Parki narodowe w Europie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Parki narodowe w Europie – obszary prawnie chronione jako parki narodowe przez prawo narodowe krajów na terenie Europy.

W Europie powołano kilkaset parków narodowych, w większości odpowiadających kategorii II obszarów chronionych według Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze decyzje o objęciu ochroną obiektów przyrodniczych w Europie dyktowane były względami politycznymi w celu umacniania tożsamości narodowej i skupiały się na obiektach o znaczeniu historycznym[1]. W 1836 roku Prusy ustanowiły ochronę skały Drachenfels górującej nad Renem niedaleko Königswinter wraz ze znajdującym się na niej zamkiem[1]. W 1860 roku, niedługo po zakończeniu wojny domowej w 1847 roku i ustanowieniu federacji w 1848 roku, w wyniku kampanii obywatelskiej, Szwajcaria objęła ochroną łąkę Rütli nad jeziorem Czterech Kantonów uznawaną za miejsce narodzin państwowości szwajcarskiej w średniowieczu, zapobiegając budowie prywatnego hotelu[1].

1 marca 1872 roku Stany Zjednoczone utworzyły pierwszy park narodowy na świecie – Park Narodowy Yellowstone, który początkowo postrzegany był jako środek ochrony osobliwości przyrodniczych, lecz z czasem stał się modelem państwowej ochrony przyrody i konserwacji gatunków zagrożonych[1]. W 1898 roku pruski parlamentarzysta Wilhelm Wetekamp (1859–1945) wystąpił do rządu o wsparcie państwa dla ochrony obiektów historii naturalnej i nawiązał do Yellowstone w swojej mowie przed Pruskim Parlamentem[1].

W 1906 roku Prusy utworzyły urząd konserwatora przyrody (niem. Staatliche Stelle für Naturdenkmalpflege in Preußen), na czele którego stanął botanik Hugo Conwentz (1855–1922)[1]. Podobne urzędy powstały w Holandii – hol. Vereniging tot Behoud van Natuurmonumenten (1905), w Szwajcarii – niem. Kommission für die Erhaltung von Naturdenkmälern und prähistorischen Stätten (1906), we Włoszech – wł. Lega Nazionale per la Protezione dei monumenti naturali (1913)[1].

Francja (1906) i Szwecja (1909) wprowadziły prawo ochrony pomników przyrody, przy czym Szwecja uchwaliła jednocześnie prawo o parkach narodowych, wzorując się na amerykańskim modelu o podwójnym celu: ochrony przyrody i użytku publicznego, ustanawiając jednocześnie dziewięć parków na łącznym obszarze 3500 km²[1][2]. Do wybuchu II wojny światowej parki narodowe powstały w 12 państwach europejskich: w Szwecji (od 1909 roku), Francji (1913)[3], Szwajcarii (1914)[4], Hiszpanii (1918)[5], we Włoszech (1922)[6], w Islandii (1930)[7], Polsce (1932)[8], Irlandii (1932)[9], Bułgarii (1934)[10], Rumunii (1935)[11], Finlandii (1938)[12] i Grecji[13].

Największym parkiem jest rosyjski Park Narodowy „Jugyd Wa” mający obszar 18 917 km²[14][a]. W artykule nie uwzględniono parków państw europejskich bądź ich terytoriów zależnych znajdujących się poza granicami fizycznymi kontynentu (dotyczy to Danii, Francji, Hiszpanii, Holandii, krajów Kaukazu, Kazachstanu, Rosji, Turcji oraz byłych kolonii).

Albania[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Parki narodowe w Albanii.

W Albanii powołano dotąd 15 parków narodowych (stan na rok 2019), w tym jeden o charakterze parku morskiegoPark Narodowy Karaburun-Sazan[16].

Austria[edytuj | edytuj kod]

Wysokie Taury w Austrii znajdują się w granicach największego parku narodowego Alp
 Osobny artykuł: Parki narodowe w Austrii.

W Austrii znajduje się sześć parków narodowych (stan na rok 2019)[17]. Pierwszy – i dotąd największy – to Park Narodowy Wysokich Taurów założony w 1981 roku[17]. Opiekę nad parkami sprawuje „Nationalparks Austria”[17].

  1. Park Narodowy Wysokich Taurów (1856 km², 1981);
  2. Jezioro Nezyderskie-Seewinkel (90,6 km², 1993, graniczy z węgierskim PN Fertő-Hanság);
  3. Łęgi Naddunajskie (93 km², 1996);
  4. Alpy Wapienne (208,25 km², 1997);
  5. Dolina Dyi (13,3 km², 2000, graniczy z czeskim PN Podyje);
  6. Gesäuse (110,5 km², 2002).

Belgia[edytuj | edytuj kod]

Belgia jest jednym z obszarów najmocniej przekształconych przez człowieka w Europie. Królestwo jest jednym z ostatnich państw kontynentu, które powołało swój park narodowy – Park Narodowy Hoge Kempen ustanowiono dopiero w 2006 roku na obszarze 57 km², po 16 latach starań[18][19]. Wcześniej, w 2001 roku powołano belgijsko-holenderski Park Transgraniczny De Zoom-Kalmthouse Heide mający status zbliżony do parku narodowego[20]. Ponadto w Walonii znajduje się jedenaście „parków przyrodniczych” (fr. parc naturel)[21] a we Flandrii oraz siedemnaście „krajobrazów regionalnych” (hol. Regionale Landschappen)[22].

Białoruś[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Parki narodowe na Białorusi.
Brasławska Grupa Jezior leży w granicach najbardziej wysuniętego na północ parku narodowego Białorusi

Pierwszym parkiem narodowym który częściowo znajdował się na obszarze dzisiejszej Białorusi był Białowieski Park Narodowy. Po rozpadzie ZSRR, na terenie niepodległej republiki powołano cztery parki narodowe[b]:

  1. Park Narodowy Puszcza Białowieska (Нацыянальны парк «Белавежская пушча»)
  2. Naroczański Park Narodowy (Нацыянальны парк «Нарачанскі»)
  3. Park Narodowy Jeziora Brasławskie (Нацыянальны парк «Браслаўскія азёры»)
  4. Prypecki Park Narodowy (Нацыянальны парк «Прыпяцкі»)

Bośnia i Hercegowina[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Parki narodowe w Bośni i Hercegowinie.

Na terenie Bośni i Hercegowiny istnieją trzy parki narodowe, w tym dwa powołane za czasów Jugosławii:

Bułgaria[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Parki narodowe w Bułgarii.
Malowniczy masyw górski Riła w Bułgarii

Bułgaria była pierwszym bałkańskim krajem, który na swoim terytorium powołał park narodowy[10]. Zainicjowany w 1934 r. Park Narodowy Witosza zmienił jednak w 2000 r. status na park przyrodniczy. Obecnie istnieją trzy parki narodowe (национален парк, l.mn. национални паркове) i jedenaście parków przyrodniczych (природен парк, l.mn. природни паркове), które charakteryzują się nieco niższym statusem ochronnym i obecnością gruntów prywatnych w ich obrębie (stan na rok 2019)[24].

Bułgarskie parki narodowe:

Chorwacja[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Parki narodowe w Chorwacji.
PN Jeziora Plitwickie jest najsłynniejszym i najczęściej odwiedzanym parkiem narodowym Chorwacji

Pierwsze parki narodowe w granicach Chorwacji zaczęto powoływać niedługo po II wojnie światowej, gdy ta stanowiła część Jugosławii. Obecnie na terenie kraju znajduje się osiem parków narodowych (stan na rok 2019)[28], zajmujących 1,063% powierzchni kraju[29].

Czarnogóra[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Parki narodowe w Czarnogórze.
Szczyt Bobotov Kuk w PN Durmitor w Czarnogórze

W Czarnogórze znajduje się pięć parków narodowych (stan na rok 2019), które zajmują 7,7% powierzchni kraju [30]. Najsłynniejszy park narodowy Czarnogóry – Durmitor – znajduje się też na liście światowego dziedzictwa UNESCO[30]. Obszarami zarządza instytucja Nacionalni parkovi Crne Gore[30].

Lista czarnogórskich parków narodowych:

Czechy[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Parki narodowe w Czechach.
Chalupská slať w czeskim PN Szumawa

Pierwszy park narodowy na terenie Czechosłowacji powstał w Tatrach w 1949 r., zaś w granicach dzisiejszej Republiki Czeskiej najstarszym jest powołany w 1963 r. Karkonoski Park Narodowy (Krkonošský národní park). Na terenie Czech istnieją cztery parki narodowe (stan na rok 2019), każdy zarządzany jest osobno przez własną administrację[31].

Dania[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Parki narodowe w Danii.
Krajobraz duńskiego PN Thy

Na terenie Królestwa Danii znajduje się sześć parków narodowych – pięć w Danii właściwej i jeden na Grenlandii (stan na 2019 rok)[32]. Powołany w 1974 roku Park Narodowy Grenlandii jest największym parkiem narodowym na świecie[33]. Pierwszym parkiem utowrzonym na obszarze Danii właściwej był ustanowionony w 2008 roku Park Narodowy Thy[34].

Estonia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Parki narodowe w Estonii.
Viru Bog w PN Lahemaa, najstarszym w Estonii

Początki ochrony przyrody na terenie Estonii sięgają 1910 roku, kiedy to z prywatnej inicjatywy lokalnego kierownika latarni morskiej Artura Tooma, Ryskie Towarzystwo Odkrywców Przyrody ogłosiło wyspy Vaika (obecnie Park Narodowy Vilsandi) rezerwatem przyrody[35]. Po uzyskaniu niepodległości młode państwo zaczęło tworzyć własny, zintegrowany system obszarów chronionych[35]. Po II wojnie światowej i aneksji przez ZSRR nowe prawo ochrony przyrody powstało w r. 1957 roku. W 1971 roku powołano pierwszy w kraju Park Narodowy Lahemaa[36]. Po odzyskaniu przez Estonię niepodległości w 1991 roku system ochrony przyrody został zreformowany[35]. W 1993 roku utworzono parki narodowe Soomaa i Karula, a rezerwat przyrody Vilsandi został poszerzony i przekształcony w park narodowy[35]. Na terenie Estonii znajduje się 6 parków narodowych (stan na rok 2019)[35].

Finlandia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Parki narodowe w Finlandii.
Park Narodowy Repovesi w Finlandii powstał w 2003 r.

Ochrona przyrody na terenie Finlandii ma długą historię[12]. Najstarszy rezerwat przyrody powołano w 1843 roku a Państwowa Administracja Lasów (Metsähallitus), która zajmuje się m.in. obszarami chronionymi powstała w 1859 roku. Z inicjatywą powołania parków narodowych w Finlandii i Szwecji wyszedł szwedzki przyrodnik fińskiego pochodzenia A. E. Nordenskiöld w 1880 roku. Powstały w 1912 roku rezerwat Pyhä-Häkki przekształcono w 1956 roku w park narodowy. Mimo wszystkich podjętych działań dopiero w 1938 roku zainaugurowano pierwszy właściwy park narodowy – Pallas-Ounastunturi. Po II wojnie światowej Finlandia utraciła na rzecz ZSRR większość swoich obszarów chronionych. W Finlandii jest 40 parków narodowych o łącznej powierzchni 10 018 km² (stan na rok 2019)[37].

Francja[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Parki narodowe we Francji.
Góra Bérarde w Alpach Francuskich jest chroniona (z przerwami) od 1913 roku w ramach parku narodowego

Historia ochrony przyrody we Francji sięga XIX w., kiedy to malarze-pejzażyści ze szkoły z Barbizon wystąpili do Napoleona III Bonaparte o ochronę lasu Fontainebleau przed zaplanowaną wycinką[38]. W 1861 roku na terenie 1097 ha powstał „rezerwat artystyczny” – pierwszy obszar chroniony na terenie Francji[38]. Współczesne francuskie parki narodowe opierają się na prawie z 1960 roku, które zostało znowelizowane w 2006 roku[38].

Na terenie Francji istnieje 11 parków narodowych, z czego trzy znajdują się na obszarze terytoriów zamorskich (stan na rok 2019)[39]. Parki zajmują 60 728 km² – 9,5% terytorium Francji[39].

Grecja[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Parki narodowe w Grecji.
Najwyższy szczyt Olimpu – Mytikas

Historia ochrony przyrody w Grecji sięga okresu międzywojennego, kiedy zaczęto powoływać pierwsze rezerwaty przyrody. W 1938 r. powołano parki narodowe chroniące góry Olimp i Parnas[13]. Współcześnie na terenie Grecji istnieje 15 „parków narodowych” (Εθνικά πάρκα), 2 „morskie parki narodowe” (Εθνικά θαλάσσια πάρκα) i 10 „leśnych parków narodowych” (Εθνικοί δρυμοί)[40]. Wiele parków ma strefę centralną i zewnętrzną[40].

Hiszpania[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Parki narodowe w Hiszpanii.
Park Narodowy Doñana na południu Hiszpanii

Hiszpania jest jednym z pierwszych państw Europy, które powołało parki narodowe. Najstarsze z nich to istniejące od 1918 roku Picos de Europa i Ordesa y Monte perdido, które utworzono na podstawie prawa uchwalonego dwa lata wcześniej[5]. Na terenie Hiszpanii istnieje 15 parków narodowych, w tym 11 w europejskiej części kraju (10 na Półwyspie Iberyjskim i 1 na Balearach) oraz 4 na Wyspach Kanaryjskich (stan na rok 2019)[41]. Cechą charakterystyczną dla tej formy ochrony w Hiszpanii jest udział – częściowy, bądź całkowity – rządów regionów autonomicznych w ich zarządzaniu[42].

Holandia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Parki narodowe w Holandii.
Dwingelderveld jest jednym z największych wrzosowisk Europy

Holandia jest jednym z najbardziej przekształconych przez człowieka regionów Europy, stąd idea parków narodowych rozwinęła się w tym kraju relatywnie późno. Dwa najstarsze, początkowo nieoficjalne, parki (Veluwezoom i Hoge Veluwe) powstały w latach 30. XX wieku z prywatnej inicjatywy i są zarządzane przez niezależne fundacje wspierane przez państwo. Państwowe parki narodowe zaczęto tworzyć pod koniec lat 80. XX w. – pomiędzy 1989 a 2006 rokiem utworzono ich 18[43], ostatni – Park Narodowy Nieuw Land – powstał w 2018 roku[44]. Na terenie Holandii istnieje 21 parków narodowych (stan na rok 2019)[45][46].

Irlandia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Parki narodowe w Irlandii.
Jeziora w irlandzkim PN Killarney

W Irlandii istnieje sześć parków narodowych (stan na rok 2019)[47]. Pierwszym był utworzony w 1932 roku Parku Narodowego Killarney[9]. Wszystkie parki zarządzane są przez National Parks & Wildlife Service[47].

Islandia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Parki narodowe w Islandii.
Ófærufoss w Parku Narodowym Vatnajökull

Na terenie Islandii istnieją trzy parki narodowe (stan na rok 2019)[48]. Pierwszy – Park Narodowy Þingvellir – powstał w 1928 roku, kolejny w 2001 roku a w 2008 roku dwa parki Skaftafell i Jökulsárgljúfur połączono w jeden – Park Narodowy Vatnajökull (drugi pod względem wielkości w Europie)[48].

Litwa[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Parki narodowe na Litwie.
Jezioro w Dzukijskim Parku Narodowym na Litwie

Na terenie Litwy istnieje pięć parków narodowych (stan na rok 2019): najstarszy Auksztocki Park Narodowy powołano w czasach ZSRR w 1974 roku a pozostałe cztery utworzono po uzyskaniu przez Litwę niepodległości w 1990 roku[49].

Łotwa[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Parki narodowe na Łotwie.

Na Łotwie znajdują się 4 parki narodowe (stan na rok 2019)[50][51]. Pierwszy park – Park Narodowy „Gauja” – powołano w czasach ZSRR w 1973 roku a pozostałe trzy utworzono po uzyskaniu przez Łotwę niepodległości w 1991 roku[51].

Macedonia Północna[edytuj | edytuj kod]

Malo ezero w PN Pelister w Macedonii

W Macedonii Północnej znajdują się trzy parki narodowe: Park Narodowy Pelister, Park Narodowy Mawrowo i Park Narodowy Galiczica (stan na rok 2019)[52].

Malta[edytuj | edytuj kod]

Na Malcie znajduje się jeden park narodowy – Il-Majjistral, Park Ta' Natura U Storja (stan na rok 2019)[53].

Mołdawia[edytuj | edytuj kod]

Orgiejów Stary w Mołdawii

Pierwszym i jedynym parkiem narodowym Mołdawii jest utowrzony w 2013 roku Park Narodowy Orgiejów, który powstał wokół rezerwatu kulturowo-przyrodniczego „Stary Orgiejów” i dwóch rezerwatów przyrody Ţigăneşti i Trebujeni (stan na rok 2019)[54]. Celem parku jest ochrona przyrody i wyjątkowych walorów kulturowo-historycznych przed degradacją oraz promocja ekoturystyki[54].

Niemcy[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Parki narodowe w Niemczech.
Blisko 80% powierzchni niemieckich parków narodowych stanowią płytkie wody przybrzeżne

W Niemczech istnieje 16 parków narodowych (stan na rok 2019)[55]. Najstarszy PN Lasu Bawarskiego powstał w 1970 roku[55]. Historia parków narodowych w Niemczech zaczyna się wraz z powołaniem do życia „Stowarzyszenia Parków Ochrony Przyrody” (niem. Verein Naturschutzpark) w 1909 roku, które doprowadziło do powstania pierwszych wielkoobszarowych obszarów chroniononych na terenie Niemiec – rezerwatów przyrody na terenie Pustaci Lüneburskiej w roku 1922[56]. Po II wojnie światowej w RFN rozwinięto koncepcję parków krajobrazowych (Naturparke), jako rozwiązania kompromisowego w związku z brakiem dużych, naturalnych przestrzeni[57]. Dzisiejsze parki narodowe wiążą się z koncepcją „rozwojowych parków narodowych”, tj. terenów które – przy częściowej pomocy człowieka – mają odzyskać charakter naturalny[55]. Większa część obszaru zajmowanego przez niemieckie parki znajduje się na morzu[55].

Norwegia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Parki narodowe w Norwegii.
Park Narodowy Rondane w Norwegii

W Norwegii znajduje się 47 parków narodowych (stan na rok 2019) – 40 na kontynencie i 7 na Svalbardzie[58]. Większość ich obszaru zajmują ekosystemy górskie. Najstarszy z nich – Park Narodowy Rondane – został utworzony w 1962 roku[59].

Polska[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Parki narodowe w Polsce.
Jezioro Kociołek w Wielkopolskim Parku Narodowym

W okresie międzywojennym Polska wprowadziła jeden z ambitniejszych projektów ochrony przyrody, którego efektem było m.in. powołanie najstarszych polskich parków narodowych w 1932 roku (Pienińskiego[8] i Białowieskiego[60]). Na terenie Polski istnieją 23 parki narodowe (stan na rok 2019)[61].

Portugalia[edytuj | edytuj kod]

W Portugalii istnieje jeden park narodowy – Park Narodowy Peneda-Gerês utworzony na północy kraju w 1971 roku[62]. Park ma kilka stref ochronnych i jest zamieszkały, a część gruntów stanowi własność prywatna[63].

Rosja[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Parki narodowe w Rosji.
Położony w północnym Uralu Park Narodowy Jugyd Wa, największy w Europie

Rosja posiada jedne z największych na świecie obszarów dzikiej przyrody. Jeszcze w czasach Imperium Rosyjskiego rozwinęła się zaproponowana przez rosyjskiego zoologa Grigorija Aleksandrowicza Kożewnikowa koncepcja zapowiedników, określanych czasem mianem „absolutnych rezerwatów przyrody”[64] i mających najwyższą, I kategorię według IUCN[65]. Między innymi z tej przyczyny idea parków narodowych dotarła dość późno na wschodnie rubieże Europy. Najstarszym parkiem jest powołany 5 maja 1983 r. Soczinski Park Narodowy. Od tego czasu powołano kolejne 42 parki, istniejące obok 103 zapowiedników i 70 federalnych zakazników (określanych w literaturze zachodniej jako „sanktuaria przyrody”)[65].

Rumunia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Parki narodowe w Rumunii.
Jezioro Bucura w najstarszym rumuńskim i drugim chronologicznie w Karpatach Parku Narodowym Retezat

W Rumunii, podobnie jak w wielu innych krajach, początki ochrony przyrody wiążą się z łowiectwem. Powołany w 1935 r. najstarszy rumuński park narodowy w górach Retezat był wcześniej chroniony jako królewski rezerwat myśliwski[11]. Jest on też najstarszym po Pienińskim Parku Narodowym – parkiem narodowym w Karpatach. Obecnie istnieje w tym państwie 13 parków narodowych, wspieranych siecią 14 parków przyrodniczych i kilkudziesięciu ścisłych rezerwatów przyrody[66]. Ponadto, często jako park narodowy wymienia się Rezerwat Biosfery Delty Dunaju rozpościerający się na obszarze 5800 km², funkcjonujący jednak na niezależnych zasadach[67].

Serbia[edytuj | edytuj kod]

Najstarszym parkiem narodowym w granicach obecnej Serbii jest Fruška Gora. Obecnie istnieje pięć takich obszarów chronionych, w tym jeden w granicach Kosowa. Powstanie szóstego Parku Narodowego Prokletije uniemożliwił konflikt w tej części kraju[68].

Parki Narodowe w Serbii:

Słowacja[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Parki narodowe na Słowacji.

Tatrzański Park Narodowy powołany w 1949 r. jest najstarszym w granicach Słowacji, a także byłej Czechosłowacji[69]. Obecnie istnieje dziewięć parków narodowych w granicach tej republiki.

Słowenia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Parki narodowe w Słowenii.
Triglav, najwyższy szczyt i symbol Słowenii

Na terenie Słowenii powołano w 1961 r. dotąd jedyny park narodowy, chroniący obszar najwyższej góry i symbolu kraju – Triglav. Jego powołanie postulowano już przed I wojną światową, a w 1924 r. powstał Park ochrony Alp (Alpski varstveni park), będący zalążkiem późniejszego Parku Narodowego Triglav[70].

Szwajcaria[edytuj | edytuj kod]

Szwajcarski Park Narodowy jest najstarszym do dziś istniejącym parkiem w Alpach

Na terenie Konfederacji powołano tylko jeden Szwajcarski Park Narodowy w 1914 r.[4] Tym samym szwajcarski projekt parku narodowego jest trzecim chronologicznie w Europie. Szwajcarski Park Narodowy posiada najwyższą kategorię I IUCN, co powoduje, że jest jednym z najściślej chronionych obszarów w Europie. Znajduje się on w kantonie Gryzonii i ma kontynuację po włoskiej stronie granicy.

Szwecja[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Parki narodowe w Szwecji.
Delta Laitaure w szwedzkim Parku Narodowym Sarek

Ideę powołania parków narodowych na terenie Szwecji wysunął szwedzki przyrodnik fińskiego pochodzenia A. E. Nordenskiöld w 1880 r. Ideę udało się zrealizować w 1909 r., jako pierwszemu państwu w Europie, kiedy powstało dziewięć takich obszarów. Większość powstała po 1982 r. Według przyjętego w 2008 r. docelowo sieć parków ma chronić wszystkie reprezentatywne ekosystemy kraju, a one same mają zostać dostosowane do standardów międzynarodowych[2]. Parkami zarządza Szwedzka Agencja Ochrony Środowiska (Naturvårdsverket). W przeciwieństwie do większości państw szwedzkie parki narodowe nie mają dolnego ograniczenia rozmiaru, stąd najmniejszy z nich Dalby Söderskogs nationalpark ma jedynie 36 ha powierzchni[71]. Największe zaś obejmują blisko 2000 km² terenów chronionych. Istniejące 29 parków ma około 7000 km², jednak planowane jest powiększenie obszaru niektórych z nich, a kolejne 12 jest planowanych[2].

Turcja[edytuj | edytuj kod]

Na terenie Turcji począwszy od 1958 r. powołano 41 parków narodowych, z czego trzy w jej europejskiej części:

  • Historyczny Park Narodowy Çanakkale – Gelibolu (Gallipoli) (Çanakkale-Gelibolu Yarımadası Tarihî Millî Parkı, założony w 1973 r., obszar 330 km²), powołany w miejscu jednej z największych bitew I wojny światowej[72];
  • Park Narodowy Jeziora Gala (Gala Gölü Millî Parkı, 2005 r., 60,9 km²)[73];
  • Park Lasu İğneada Longoz (İğneada Longoz Ormanları Millî Parkı, 2007 r., 31,6 km²)[74].

Ukraina[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Parki narodowe na Ukrainie.
Howerla w Karpackim Parku Narodowym, najstarszym na Ukrainie

Na Ukrainie trzy najstarsze parki narodowe powstały w latach 80., w czasach ZSRR. Obecnie istnieje 48 parków, z czego większość powstała po 2009 r.[75]

Węgry[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Parki narodowe na Węgrzech.
Puszta Hortobágyi na wschodzie Węgier

Najstarszy park narodowy Węgier powstał w 1972 r. chroniąc cenne przyrodniczo fragmenty puszty wokół miasta Hortobágy. Obecnie istnieje 10 parków narodowych w granicach naddunajskiego państwa[76][77].

Wielka Brytania[edytuj | edytuj kod]

Parki narodowe w Wielkiej Brytanii powstały w oparciu o Ustawę o Parkach Narodowych i Dostępie do Wsi uchwaloną w 1949 r. (National Parks and Access to the Countryside Act 1949) oraz w przypadku Szkocji o Ustawę o Parkach Narodowych z 2000 r. (National Parks Act 2000)[78]. W przeciwieństwie do innych krajów brytyjskie parki są zamieszkałe, składają się w większości z gruntów prywatnych[79]. Wraz z niemieckim programem parków krajobrazowych (Naturparke) były one prekursorem analogicznych form ochrony w innych krajach (w tym w Polsce)[80], klasyfikowanych przez IUCN w ramach kategorii V[81].

Włochy[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Parki narodowe we Włoszech.

Parki narodowe w granicach Włoch powstają od 1922 r. Najstarszy z nich – Park Narodowy Gran Paradiso – powstał w miejscu rezerwatu łowieckiego istniejącego od 1856 r. Przed II wojną światową powołano jeszcze trzy podobne obszary chronione. Do końca lat osiemdziesiątych istniało w kraju łącznie jedynie pięć parków. Od 1989 r. powołano kolejne dziewiętnaście[82]. Dwa spośród parków narodowych republiki – Gran Paradiso i Stelvio – mają swoje odpowiedniki po stronie Francji i Szwajcarii.

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Strona parku podaje 1894 km²[15].
  2. Strona o Białorusi prowadzona przez Białoruską Agencję Telegraficzną (BiełTA) do parków narodowych zalicza również Berezyński Rezerwat Biosfery[23].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e f g h Patrick Kupper: Translating Yellowstone. W: Bernhard Gissibl, Sabine Höhler, Patrick Kupper: Civilizing Nature: National Parks in Global Historical Perspective. Berghahn Books, 2012, s. 123–139. ISBN 978-0-85745-527-7. [dostęp 2018-04-18]. (ang.)
  2. a b c The Swedish Environmental Protection Agency: History (ang.). W: sverigesnationalparker.se [on-line]. [dostęp 2018-04-18].
  3. J. Florent. LE PROJET DU PARC NATIONAL DES ÉCRINS. „Les Parcs nationaux français”, 1971 (fr.). 
  4. a b Pro Natura: Engagement pour la nature: nos succès (fr.). W: www.pronatura.ch [on-line]. [dostęp 2018-04-19].
  5. a b Ministerio de Agricultura y Pesca, Alimentación y Medio Ambiente: Historia de la Red de Parques Nacionales (hiszp.). [dostęp 2018-04-18].
  6. PARCO NAZIONALE GRAN PARADISO: Conoscere il Parco – Timeline (wł.). W: pngp.it [on-line]. [dostęp 2018-04-18].
  7. Thingvellir National Park: National park history (ang.). http://www.thingvellir.is.+[dostęp 2018-04-18].
  8. a b Historia utworzenia PPN. Pieniński Park Narodowy. [dostęp 2018-04-19].
  9. a b Killarney National Park: History (ang.). W: www.killarneynationalpark.ie [on-line]. [dostęp 2018-04-19].
  10. a b Природен парк Витоша: История (bułg.). W: park-vitosha.org [on-line]. [dostęp 2018-04-19].
  11. a b Retezat National Park.: History and Land Use (ang.). W: www.retezat.ro [on-line]. [dostęp 2018-04-19].
  12. a b Metsähallitus: History of the Finnish National Parks (ang.). W: www.nationalparks.fi/ [on-line]. [dostęp 2018-04-17].
  13. a b Parnitha National Park: National Parks (ang.). W: /www.parnitha-np.gr [on-line]. [dostęp 2018-04-19].
  14. ПОСТАНОВЛЕНИЕ Правительства РФ от 23.04.1994 N 377 „О СОЗДАНИИ В РЕСПУБЛИКЕ КОМИ НАЦИОНАЛЬНОГО ПРИРОДНОГО ПАРКА „ЮГЫД ВА” ФЕДЕРАЛЬНОЙ СЛУЖБЫ ЛЕСНОГО ХОЗЯЙСТВА РОССИИ” (ros.). [dostęp 2018-04-19].
  15. Yugd va National Park: About us (ang.). W: english.yugyd-va.ru [on-line]. [dostęp 2018-04-19].
  16. National Agency of Protected Areas in Albania: National Park (ang.). W: akzm.gov.al [on-line]. [dostęp 2018-04-19].
  17. a b c Nationalparks Austria: General information (ang.). W: http://www.nationalparksaustria.at [on-line]. [dostęp 2018-04-19].
  18. Natinaal Park Hoge Kempen: History (ang.). W: ww.rlkm.be [on-line]. [dostęp 2018-04-19].
  19. Agentschap voor Natuur en Bos (ANB): Nationaal Park Hoge Kempen (niderl.). W: www.natuurenbos.be [on-line]. [dostęp 2018-04-19].
  20. Grenspark De Zoom-Kalmthoutse Heide: Grenzen trekken (niderl.). W: www.grensparkzk.be [on-line]. [dostęp 2018-04-19].
  21. Fédération des Parcs naturels de Wallonie: Les Parcs naturels (fr.). W: www.parcsnaturelsdewallonie.be [on-line]. [dostęp 2018-04-19].
  22. Regionale Landschappen: Regionale Landschappen: jouw landschap (niderl.). W: www.regionalelandschappen.be [on-line]. [dostęp 2018-04-19].
  23. BelTA News Agency: Belarus natural history and wildlife (ang.). W: www.belarus.by [on-line]. [dostęp 2018-04-19].
  24. Executive Environment Agency: Register of protected areas in Bulgaria (ang.). [dostęp 2019-12-27].
  25. Rejestr obszarów chronionych Bułgarii: Piryn
  26. Rejestr obszarów chronionych Bułgarii: Riła
  27. Rejestr obszarów chronionych Bułgarii: Bałkan Środkowy
  28. The Ministry of Environment and Energy & UNDP Croatia: Parks of Croatia (ang.). W: parkovihrvatske.hr/ [on-line]. [dostęp 2019-12-27].
  29. Centralne Biuro Statystyczne Republiki Chorwackiej, Informacje statystyczne za rok 2008
  30. a b c NACIONALNI PARKOVI CRNE GORE (serb.-chorw.). [dostęp 2019-12-27].
  31. Agencja Ochrony Przyrody i Krajobrazu Republiki Czeskiej: Ochrona terenowa (pol.). [dostęp 2019-12-27].
  32. Miljøstyrelsen: Danmarks Nationalparker (duń.). [dostęp 2019-12-27].
  33. The National Park (ang.). W: Visit Greenland [on-line]. [dostęp 2019-12-27].
  34. Thy National Park Denmark's Greatest Wilderness (ang.). W: eng.nationalparkthy.dk [on-line]. [dostęp 2019-12-27].
  35. a b c d e Historical overview of protected areas (ang.). W: Environmental Board of Republic of Estonia [on-line]. [dostęp 2019-12-27].
  36. Lahemaa National Park (ang.). W: Environmental Board of Republic of Estonia [on-line]. [dostęp 2019-12-27].
  37. Metsähallitus: Number and Size of Protected Areas Managed by Metsähallitus (ang.). [dostęp 2019-12-27].
  38. a b c L'histoire des parcs nationaux de France (fr.). W: parcsnationaux.fr [on-line]. [dostęp 2019-12-28].
  39. a b Les 11 parcs nationaux : fiche d'identité (fr.). [dostęp 2019-12-28].
  40. a b Greece (ang.). W: www.protectedplanet.net [on-line]. [dostęp 2019-12-28].
  41. National Parks (ang.). W: www.spain.info [on-line]. [dostęp 2019-12-28].
  42. Ley 5/2007 de la Red de Parques Nacionales (hiszp.). W: www.magrama.gob.es [on-line]. [dostęp 2019-12-28].
  43. National Parks (NP) (ang.). W: www.nationaalpark.nl/ [on-line]. [dostęp 2019-12-28].
  44. Nieuw Land in Netherlands (ang.). W: www.protectedplanet.net [on-line]. [dostęp 2019-12-28].
  45. Netherlands, Europe (ang.). W: www.protectedplanet.net [on-line]. [dostęp 2019-12-28].
  46. Het verhaal van de Nederlandse natuur (niderl.). W: www.nationaalpark.nl [on-line]. [dostęp 2019-12-28].
  47. a b National Parks & Wildlife Service: National Parks in Ireland (ang.). W: www.npws.ie [on-line]. [dostęp 2019-12-28].
  48. a b The Environment Agency of Iceland: National Parks (ang.). [dostęp 2019-12-26].
  49. STATE SERVICE FOR PROTECTED AREAS under the Ministry of Environment: National parks (ang.). [dostęp 2019-12-28].
  50. The Nature Conservation Agency (Dabas aizsardzības pārvalde): Protected areas (ang.). [dostęp 2019-12-28].
  51. a b Investment and Development Agency of Latvia (LIAA): National Parks of Latvia (ang.). W: latvia.travel [on-line]. [dostęp 2019-12-28].
  52. National Parks (ang.). W: www.exploringmacedonia.com [on-line]. [dostęp 2019-12-28].
  53. Environment and Resources Authority: Protected Areas - National (ang.). [dostęp 2019-12-28].
  54. a b Parcul Național Orhei (rum.). W: www.undp.org [on-line]. [dostęp 2019-12-28].
  55. a b c d Bundesamt für Naturschutz: Nationalparke in Deutschland (niem.). W: www.bfn.de [on-line]. 2019. [dostęp 2019-12-28].
  56. Die Naturparkgeschichte – lang und bewegt – Zeitlesite (niem.). W: naturpark-lueneburger-heide.de [on-line]. [dostęp 2019-12-28].
  57. Geschichte der Naturparkbewegung (niem.). W: www.naturparke.de [on-line]. [dostęp 2019-12-28].
  58. Norges natsjonalparken (norw.). W: www.miljodirektoratet.no [on-line]. [dostęp 2019-12-28].
  59. Nasjonalparkriket Rondane National Park
  60. Białowieski Park Narodowy. [dostęp 2019-12-28].
  61. Parki Narodowe w liczbach (pol.). W: www.parkinarodowe.edu.pl [on-line]. [dostęp 2019-12-28].
  62. Peneda-Gerês in Portugal (ang.). W: www.protectedplanet.net [on-line]. [dostęp 2019-12-28].
  63. Instituto da Conservação da Natureza e das Florestas: Parque Nacional da Peneda-Gerês, Classificação - Caracterização (port.). W: www2.icnf.pt/ [on-line]. [dostęp 2019-12-28].
  64. Dzikie Życie: Ochrona absolutna – przyszłość ochrony przyrody, lipiec i sierpień 2014
  65. a b WWF National protected areas of the Russian Federation: GAP analysis and perspective framework
  66. Romania Toruism: A Journey Into Nature
  67. Rezerwat Biosfery Delta Dunaju: Strefy funkcjonalne
  68. Registar zasticenih dobara
  69. TANAP.org
  70. TNP
  71. Dalby Söderskog National Park
  72. Go Turkey: PN Çanakkale – Gelibolu
  73. Strona PN Jeziora Gala
  74. kirklareli.ormansu.gov.tr
  75. Ministerstwo Ekologii i Zasobów Naturalnych Ukrainy: Reserved Nature – Ukraine's Pride
  76. Portal węgierskich parków narodowych
  77. National park Hungary guide
  78. National Parks UK: Aims and Purposes
  79. National Parks UK: What Is a National Park
  80. Walery Goetel, Rozwój idei parków narodowych, Kraków 1959 r.
  81. IUCN.org: Category 5
  82. Parks.it