Parki narodowe w Europie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Parki narodowe Europy)
Skocz do: nawigacja, szukaj

Parki narodowe w Europie – obszary prawnie chronione jako parki narodowe przez prawo narodowe krajów na terenie Europy.

W Europie powołano kilkaset parków narodowych, w większości odpowiadających kategorii II obszarów chronionych według Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze decyzje o objęciu ochroną obiektów przyrodniczych w Europie dyktowane były względami politycznymi w celu umacniania tożsamości narodowej i skupiały się na obiektach o znaczeniu historycznym[1]. W 1836 roku Prusy ustanowiły ochronę skały Drachenfels górującej nad Renem niedaleko Königswinter wraz ze znajdującym się na niej zamkiem[1]. W 1860 roku, niedługo po zakończeniu wojny domowej w 1847 roku i ustanowieniu federacji w 1848 roku, w wyniku kampanii obywatelskiej, Szwajcaria objęła ochroną łąkę Rütli nad jeziorem Czterech Kantonów uznawaną za miejsce narodzin państwowości szwajcarskiej w średniowieczu, zapobiegając budowie prywatnego hotelu[1].

1 marca 1872 roku Stany Zjednoczone utworzyły pierwszy park narodowy na świecie – Park Narodowy Yellowstone, który początkowo postrzegany był jako środek ochrony osobliwości przyrodniczych, lecz z czasem stał się modelem państwowej ochrony przyrody i konserwacji gatunków zagrożonych[1]. W 1898 roku pruski parlamentarzysta Wilhelm Wetekamp (1859–1945) wystąpił do rządu o wsparcie państwa dla ochrony obiektów historii naturalnej i nawiązał do Yellowstone w swojej mowie przed Pruskim Parlamentem[1].

W 1906 roku Prusy utworzyły urząd konserwatora przyrody (niem. Staatliche Stelle für Naturdenkmalpflege in Preußen), na czele którego stanął botanik Hugo Conwentz (1855–1922)[1]. Podobne urzędy powstały w Holandii – hol. Vereniging tot Behoud van Natuurmonumenten (1905), w Szwajcarii – niem. Kommission für die Erhaltung von Naturdenkmälern und prähistorischen Stätten (1906), we Włoszech – wł. Lega Nazionale per la Protezione dei monumenti naturali (1913)[1].

Francja (1906) i Szwecja (1909) wprowadziły prawo ochrony pomników przyrody, przy czym Szwecja uchwaliła jednocześnie prawo o parkach narodowych, wzorując się na amerykańskim modelu o podwójnym celu: ochrony przyrody i użytku publicznego, ustanawiając jednocześnie dziewięć parków na łącznym obszarze 3500 km²[1][2]. Do wybuchu II wojny światowej parki narodowe powstały w 12 państwach europejskich: w Szwecji (od 1909 roku), Francji (1913)[3], Szwajcarii (1914)[4], Hiszpanii (1918)[5], we Włoszech (1922)[6], w Islandii (1930)[7], Polsce (1932)[8], Irlandii (1932)[9], Bułgarii (1934)[10], Rumunii (1935)[11], Finlandii (1938)[12] i Grecji[13].

Największym parkiem jest rosyjski Park Narodowy „Jugyd Wa” mający obszar 18 917 km²[14][a]. W artykule nie uwzględniono parków państw europejskich bądź ich terytoriów zależnych znajdujących się poza granicami fizycznymi kontynentu (dotyczy to Danii, Francji, Hiszpanii, Holandii, krajów Kaukazu, Kazachstanu, Rosji, Turcji oraz byłych kolonii).

Albania[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Parki narodowe w Albanii.

W Albanii powołano dotąd 15 parków narodowych, w tym jeden o charakterze parku morskiegoPark Narodowy Karaburun-Sazan[16].

Austria[edytuj | edytuj kod]

Wysokie Taury w Austrii znajdują się w granicach największego parku narodowego Alp
 Z tym tematem związana jest kategoria: Parki narodowe w Austrii.

W Austrii znajduje się sześć parków narodowych[17]. Pierwszy – i dotąd największy – to Park Narodowy Wysokich Taurów założony w 1981 roku[17]. Opiekę nad parkami sprawuje „Nationalparks Austria”[17].

  1. Park Narodowy Wysokich Taurów (1856 km², 1981);
  2. Jezioro Nezyderskie-Seewinkel (90,6 km², 1993, graniczy z węgierskim PN Fertő-Hanság);
  3. Łęgi Naddunajskie (93 km², 1996);
  4. Alpy Wapienne (208,25 km², 1997);
  5. Dolina Dyi (13,3 km², 2000, graniczy z czeskim PN Podyje);
  6. Gesäuse (110,5 km², 2002).

Belgia[edytuj | edytuj kod]

Belgia znajduje się w jednym z obszarów najmocniej przekształconych przez człowieka w Europie. Królestwo jest jednym z ostatnich państw kontynentu, które powołało swój park narodowy – Park Narodowy Hoge Kempen ustanowiono dopiero w 2006 roku na obszarze 57 km², po 16 latach starań[18][19]. Wcześniej, w 2001 roku powołano belgijsko-holenderski Park Transgraniczny De Zoom-Kalmthouse Heide mający status zbliżony do parku narodowego[20]. Ponadto w Walonii znajduje się jedenaście „parków przyrodniczych” (fr. parc naturel)[21] a we Flandrii oraz siedemnaście „krajobrazów regionalnych” (hol. Regionale Landschappen)[22].

Białoruś[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Parki narodowe na Białorusi.
Brasławska Grupa Jezior leży w granicach najbardziej wysuniętego na północ parku narodowego Białorusi

Pierwszym parkiem narodowym który częściowo znajdował się na obszarze dzisiejszej Białorusi był Białowieski Park Narodowy. Po rozpadzie ZSRR, na terenie niepodległej republiki powołano cztery parki narodowe[b]:

  1. Park Narodowy Puszcza Białowieska (Нацыянальны парк «Белавежская пушча»)
  2. Naroczański Park Narodowy (Нацыянальны парк «Нарачанскі»)
  3. Park Narodowy Jeziora Brasławskie (Нацыянальны парк «Браслаўскія азёры»)
  4. Prypecki Park Narodowy (Нацыянальны парк «Прыпяцкі»)

Bośnia i Hercegowina[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Parki narodowe w Bośni i Hercegowinie.

Na terenie Bośni i Hercegowiny istnieją trzy parki narodowe, w tym dwa powołane za czasów Jugosławii:

Bułgaria[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Parki narodowe w Bułgarii.
Malowniczy masyw górski Riła w Bułgarii

Bułgaria była pierwszym bałkańskim krajem, który na swoim terytorium powołał park narodowy[10]. Zainicjowany w 1934 r. Park Narodowy Witosza zmienił jednak w 2000 r. status na park przyrodniczy. Obecnie istnieją trzy parki narodowe (национален парк, l.mn. национални паркове) i jedenaście parków przyrodniczych[24] (природен парк, l.mn. природни паркове), które charakteryzują się nieco niższym statusem ochronnym i obecnością gruntów prywatnych w ich obrębie.

Bułgarskie parki narodowe:

Chorwacja[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Parki narodowe w Chorwacji.
PN Jeziora Plitwickie jest najsłynniejszym i najczęściej odwiedzanym parkiem narodowym Chorwacji

Pierwsze parki narodowe w granicach Chorwacji zaczęto powoływać niedługo po II wojnie światowej, gdy ta stanowiła część Jugosławii. Obecnie na terenie kraju znajduje się osiem parków narodowych zajmujących 1,063% powierzchni kraju[28].

Czarnogóra[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Parki narodowe w Czarnogórze.
Szczyt Bobotov Kuk w PN Durmitor w Czarnogórze

W Czarnogórze powołano pięć parków narodowych, z czego cztery jeszcze w czasach Jugosławii. Zajmują one około 10% powierzchni kraju – jest to jeden z najwyższych odsetków na świecie[29]. Najsłynniejszy park narodowy Czarnogóry – Durmitor – znajduje się też na liście światowego dziedzictwa UNESCO. Obszarami zarządza instytucja „Nacionalni parkovi Crne Gore”.

Lista czarnogórskich parków narodowych:

Czechy[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Parki narodowe w Czechach.
Chalupská slať w czeskim PN Szumawa

Pierwszy park narodowy na terenie Czechosłowacji powstał w Tatrach w 1949 r., zaś w granicach dzisiejszej Republiki Czeskiej najstarszym jest powołany w 1963 r. Karkonoski Park Narodowy (Krkonošský národní park). Obecnie w granicach kraju istnieją cztery parki narodowe[30], wszystkie transgraniczne (dwa z Niemcami, po jednym z Polską i Austrią).

Dania[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Parki narodowe w Danii.
Krajobraz duńskiego PN Thy

Powołany w 1974 r. Park Narodowy Grenlandii jest największym tego typu obszarem chronionym świata, który jednak znajduje się poza granicami fizycznymi Europy i w dodatku na terenie posiadającej od 1978 r. szeroką autonomię Grenlandii. Dopiero w 2008 r. powołano pierwszy park narodowy na obszarze właściwej Danii, Park Narodowy Thy. Duńskie parki narodowe są częściowo zamieszkałe i reprezentują najwartościowsze części duńskiego krajobrazu. Jak dotąd powołano trzy parki (Thy, Mols Bjerge i Morze Wattowe – ma kontynuację w Niemczech), a dwa kolejne są w trakcie powstawania[31].

Estonia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Parki narodowe w Estonii.
Viru Bog w PN Lahemaa, najstarszym w Estonii

Estonia należy do młodszych państw Europy, pojawiając się po raz pierwszy na mapach po I wojnie światowej, jednak historia starań o ochronę jej przyrody zaczyna się w czasach carskich, gdy w 1853 r. założono Estońskie Towarzystwo Naturalistyczne[32]. W 1910 r. powołano „sanktuarium ptaków” na wyspach Vaika – najstarszy obszar chroniony państw bałtyckich. Po uzyskaniu niepodległości młode państwo zaczęło tworzyć własny, zintegrowany system obszarów chronionych. Po II wojnie światowej i aneksji przez ZSRR nowe prawo ochrony przyrody powstało w r. 1957 r. W 1971 r. powołano pierwszy w kraju i całym Związku Sowieckim Park Narodowy Lahemaa[33]. Po odzyskaniu niepodległości w Estonii podjęto się po raz kolejny reorganizacji systemu ochrony przyrody, którego częścią jest pięć parków narodowych (rahvuspark)[34].

Finlandia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Parki narodowe w Finlandii.
Park Narodowy Repovesi w Finlandii powstał w 2003 r.

Ochrona przyrody na terenie Finlandii ma długą historię[12]. Najstarszy rezerwat przyrody powołano już w 1843 r., a Państwowa Administracja Lasów (Metsähallitus), która zajmuje się m.in. obszarami chronionymi powstała w 1859 r. Z inicjatywą powołania parków narodowych w Finlandii i Szwecji wyszedł szwedzki przyrodnik fińskiego pochodzenia A. E. Nordenskiöld w 1880 r. Powstały w 1912 r. rezerwat Pyhä-Häkki przekształcono w 1956 r. na park narodowy. Mimo wszystkich podjętych działań dopiero w 1938 r. zainaugurowano pierwszy właściwy park narodowy – Pallas-Ounastunturi. Po II wojnie światowej Finlandia utraciła na rzecz ZSRR większość swoich obszarów chronionych. Obecnie istnieje 37 fińskich parków narodowych oraz 19 ścisłych rezerwatów przyrody. Łączny obszar wszystkich fińskich parków wynosi 9789 km²[35].

Francja[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Parki narodowe we Francji.
Góra Bérarde w Alpach Francuskich jest chroniona (z przerwami) od 1913 r. w ramach parku narodowego

Francja należy do krajów w których rozwinęła się nowoczesna koncepcja ochrony przyrody. Zainaugurowany w 1861 r. na 1097 ha rezerwat artystyczny na terenie Puszczy Fontainebleau uznaje się niekiedy za najstarszy wielkoobszarowy obszar chroniony na świecie[36]. Francja była drugim krajem europejskim, który powołał własny park narodowy – w 1913 r. powstał „Park Narodowy Bérarde”[37] (nie przetrwał trudności I wojny światowej, dziś na tym terenie znajduje się powołany w 1973 r. PN Écrins). Współczesne francuskie parki narodowe opierają się na prawie z 1960 r. (ostatnia nowelizacja w 2006 r.)[38]. Składają się one ze strefy centralnej (cœur) i strefy dostępowej (aire d'adhésion) mającej charakter parku krajobrazowego[39]. Dotychczas powołano 10 parków, w tym 7 w części europejskiej państwa, a planuje się powołanie kolejnych dwóch.

Grecja[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Parki narodowe w Grecji.
Najwyższy szczyt Olimpu - Mytikas

Historia ochrony przyrody w Grecji sięga okresu międzywojennego, kiedy zaczęto powoływać pierwsze rezerwaty przyrody. W 1938 r. powołano parki narodowe chroniące góry Olimp i Parnas[13]. Obecnie istnieje dziesięć „leśnych parków narodowych” (Εθνικοί δρυμοί), z których niektóre posiadają – podobnie jak we Francji – strefę centralną i zewnętrzną. System ochrony przyrody uzupełniają dwa „morskie parki narodowe” (Εθνικά θαλάσσια πάρκα) i 14 „parków narodowych” (Εθνικά πάρκα)[40], powoływanych od 2000 r. i mających charakter zbliżony do parków krajobrazowych (IUCN zalicza je do kategorii VI – „obszar chroniony o użytkowanych zasobach”)[41].

Lista greckich leśnych i morskich parków narodowych:

Hiszpania[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Parki narodowe w Hiszpanii.
Park Narodowy Doñana na południu Hiszpanii

Hiszpania jest jednym z pierwszych państw Europy, które powołało parki narodowe. Najstarsze z nich to istniejące od 1918 r. Picos de Europa i Ordesa y Monte perdido, które oparto na podstawie prawa uchwalonego dwa lata wcześniej[5]. Obecnie istnieje piętnaście hiszpańskich parków narodowych, w tym 11 w europejskiej części kraju a 4 na Wyspach Kanaryjskich. Cechą charakterystyczną dla tej formy ochrony w Hiszpanii jest udział – częściowy, bądź całkowity – rządów regionów autonomicznych w ich zarządzaniu[42].

Holandia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Parki narodowe w Holandii.
Dwingelderveld jest jednym z największych wrzosowisk Europy

Holandia jest jednym z najbardziej przekształconych przez człowieka regionów Europy, stąd idea parków narodowych rozwinęła się w tym kraju relatywnie późno. Dwa najstarsze, początkowo nieoficjalne, parki (Veluwezoom i Hoge Veluwe) powstały w latach 30-tych XX wieku z prywatnej inicjatywy i są zarządzane przez niezależne fundacje wspierane przez państwo. Królestwo dopiero w latach 80-tych ubiegłego stulecia rozpoczęło ambitny projekt państwowych parków narodowych, których powołano 18[43]. Najstarszym z nich jest PN Schiermonnikoog położony we Fryzji, powstały w 1989 r. Park Transgraniczny De Zoom-Kalmthouse Heide jest zarządzany wspólnie z Belgią.

Irlandia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Parki narodowe w Irlandii.
Jeziora w irlandzkim PN Killarney

W Irlandii począwszy od powołania w 1932 r. Parku Narodowego Killarney[9] powołano sześć parków tego typu. Są one zarządzane przez National Parks & Wildlife Service. W Irlandii przyjęto definicję IUCN dotyczącą celów i zadań parku narodowego[44].

Islandia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Parki narodowe w Islandii.
Ófærufoss w Parku Narodowym Vatnajökull

Ideę powołania parków narodowych w Islandii przedstawił Guðmundur Davíðsson już w 1913 r. Jego idea ziściła się w 1930 r., gdy powołano Park Narodowy Þingvellir[7]. Od 2008 r., gdy połączono dwa parki narodowe Skaftafell i Jökulsárgljúfur w Park Narodowy Vatnajökull (drugi pod względem wielkości w Europie), w tym nordyckim państwie znajdują się trzy takie formy ochrony przyrody[45].

Litwa[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Parki narodowe na Litwie.
Jezioro w Dzukijskim Parku Narodowym na Litwie

Na terenie dzisiejszej Litwy najstarszy Auksztocki Park Narodowy powołano w czasach ZSRR w 1974 r. Pozostałe cztery powołano po upadku Związku Radzieckiego w 1991 r. Park Narodowy Mierzei Kurońskiej wpisano na listę światowego dziedzictwa UNESCO[46].

Łotwa[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Parki narodowe na Łotwie.

Powołany w 1973 r. Park Narodowy Gauja jest drugim chronologicznie w byłym ZSRR. Pozostałe trzy łotewskie parki powstały po odzyskaniu niepodległości przez ten nadbałtycki kraj[47].

Macedonia[edytuj | edytuj kod]

Malo ezero w PN Pelister w Macedonii

W Macedonii powołano trzy parki narodowe. Położony na południu kraju PN Pelister, powstały w 1948 r., jest najstarszym w granicach byłej Jugosławii[48].

Parki narodowe Macedonii:

Malta[edytuj | edytuj kod]

Na Malcie, jednym z najmniejszych państw świata, istnieją dwa parki narodowe: Ta' Qali[49] i Salini[50] , które pełnią funkcje rekreacyjne i mają charakter parku miejskiego.

Mołdawia[edytuj | edytuj kod]

Orgiejów Stary w Mołdawii

Pierwszym i jedynym parkiem narodowym Mołdawii jest powołany w 2013 r. Park Narodowy Orgiejów, który powstał wokół rezerwatu kulturowo-przyrodniczego „Stary Orgiejów” i dwóch rezerwatów przyrody Ţigăneşti i Trebujeni. Celem parku jest ochrona przyrody i wyjątkowych walorów kulturowo-historycznych przed degradacją oraz promocja ekoturystyki.

Niemcy[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Parki narodowe w Niemczech.
Blisko 80% powierzchni niemieckich parków narodowych stanowią płytkie wody przybrzeżne

W Niemczech powołano dotychczas 16 parków narodowych, z których najstarszy PN Lasu Bawarskiego powstał w 1970 r. Historia starań o powołanie takiej formy ochrony jest jednak dużo dłuższa i zaczyna się wraz z powołaniem „Stowarzyszenia Parków Ochrony Przyrody” (Verein Naturschutzpark) w 1909 r.[51] Dzięki jego działaniom w 1922 r. powstały rezerwaty przyrody na terenie Pustaci Lüneburskiej[52] i Siedmiogórza[53] – pierwsze wielkoobszarowe obszary chronione w Niemczech. Po II wojnie światowej w RFN rozwinięto koncepcję parków krajobrazowych (Naturparke), jako rozwiązania kompromisowego w związku z brakiem dużych, naturalnych przestrzeni[54]. Dzisiejsze parki narodowe wiążą się z koncepcją „rozwojowych parków narodowych”, tj. terenów które – przy częściowej pomocy człowieka – mają odzyskać charakter naturalny[55]. Większa część obszaru zajmowanego przez niemieckie parki znajduje się na morzu.

Norwegia[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Parki narodowe w Norwegii.
Park Narodowy Rondane w Norwegii

W rozległej i słabo zaludnionej Norwegii dotychczas powołano aż 44 parki narodowe[56], a kolejne są proponowane. Większość ich obszaru zajmują ekosystemy górskie. Zarządzaniem norweskimi parkami narodowymi zajmuje się Direktoratet for naturforvaltning (Dyrekcja Zarządzana Przyrodą). Najstarszy z nich – Park Narodowy Rondane – został powołany w 1962 r[57].

Polska[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Parki narodowe w Polsce.
Jezioro Kociołek w Wielkopolskim Parku Narodowym

W okresie międzywojennym Polska wprowadziła jeden z ambitniejszych projektów ochrony przyrody, którego efektem było m.in. powołanie najstarszych polskich parków narodowych (Pienińskiego[8] i Białowieskiego[58]) w 1932 r. Obecnie istnieją 23 takie formy ochrony w kraju[59], a kolejne są proponowane.

Portugalia[edytuj | edytuj kod]

W Portugalii powołano tylko jeden Park Narodowy Peneda-Gerês, na północy tego kraju w 1971 r. Park składa się z kilku stref ochronnych i jest zamieszkały, a część gruntów stanowi własność prywatna[60].

Rosja[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Parki narodowe w Rosji.
Położony w północnym Uralu Park Narodowy Jugyd Wa, największy w Europie

Rosja posiada jedne z największych na świecie obszarów dzikiej przyrody. Jeszcze w czasach Imperium Rosyjskiego rozwinęła się zaproponowana przez rosyjskiego zoologa Grigorija Aleksandrowicza Kożewnikowa koncepcja zapowiedników, określanych czasem mianem „absolutnych rezerwatów przyrody”[61] i mających najwyższą, I kategorię według IUCN[62]. Między innymi z tej przyczyny idea parków narodowych dotarła dość późno na wschodnie rubieże Europy. Najstarszym parkiem jest powołany 5 maja 1983 r. Soczinski Park Narodowy. Od tego czasu powołano kolejne 42 parki, istniejące obok 103 zapowiedników i 70 federalnych zakazników (określanych w literaturze zachodniej jako „sanktuaria przyrody”)[62].

Rumunia[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Parki narodowe w Rumunii.
Jezioro Bucura w najstarszym rumuńskim i drugim chronologicznie w Karpatach Parku Narodowym Retezat

W Rumunii, podobnie jak w wielu innych krajach, początki ochrony przyrody wiążą się z łowiectwem. Powołany w 1935 r. najstarszy rumuński park narodowy w górach Retezat był wcześniej chroniony jako królewski rezerwat myśliwski[11]. Jest on też najstarszym po Pienińskim Parku Narodowym – parkiem narodowym w Karpatach. Obecnie istnieje w tym państwie 13 parków narodowych, wspieranych siecią 14 parków przyrodniczych i kilkudziesięciu ścisłych rezerwatów przyrody[63]. Ponadto, często jako park narodowy wymienia się Rezerwat Biosfery Delty Dunaju rozpościerający się na obszarze 5800 km², funkcjonujący jednak na niezależnych zasadach[64].

  1. Park Narodowy Retezat
  2. Delta Dunaju

Serbia[edytuj | edytuj kod]

Najstarszym parkiem narodowym w granicach obecnej Serbii jest Fruška Gora. Obecnie istnieje pięć takich obszarów chronionych, w tym jeden w granicach Kosowa. Powstanie szóstego Parku Narodowego Prokletije uniemożliwił konflikt w tej części kraju[65].

Parki Narodowe w Serbii:

Słowacja[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Parki narodowe na Słowacji.

Tatrzański Park Narodowy powołany w 1949 r. jest najstarszym w granicach Słowacji, a także byłej Czechosłowacji[66]. Obecnie istnieje dziewięć parków narodowych w granicach tej republiki.

Słowenia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Parki narodowe w Słowenii.
Triglav, najwyższy szczyt i symbol Słowenii

Na terenie Słowenii powołano w 1961 r. dotąd jedyny park narodowy, chroniący obszar najwyższej góry i symbolu kraju - Triglav. Jego powołanie postulowano już przed I wojną światową, a w 1924 r. powstał Park ochrony Alp (Alpski varstveni park), będący zalążkiem późniejszego Parku Narodowego Triglav[67].

Szwajcaria[edytuj | edytuj kod]

Szwajcarski Park Narodowy jest najstarszym do dziś istniejącym parkiem w Alpach

Na terenie Konfederacji powołano tylko jeden Szwajcarski Park Narodowy w 1914 r.[4] Tym samym szwajcarski projekt parku narodowego jest trzecim chronologicznie w Europie. Szwajcarski Park Narodowy posiada najwyższą kategorię I IUCN, co powoduje, że jest jednym z najściślej chronionych obszarów w Europie. Znajduje się on w kantonie Gryzonii i ma kontynuację po włoskiej stronie granicy.

Szwecja[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Parki narodowe w Szwecji.
Delta Laitaure w szwedzkim Parku Narodowym Sarek

Ideę powołania parków narodowych na terenie Szwecji wysunął szwedzki przyrodnik fińskiego pochodzenia A. E. Nordenskiöld w 1880 r. Ideę udało się zrealizować w 1909 r., jako pierwszemu państwu w Europie, kiedy powstało dziewięć takich obszarów. Większość powstała po 1982 r. Według przyjętego w 2008 r. docelowo sieć parków ma chronić wszystkie reprezentatywne ekosystemy kraju, a one same mają zostać dostosowane do standardów międzynarodowych[2]. Parkami zarządza Szwedzka Agencja Ochrony Środowiska (Naturvårdsverket). W przeciwieństwie do większości państw szwedzkie parki narodowe nie mają dolnego ograniczenia rozmiaru, stąd najmniejszy z nich Dalby Söderskogs nationalpark ma jedynie 36 ha powierzchni[68]. Największe zaś obejmują blisko 2000 km² terenów chronionych. Istniejące 29 parków ma około 7000 km², jednak planowane jest powiększenie obszaru niektórych z nich, a kolejne 12 jest planowanych[2].

Turcja[edytuj | edytuj kod]

Na terenie Turcji począwszy od 1958 r. powołano 41 parków narodowych, z czego trzy w jej europejskiej części:

  • Historyczny Park Narodowy Çanakkale – Gelibolu (Gallipoli) (Çanakkale-Gelibolu Yarımadası Tarihî Millî Parkı, założony w 1973 r., obszar 330 km²), powołany w miejscu jednej z największych bitew I wojny światowej[69];
  • Park Narodowy Jeziora Gala (Gala Gölü Millî Parkı, 2005 r., 60,9 km²)[70];
  • Park Lasu İğneada Longoz (İğneada Longoz Ormanları Millî Parkı, 2007 r., 31,6 km²)[71].

Ukraina[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Parki narodowe na Ukrainie.
Howerla w Karpackim Parku Narodowym, najstarszym na Ukrainie

Na Ukrainie trzy najstarsze parki narodowe powstały w latach 80., w czasach ZSRR. Obecnie istnieje 48 parków, z czego większość powstała po 2009 r.[72]

Węgry[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Parki narodowe na Węgrzech.
Puszta Hortobágyi na wschodzie Węgier

Najstarszy park narodowy Węgier powstał w 1972 r. chroniąc cenne przyrodniczo fragmenty puszty wokół miasta Hortobágy. Obecnie istnieje 10 parków narodowych w granicach naddunajskiego państwa[73][74].

Wielka Brytania[edytuj | edytuj kod]

Parki narodowe w Wielkiej Brytanii powstały w oparciu o Ustawę o Parkach Narodowych i Dostępie do Wsi uchwaloną w 1949 r. (National Parks and Access to the Countryside Act 1949) oraz w przypadku Szkocji o Ustawę o Parkach Narodowych z 2000 r. (National Parks Act 2000)[75]. W przeciwieństwie do innych krajów brytyjskie parki są zamieszkałe, składają się w większości z gruntów prywatnych[76]. Wraz z niemieckim programem parków krajobrazowych (Naturparke) były one prekursorem analogicznych form ochrony w innych krajach (w tym w Polsce)[77], klasyfikowanych przez IUCN w ramach kategorii V[78].

Włochy[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Parki narodowe we Włoszech.

Parki narodowe w granicach Włoch powstają od 1922 r. Najstarszy z nich – Park Narodowy Gran Paradiso – powstał w miejscu rezerwatu łowieckiego istniejącego od 1856 r. Przed II wojną światową powołano jeszcze trzy podobne obszary chronione. Do końca lat osiemdziesiątych istniało w kraju łącznie jedynie pięć parków. Od 1989 r. powołano kolejne dziewiętnaście[79]. Dwa spośród parków narodowych republiki – Gran Paradiso i Stelvio – mają swoje odpowiedniki po stronie Francji i Szwajcarii.

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Strona parku podaje 1894 km²[15].
  2. Strona o Białorusi prowadzona przez Białoruską Agencję Telegraficzną (BiełTA) do parków narodowych zalicza również Berezyński Rezerwat Biosfery[23].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e f g h Patrick Kupper: Translating Yellowstone. W: Bernhard Gissibl, Sabine Höhler, Patrick Kupper: Civilizing Nature: National Parks in Global Historical Perspective. Berghahn Books, 2012, s. 123–139. ISBN 978-0-85745-527-7. [dostęp 2018-04-18]. (ang.)
  2. a b c The Swedish Environmental Protection Agency: History (ang.). W: sverigesnationalparker.se [on-line]. [dostęp 2018-04-18].
  3. J. Florent. LE PROJET DU PARC NATIONAL DES ÉCRINS. „Les Parcs nationaux français”, 1971 (fr.). 
  4. a b Pro Natura: Engagement pour la nature: nos succès (fr.). W: www.pronatura.ch [on-line]. [dostęp 2018-04-19].
  5. a b Ministerio de Agricultura y Pesca, Alimentación y Medio Ambiente: Historia de la Red de Parques Nacionales (hiszp.). [dostęp 2018-04-18].
  6. PARCO NAZIONALE GRAN PARADISO: Conoscere il Parco - Timeline (wł.). W: www.pngp.it [on-line]. [dostęp 2018-04-18].
  7. a b Thingvellir National Park: National park history (ang.). http://www.thingvellir.is.+[dostęp 2018-04-18].
  8. a b Historia utworzenia PPN. Pieniński Park Narodowy. [dostęp 2018-04-19].
  9. a b Killarney National Park: History (ang.). W: www.killarneynationalpark.ie [on-line]. [dostęp 2018-04-19].
  10. a b Природен парк Витоша: История (bułg.). W: park-vitosha.org [on-line]. [dostęp 2018-04-19].
  11. a b Retezat National Park.: History and Land Use (ang.). W: www.retezat.ro [on-line]. [dostęp 2018-04-19].
  12. a b Metsähallitus: History of the Finnish National Parks (ang.). W: www.nationalparks.fi/ [on-line]. [dostęp 2018-04-17].
  13. a b Parnitha National Park: National Parks (ang.). W: /www.parnitha-np.gr [on-line]. [dostęp 2018-04-19].
  14. ПОСТАНОВЛЕНИЕ Правительства РФ от 23.04.1994 N 377 "О СОЗДАНИИ В РЕСПУБЛИКЕ КОМИ НАЦИОНАЛЬНОГО ПРИРОДНОГО ПАРКА "ЮГЫД ВА" ФЕДЕРАЛЬНОЙ СЛУЖБЫ ЛЕСНОГО ХОЗЯЙСТВА РОССИИ" (ros.). [dostęp 2018-04-19].
  15. Yugd va National Park: About us (ang.). W: english.yugyd-va.ru [on-line]. [dostęp 2018-04-19].
  16. National Agency of Protected Areas in Albania: National Park (ang.). W: akzm.gov.al [on-line]. [dostęp 2018-04-19].
  17. a b c Nationalparks Austria: General information (ang.). W: http://www.nationalparksaustria.at [on-line]. [dostęp 2018-04-19].
  18. Natinaal Park Hoge Kempen: History (ang.). W: ww.rlkm.be [on-line]. [dostęp 2018-04-19].
  19. Agentschap voor Natuur en Bos (ANB): Nationaal Park Hoge Kempen (niderl.). W: www.natuurenbos.be [on-line]. [dostęp 2018-04-19].
  20. Grenspark De Zoom-Kalmthoutse Heide: Grenzen trekken (niderl.). W: www.grensparkzk.be [on-line]. [dostęp 2018-04-19].
  21. Fédération des Parcs naturels
 de Wallonie: Les Parcs naturels (fr.). W: www.parcsnaturelsdewallonie.be [on-line]. [dostęp 2018-04-19].
  22. Regionale Landschappen: Regionale Landschappen: jouw landschap (niderl.). W: www.regionalelandschappen.be [on-line]. [dostęp 2018-04-19].
  23. BelTA News Agency: Belarus natural history and wildlife (ang.). W: www.belarus.by [on-line]. [dostęp 2018-04-19].
  24. WWF Bułgaria: 11 parków przyrodniczych
  25. Rejestr obszarów chronionych Bułgarii: Piryn
  26. Rejestr obszarów chronionych Bułgarii: Riła
  27. Rejestr obszarów chronionych Bułgarii: Bałkan Środkowy
  28. Centralne Biuro Statystyczne Republiki Chorwackiej, Informacje statystyczne za rok 2008
  29. Oficjalna strona NPCG
  30. Agencja Ochrony Przyrody i Krajobrazu Republiki Czeskiej
  31. Danmarks Nationalparker
  32. Diversity of nature in Estonia
  33. Visit Estonia PN Lahemaa
  34. Parks.it: Estonia
  35. Metsähallitus: National Parks
  36. Historia Puszczy Fontainebleau
  37. Obecnie już nieistniejący PN Bérarde; obecnie istniejące parki zaczęły powstawać od lat 60-tych. Źródło: Stulecie Parku Narodowego Bérarde
  38. Parcsnationaux.fr
  39. Strona francuskiego ministerstwa rozwoju zrównoważonego poświęcona parkom narodowym
  40. Ekby.gr
  41. Greckie PN na stronie IUCN protected planet
  42. Hiszpańskie parki narodowe: zarządzanie
  43. Nationaalpark.nl
  44. National Parks & Wildlife Service: National Parks
  45. Guide to Iceland: National Parks in Iceland
  46. Way 2 Lithuania: National Parks
  47. Latvia Travel: National Parks
  48. Exploring Macedonia: National Parks
  49. Strona ministerstwa rozwoju zrównoważonego, środowiska i klimatu Malty o PN Ta' Qali
  50. Strona ministerstwa rozwoju zrównoważonego, środowiska i klimatu Malty o PN Salini
  51. Park Krajobrazowy Pustaci Lüneburskiej: Chronologia
  52. Stowarzyszenie Parków Ochrony Przyrody (historia)
  53. Park Krajobrazowy Siedmiogórza
  54. Naturparke.de Historia
  55. Federalny Urząd Ochrony Przyrody: Parki narodowe
  56. Visit Norway: Norweskie Parki Narodowe
  57. Nasjonalparkriket Rondane National Park
  58. Białowieski Park Narodowy. [dostęp 2014-08-21].
  59. Polskie Parki Narodowe: Parki narodowe w liczbach
  60. Instituto da Conservação da Natureza e das Florestas: Parque Nacional da Peneda-Gerês, Classificação | Caracterização
  61. Dzikie Życie: Ochrona absolutna – przyszłość ochrony przyrody, lipiec i sierpień 2014
  62. a b WWF National protected areas of the Russian Federation: GAP analysis and perspective framework
  63. Romania Toruism: A Journey Into Nature
  64. Rezerwat Biosfery Delta Dunaju: Strefy funkcjonalne
  65. Registar zasticenih dobara
  66. TANAP.org
  67. TNP
  68. Dalby Söderskog National Park
  69. Go Turkey: PN Çanakkale – Gelibolu
  70. Strona PN Jeziora Gala
  71. kirklareli.ormansu.gov.tr
  72. Ministerstwo Ekologii i Zasobów Naturalnych Ukrainy: Reserved Nature - Ukraine's Pride
  73. Portal węgierskich parków narodowych
  74. National park Hungary guide
  75. National Parks UK: Aims and Purposes
  76. National Parks UK: What Is a National Park
  77. Walery Goetel, Rozwój idei parków narodowych, Kraków 1959 r.
  78. IUCN.org: Category 5
  79. Parks.it