21 maja 2014 [zarchiwizowane z adresu 2017-04-20] (pol.).
  72. a b UCHWAŁA NR LV/1277/14 RADY MIASTA KATOWICE z dnia 15 października 2014 r. w sprawie nadania Statutu Jednostce Pomocniczej nr 7 Załęże (pol.).
  73. UCHWAŁA NR LVI/1315/14 RADY MIASTA KATOWICE z dnia 29 października 2014 r. w sprawie zarządzenia wyborów do Rad Jednostek Pomocniczych: nr 7 Załęże, nr 12 Koszutka oraz nr 14 Dąbrówka Mała (pol.).
  74. a b c d e f g h i j k l m n Borowy 1997 ↓, s. 94.
  75. Studium... 2012 ↓, Mapa MI.21.
  76. Strategia Rozwiązywania Problemów Społecznych Miasta Katowice na lata 2016-2021. „Załącznik do projektu uchwały Rady Miasta Katowice w sprawie przyjęcia Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych Miasta Katowice na lata 2016-2021.”, s. 9, 2016-05-04 (pol.). 
  77. a b c d e f g h Szaflarski 1978 ↓, s. 72.
  78. a b c d Agnieszka Kubica, Zmiany struktury społecznej na obszarze parafii bogucickiej w latach 1800-1865 w świetle opisów statystyczno-geograficznych, „Katowice. W 141 rocznicę uzyskania praw miejskich. Przemiany protoindustrialne i industrialne jako czynnik miastotwórczy Katowic”, Katowice: Societas Scientiis Favendis Silesiae Superioris - Instytut Górnośląski. Urząd Miasta Katowice. Muzeum Historii Katowic, 2007, s. 67-84, ISBN 978-83-86053-64-3 (pol.).???
  79. Ortsliste des alten Kreises Beuthens (pol.). www.vogel-soya.de. [dostęp 2014-07-30].
  80. a b c d e f Szaflarski 1978 ↓, s. 89.
  81. Meyers Großes Konversations-Lexikon. T. 20. Leipzig: 1909, s. 847.
  82. Tab. 4. Powierzchnia miasta oraz gęstość zaludnienia. „Rocznik Statystyczny Katowic. Rok 1938”, s. 2, 1939. Urząd Statystyczny Miasta Katowic (pol.). 
  83. Szaraniec 1996 ↓, s. 270.
  84. Studium... 2012 ↓, s. MI.21.
  85. Adam Drobniak, Adam Polko, Klaudia Plac, Diagnoza sytuacji społeczno-ekonomicznej Miasta Katowice wraz z wyznaczeniem obszarów rewitalizacji i analizą strategiczną, Katowice: Miasto Katowice, 2014, s. 7, ISBN 978-83-61061-97-7.
  86. Wiceprezydent Miasta Katowice, DEMOGRAFIA KATOWIC, „Zał. 11 do pisma nr SO-IV.0644.82.2015.KP z dn. 07 października 2015 roku”, Katowice 2015, s. 4 (pol.).
  87. Załącznik nr 3 do Zarządzenia nr 714/2016 Prezydenta Miasta Katowice z dnia 11.03.2016 w sprawie określenia zasad i harmonogramu realizacji Budżetu Obywatelskiego Katowice 2017, 11 marca 2016 (pol.).
  88. Podział środków finansowych VII edycji Budżetu Obywatelskiego Katowice (na rok 2021) z podziałem na jednostki pomocnicze i projekty zadań o charakterze ogólnomiejskim (wg stanu ludności Katowic na dzień 31 grudnia 2019 r.) z uwzględnieniem środków pozostałych po głosowaniu w poprzednich edycjach Budżetu Obywatelskiego, www.bo.katowice.eu (pol.).
  89. Studium... 2012 ↓, Zał. I.13.
  90. Studium... 2012 ↓, Zał. I.14.
  91. a b Musioł 1969 ↓, s. 36-37.
  92. „Rocznik Statystyczny Katowic. Rok 1927”, s. 52, 1928. Urząd Statystyczny Miasta Katowic (pol.). 
  93. Uchwała Nr 671 Prezydium Rządu z dnia 7 października 1954 r. w sprawie podziału na dzielnice miasta Stalinogrodu.. „Monitor Polski Nr 111, poz. 1552”, 1954 (pol.). 
  94. Rada Jednostki Pomocniczej nr 7 Załęże (pol.). bip.katowice.eu. [dostęp 2020-08-25].
  95. Biuletyn Informacji Publicznej. Urząd Miasta Katowice. Radni VIII kadencji. [dostęp 2020-08-25].
  96. Wybory samorządowe 2010: Miasto Katowice. Geografia wyborcza (pol.). pkw.gov.pl. [dostęp 2020-08-25].
  97. Wojewódzki Inspektorat Transportu Drogowego w Katowicach. Biuletyn Informacji Publicznej (pol.). witdkatowice.sisco.info. [dostęp 2020-08-25].
  98. Musioł 1969 ↓, s. 40.
  99. New Polish Design: Motocykl MOJ 130 – przedwojenna perełka motoryzacji (pol.). newpolishdesign.pl. [dostęp 2020-08-25].
  100. O firmie MOJ S.A. (pol.). www.moj.com.pl. [dostęp 2020-08-25].
  101. 4.03.2004. To koniec kopalni Kleofas (pol.). katowice.wyborcza.pl, 2013-03-04. [dostęp 2020-08-25].
  102. Przemysław Gluma: Kopalnia Kleofas zakończyła swój długi żywot (pol.). katowice.naszemiasto.pl, 2004-11-19. [dostęp 2020-08-25].
  103. Przemysław Jedlecki: 185 lat temu zbudowano Hutę Baildon. W czasach świetności miała hotele, mieszkania i własną gazetę (pol.). katowice.wyborcza.pl, 2017-04-04. [dostęp 2020-08-25].
  104. Beata Sypuła: Upadły Baildon (pol.). katowice.naszemiasto.pl, 2001-05-17. [dostęp 2020-08-25].
  105. Studium... 2012 ↓, s. 54.
  106. Katowice: ruszyło centrum Yamazaki Mazak (pol.). www.wprost.pl, 2012-03-22. [dostęp 2020-08-25].
  107. a b Mapy Google (pol.). [dostęp 2020-08-25].
  108. Studium... 2012 ↓, s. 18.
  109. Studium... 2012 ↓, s. 62–63.
  110. CENTRUM HANDLOWE AUCHAN KATOWICE (pol.). www.auchankatowice.pl. [dostęp 2020-08-25].
  111. Auchan Katowice (pol.). www.auchan.pl. [dostęp 2020-08-25].
  112. PSS Społem Katowice (pol.). www.spolem.katowice.pl. [dostęp 2020-08-25].
  113. Biedronka. Katowice ul.Gliwicka (pol.). www.biedronka.pl. [dostęp 2020-08-25].
  114. NETTO KATOWICE (pol.). netto.pl. [dostęp 2020-08-25].
  115. a b Katowickie Wodociągi S.A.: Historia (pol.). www.wodociagi.katowice.pl. [dostęp 2020-08-25].
  116. Studium... 2012 ↓, s. 87.
  117. a b c d Raport... 2005 ↓.
  118. Studium... 2012 ↓, s. 88.
  119. Studium... 2012 ↓, s. 84.
  120. Mapa sieci elektroenergetycznej (pol.). ebin.josm.pl. [dostęp 2020-08-25].
  121. Studium... 2012 ↓, s. 85.
  122. ZEC Katowice S.A.: Wydział VIII "Kleofas" (pol.). www.zec.katowice.pl. [dostęp 2014-05-17].
  123. TAURON Ciepło sp. z o.o.: Zakład Wytwarzania Katowice (pol.). www.tauron-cieplo.pl. [dostęp 2020-08-27].
  124. Polska Spółka Gazownictwa. Dane teleadresowe (pol.). www.psgaz.pl. [dostęp 2020-08-25].
  125. Studium... 2012 ↓, s. 86.
  126. a b Studium... 2012 ↓, s. 75.
  127. Borowy 1997 ↓, s. 76.
  128. Katowice Załęże. Plakatowy rozkład jazdy pociągów ważny od 2014-03-09 do 2014-04-26, PKP Polskie Linie Kolejowe S.A. (pol.).
  129. Patryk: Na S31 i S8 zmiany, zmiany i 14WE (pol.). Silesia Info Transport, 2016-12-09. [dostęp 2020-08-25].
  130. Katowice Towarowa KTC (pol.). semaforek.kolej.org.pl. [dostęp 2020-08-25].
  131. a b Zarząd Transportu Metropolitalnego: Rozkład jazdy ZTM (pol.). rj.metropoliaztm.pl. [dostęp 2020-08-25].
  132. Jakub Halor. Linia 7 Katowice – Świętochłowice – Bytom cz. 1 – historia linii. „Świat kolei”. 7, s. 49-50, 2010. Łódź. EMI-PRESS. ISSN 1234-5962 (pol.). 
  133. Krzysztof Soida, Zbigniew Danyluk, Przemysław Nadolski: Tramwaje górnośląskie. T. II: Tramwaje katowickie po 1945 roku. Rybnik: Eurosprinter, 2012, s. 183. ISBN 978-83-931006-6-8.
  134. Katowice: początek modernizacji torowiska w Załężu (pol.). www.tram-silesia.pl, 2014-04-03. [dostęp 2020-08-25].
  135. Przebudowa przejazdu tramwajowego przez ul. Bracką (pol.). przemiana.katowice.eu, 2015-04-20. [dostęp 2015-06-02].
  136. Koniec remontu na ulicy Brackiej (pol.). przemiana.katowice.eu, 2015-05-26. [dostęp 2015-06-02].
  137. Studium... 2012 ↓, s. 10.
  138. a b Joanna Tofilska, Antoni Steuer: Osady i osiedla. W: Antoni Barciak, Ewa Chojecka, Sylwester Fertacz (red.): Katowice. Środowisko, dzieje, kultura, język i społeczeństwo. T. 2. Katowice: Muzeum Historii Katowic, 2012, s. 662-682.
  139. Piotr Matuszek, „Katowickie” osiedle potomków Gieshego, Piotr Matuszek, Joanna Tofilska, Andrzej Złoty (red.), „Nikiszowiec, Giszowiec i inne osiedla Katowic”, Archiwum Państwowe Katowic, Miejski Dom Kultury w Giszowcu, Bractwo Gospodarcze Związku Górnośląskiego, FW Koral, 2008, s. 19-20, ISBN 978-83-7593-005-4 (pol.).???
  140. Urszula Rzewiczok: Huta Baildon i jej twórca. Katowice: Muzeum Historii Katowic, 2009. ISBN 978-83-87727-99-4.
  141. Uchwała nr XLIII/884/09 Rady Miasta Katowice z dnia 22 czerwca 2009 r. w sprawie przystąpienia do sporządzenia miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego dla obszaru w rejonie ulic Gliwickiej, Brackiej i Grundmanna w Katowicach, Rada Miasta Katowice (pol.).
  142. Mapa Miasta Pokrycie Miejscowymi Planami Zagospodarowania Przestrzennego (pol.). Urząd Miasta Katowice. Biuletyn Informacji Publicznej. [dostęp 2014-04-23].
  143. Rada Miasta Katowice, UCHWAŁA NR XXVIII/584/16 RADY MIASTA KATOWICE z dnia 27 lipca 2016 r. w sprawie uchwalenia miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego dla obszaru w rejonie ulic Gliwickiej, Brackiej i Grundmanna w Katowicach, z wyłączeniem części wschodniej obszaru dawnej Huty Baildon (pol.).
  144. Dorota Głazek, Domus Celeberrima. Architektura sakralna (katolicka) przemysłowej części Górnego Śląska, 1870-1914, Katowice: Akademia Sztuk Pięknych. Śląskie Centrum Dziedzictwa Kulturowego, 2003, s. 168, ISBN 83-918475-1-9.
  145. a b Michał Bulsa, Grzegorz Grzegorek, Beata Witaszczyk, Domy i gmachy Katowic, Katowice: Prasa i Książka, 2013, s. 36-37, 238-239, ISBN 978-83-63780-00-5 (pol.).
  146. a b c Szpital AVIMED (pol.). szpital.avimed.pl. [dostęp 2020-08-25].
  147. a b c Studium... 2012 ↓, Zał. ZI.9.
  148. Śląsko-Dąbrowska Spółka Mieszkaniowa (pol.). www.sdsm.pl. [dostęp 2020-08-25].
  149. Śląski Urząd Wojewódzki w Katowicach: Ewidencja miejsc pamięci województwa śląskiego: miasto Katowice (pol.). www.katowice.uw.gov.pl. [dostęp 2014-04-08].
  150. a b c d Parafia Świętego Józefa w Katowicach – Załężu (pol.). parafiazaleze.pl. [dostęp 2020-08-25].
  151. Miejska Biblioteka Publiczna w Katowicach: Filia nr 3 (pol.). www.mbp.katowice.pl. [dostęp 2020-08-26].
  152. Klub Wysoki Zamek (pol.). www.klubwysokizamek.pl. [dostęp 2020-08-26].
  153. Agnieszka Gałczyńska: "Lokal na Kulturę" w Katowicach. Wiemy, kto zwyciężył (pol.). www.mmsilesia.pl, 2014-03-21. [dostęp 2020-08-26].
  154. Katowice Miasto Ogrodów: KATOWICE STREET ART (pol.). [dostęp 2020-08-26].
  155. a b c Dom Aniołów Stróżów (pol.). anioly24.pl. [dostęp 2020-08-26].
  156. a b c Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w Katowicach (pol.). www.mops.katowice.pl. [dostęp 2020-08-27].
  157. Budują pierwszy multipleks w Katowicach (pol.). katowice.gazeta.pl, 2002-04-01. [dostęp 2020-08-26].
  158. Wilhelm Szewczyk, Ptaki ptakom, Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1967, s. 17-18 (pol.).
  159. a b Musioł 1969 ↓, s. 48-52.
  160. a b c Katowicka podstawówka obchodzi 110. urodziny (pol.). katowice.gazeta.pl, 2014-04-05. [dostęp 2020-08-26].
  161. a b c Zespół Szkół nr 7 im. Stanisława Mastalerza w Katowicach: Historia Gimnazjum nr 7 (pol.). zs7.katowice.pl. [dostęp 2020-08-26].
  162. a b Zespół Szkół nr 7 im. Stanisława Mastalerza w Katowicach: Historia szkoły (pol.). zs7.katowice.pl. [dostęp 2014-06-23].
  163. Żłobek Misiowy Zakątek: Kontakt (pol.). zlobekmisiowyzakatek.pl. [dostęp 2020-08-26].
  164. Akademia Przedszkolaka Małe Kroczki: Kontakt (pol.). malekroczki.pl. [dostęp 2020-08-26].
  165. Miejskie Przedszkole nr 26 im. Mariana Mroza w Katowicach: Kontakt (pol.). przedszkole26.cba.pl. [dostęp 2020-08-26].
  166. Miejskie Przedszkole nr 30 w Katowicach (pol.). mp30katowice.przedszkolowo.pl. [dostęp 2020-08-26].
  167. Miejskie Przedszkole Nr 39 w Katowicach (pol.). mp39.manifo.com. [dostęp 2020-08-26].
  168. Zespół Szkół i Placówek nr 2 w Katowicach (pol.). www.sp20.katowice.pl. [dostęp 2020-08-26].
  169. Szkoła Podstawowa nr 22 im. Juliusza Słowackiego (pol.). www.sp22.katowice.pl. [dostęp 2020-08-26].
  170. Szkoła Podstawowa, Gimnazjum i Przedszkole OMEGA (pol.). www.omegaszkola.pl. [dostęp 2020-08-26].
  171. Zespół Szkół nr 7 im. Stanisława Mastalerza (pol.). zs7.katowice.pl. [dostęp 2020-08-26].
  172. a b Miejska Izba Wytrzeźwień i Ośrodek Pomocy Dla Osób Uzależnionych od Alkoholu w Katowicach (pol.). oi.katowice.pl. [dostęp 2020-08-27].
  173. CenterMed Bocheńskiego (pol.). centermed.pl. [dostęp 2020-08-27].
  174. Katalog firm. Apteka (pol.). www.dzielnica24.pl. [dostęp 2014-04-07].
  175. Śląska Organizacja Turystyczna: CHORZÓW – JAWORZNO – DĄBROWA GÓRNICZA (25-LECIA PTTK) (pol.). www.slaskie.travel. [dostęp 2020-08-27].
  176. Urząd Miasta Katowice: Katowice na rowery. Trasy (pol.). www.katowice.eu. [dostęp 2020-08-27].
  177. Hotel Marysin Dwór (pol.). www.restauracja-katowice.com.pl. [dostęp 2020-08-27].
  178. Pokoje Gościnne Saritas (pol.). www.booking.com. [dostęp 2020-08-27].
  179. Hotel Załęże (pol.). www.zaleze.katowice.pl. [dostęp 2020-08-27].
  180. Hostel i Apartamenty K3 (pol.). www.hostelk3.pl. [dostęp 2020-08-27].
  181. Hostel Klimczoka 6 (pol.). klimczoka.pl. [dostęp 2020-08-27].
  182. OPAL MAKSIMUM: Twój Hostel Katowice (pol.). www.twojhostel.pl. [dostęp 2020-08-27].
  183. Helio Hostel (pol.). helio-hostel.pl. [dostęp 2020-08-27].
  184. Prowincja Krakowska. Dane teleadresowe. Polska (pol.). www.kapucyni.pl. [dostęp 2020-08-27].
  185. Betania Katowice (pol.). www.betania-katowice.org. [dostęp 2020-08-27].
  186. „Srebrna księga Sokolstwa Polskiego na Śląsku”, s. 24 rozdział. „Z dziejów Sokolstwa Polskiego na Śląsku”, nakł. Wydziału Dzielnicy Śląskiej ; drukiem „Katolika” Bytom 1920.
  187. „Encyklopedia powstań śląskich”, Instytut Śląski w Opolu, Opole 1982, s. 562, hasło „Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” – dzielnica Śląska”.
  188. Antoni Steuer: LEKSYKON STRUKTUR KATOWICKIEGO SPORTU I TURYSTYKI (pol.). mhk.katowice.pl. [dostęp 2020-08-27].
  189. Aktywni.pl: UCZNIOWSKI KLUB SPORTOWY CZARNI ZAŁĘŻE (pol.). portalaktywni.com. [dostęp 2014-06-29].
  190. Uczniowski Klub Sportowy "Czarni Załęże" (pol.). spis.ngo.pl. [dostęp 2020-08-27].
  191. Wojewódzkie Stowarzyszenie Sportu i Rehabilitacji Niepełnosprawnych START KATOWICE (pol.). [dostęp 2020-08-27].
  192. a b Strategia rozwoju sportu Miasta Katowice do 2022 roku. Załącznik do Uchwały Nr XLIII/1016/13 Rady Miasta Katowice z dnia 18 grudnia 2013 r., Urząd Miasta Katowice (pol.).
  193. ORW Bugla (pol.). www.mosir.katowice.pl. [dostęp 2020-08-27].
  194. Ośrodek Sportowy Gliwicka (pol.). www.mosir.katowice.pl. [dostęp 2020-08-27].
  195. a b Program Centrum Aktywności Lokalnej w Załężu (pol.). www.mops.katowice.pl. [dostęp 2020-08-27].
  196. Monika Zawartka-Czekaj: Diagnoza zjawisk i problemów społecznych w Katowicach z perspektywy podstawowych instytucji polityki społecznej w 2010 roku. W: Adam Bartoszek, Krzysztof Czekaj, Dobroniega Trawkowska: Diagnoza problemów społecznych i monitoring polityki społecznej dla aktywizacji zasobów ludzkich w Katowicach. Katowice: Uniwersytet Śląski w Katowicach, 2012, s. 51-170. ISBN 978-83-61061-97-7.
  197. Studium... 2012 ↓, s. 73.
  198. a b c d Baza organizacji pozarządowych i instytucji (pol.). bazy.ngo.pl. [dostęp 2014-04-10].
  199. Powiatowy Urząd Pracy w Katowicach (pol.). katowice.praca.gov.pl. [dostęp 2020-08-27].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. Damian Absalon, Stanisław Czaja, Andrzej T. Jankowski, Środowisko geograficzne. W: Katowice. Środowisko, dzieje, kultura, język i społeczeństwo, t. 1, Katowice: Muzeum Historii Katowic, 2012, s. 43-78, ISBN 978-83-8772-724-6.
  2. Robert Borowy, Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kloefas”. Historia węglem pisana, Katowice: KWK „Katowice-Kloefas”, 1997, ISBN 83-907139-2-6.
  3. Daria Drobek i inni, Opracowanie ekofizjograficzne podstawowe z elementami opracowania ekofizjograficznego problemowego (problematyka ochrony dolin rzecznych oraz ograniczeń dla zagospodarowania terenu wynikających z wpływu działalności górniczej) dla potrzeb opracowania projektów miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego obszarów położonych w mieście Katowice, Katowice: WERONA, 2014 (pol.).
  4. Kronika Katowic, t. 8, Katowice: Muzeum Historii Katowic, ISBN 83-87727-35-0.
  5. Jacek Kurek, Anna Piontek, W narożniku... Wśród mieszkańców międzywojennej Kolonii Mościckiego w Katowicach, „Anthropos?”, 20-21, Czasopismo Naukowe przy Wydziale Filologicznym Uniwersytetu Śląskiego, 2013, ISSN 1730-9549 (pol.).
  6. Jerzy Moskal, ... Bogucice, Załęże et nova villa Katowice – Rozwój w czasie i przestrzeni, Katowice: Wydawnictwo Śląsk, 1993, ISBN 83-85831-35-5.
  7. Ludwik Musioł, Załęże: monografia historyczna dzisiejszej dzielnicy miasta Katowic, Katowice 1969.
  8. Przemysław Nadolski: Transport. W: Antoni Barciak, Ewa Chojecka, Sylwester Fertacz (red.): Katowice. Środowisko, dzieje, kultura, język i społeczeństwo. T. 1. Katowice: Muzeum Historii Katowic, 2012, s. 703-717.
  9. Prezydent Miasta Katowice, Raport o stanie miasta Katowice, Katowice: Urząd Miasta Katowice, 2005 (pol.).
  10. Prognoza oddziaływania na środowisko miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego dla obszaru w rejonie ulic Gliwickiej, Brackiej i Grundmanna w Katowicach, Katowice: Biuro Rozwoju Miasta „Katowice”, 2013 (pol.).
  11. Jolanta Sigger-Zemła, Marek Zemła, Modernizacja układu osadniczego aglomeracji górnośląskiej na przykładzie dzielnicy Katowice-Załęże, Katowice: Tow. Nauk. Organiz. i Kierow., 1980.
  12. Antoni Steuer, Z dziejów Załęża, „Nasze Katowice”, 12 (26), Katowice: Urząd Miasta Katowice, 2010, ISSN 1899-9530 (pol.).
  13. Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Katowice – II edycja. Część 1. Uwarunkowania zagospodarowania przestrzennego, Załącznik nr 1 do uchwały nr XXI/483/12 Rady Miasta Katowice z dnia 25 kwietnia 2012 r. w sprawie uchwalenia „Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Katowice” – II edycja, Miasto Katowice, 2012 (pol.).
  14. Józef Szaflarski, Katowice 1865-1945: zarys rozwoju miasta, Katowice: Śląski Instytut Naukowy. Wyd. Śląsk, 1978.
  15. Lech Szaraniec, Osady i osiedla Katowic, Katowice: Oficyna „Artur”, 1996, ISBN 83-905115-0-9.
  16. Andrzej Złoty, Ligota, Murcki... i inne szkice historyczne, Katowice: Bractwo Gospodarcze Związku Górnośląskiego, 2008, ISBN 978-83-7593-014-6.