Role płciowe

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
W Szkocji mężczyźni tradycyjnie noszą kilt

Rola związana z płcią (ang. gender role) – sposób zachowania, który w danej kulturze postrzegany jest jako typowy bądź akceptowalny dla danej płci. Część z tych zachowań wynika z uwarunkowań biologicznych, część zaś jest wynikiem oczekiwań kulturowych[1] lub presji społecznej[2], związanej z gender (płcią społeczną).

Płeć biologiczna a płeć kulturowa[edytuj | edytuj kod]

Współczesna socjologia i psychologia rozróżnia płeć biologiczną i płeć kulturową (ang. sex i gender). Termin płeć biologiczna (ang. sex) odnosi się do różnic anatomicznych wynikających z dymorfizmu płciowego. Różnice te obejmują funkcje reprodukcyjne, hormonalne, anatomiczne – zdeterminowane biologicznie i niezależne od czynników społecznych. Angielski termin gender określa zaś płeć w kontekście kulturowym – zachowania, postawy, motywy, które dane społeczeństwa uważają za właściwe dla danej płci. Tak jak płeć biologiczna odnosi się do somatyki, tak płeć kulturowa odnosi się do psychiki.

Różnice wynikające z płci biologicznej[edytuj | edytuj kod]

Różnice wynikające z płci biologicznej dotyczą przede wszystkim wpływu na zachowanie czynników biologicznych takich jak np. hormonów. Przykładowo: statystycznie częstsze większe stężenie androgenów w ciele mężczyzn determinuje większe prawdopodobieństwo wystąpienia u nich zachowań agresywnych[3]. Na całym świecie chłopcy częściej uczestniczą w brutalnych zabawach, są bardziej aktywni fizycznie. Przeciętny mężczyzna jest bardziej skory do używania przemocy, tak werbalnej, jak fizycznej, także wojny i inne konflikty najczęściej są domeną mężczyzn[4]. Wynika to z faktu, że stężenie testosteronu w krwi mężczyzn jest przeciętnie wyższe niż u kobiet. Analogiczne wyniki uzyskano w badaniu osób tej samej płci: im wyższy poziom testosteronu u badanego, tym większa jest jego skłonność do zachowań agresywnych, podejmowania ryzyka i konkurencji z innymi w warunkach stresu[5][6][7]. Cechą, na której rozwój mają wpływ androgeny jest wyobraźnia przestrzenna — statystycznie lepsza u mężczyzn, jednak może się ona rozwinąć w zbliżonym stopniu u kobiet, które w życiu płodowym zetknęły się z podwyższonymi dawkami androgenów[8].

Prowadzone na ludziach badania aktywności mózgu wykazały istotne różnice w przepustowości połączeń między różnymi częściami mózgu kobiet i mężczyzn. Według badań Ragini Verma u mężczyzn wzmacniają one komunikację między przednią a tylną częścią w ramach każdej półkuli, co wzmacnia percepcję i działania skoordynowane. U kobiet bardziej rozbudowane są połączenia między półkulami, sprzyjające łączeniu funkcji analitycznych z intuicyjnymi. Zmiany te są nieznaczne do 13 roku życia i nasilają się w wieku 14-17 lat[9].

Do rozwinięcia różnic w budowie fizycznej dochodzi przede wszystkim w okresie dojrzewania — ostatecznie u mężczyzn masa mięśniowa stanowi 42-47% masy ciała, zaś u kobiet 30-35%. Wiążą się z tym różnice w sile mięśniowej sięgające 50% siły bezwzględnej i 30% siły względnej[10]. Społeczną konsekwencją tych różnic było wykształcenie ograniczeń kulturowych i prawnych w zatrudnianiu kobiet w pracach szczególnie ciężkich[11], na przykład konwencji Międzynarodowej Organizacji Pracy numer 45 zakazującej pracy kobiet w kopalniach[12] (w 2008 roku w Polsce dyskutowano jej zgodność z unijnym prawem antydyskryminacyjnym[13]) czy art. 176 Kodeksu Pracy. Przepisy te są uzasadniane różnicami fizjologicznymi:

Quote-alpha.png
Kobiety i mężczyźni różnią się pod wieloma względami. Różnice występują zarówno w psychice, jak i w czynnikach związanych z anatomiczną budową ciała i wartościami rozwijanej siły. Różnice w możliwościach siłowych kobiety i mężczyzny widoczne są nie tylko w życiu codziennym, ale również podczas wykonywania pracy zawodowej i wynikają z faktu, że zazwyczaj kobiety są drobniejszej budowy, mają mniejszą masę ciała, a co za tym idzie –mniejszą masę mięśniową (o około 30%). Centralny Instytut Ochrony Pracy[11]

Szczególnym przypadkiem pokazującym rolę androgenów w kształtowaniu płci jest specyficzna mutacja stwierdzona u mężczyzn w niektórych regionach Dominikany, która powoduje brak dihydotestosteronu powodującego wykształcenie płci męskiej w wieku płodowym. Dzieci z tym defektem rodzą się jako dziewczynki, po czym – po rozpoczęciu wydzielania testosteronu w wieku dojrzewania – przechodzą maskulinizację, z wykształceniem penisa, jąder oraz zmianami zachowania charakterystycznym dla chłopców – w tym skłonnością do ryzyka i zainteresowaniem płcią przeciwną[14].

Poziom testosteronu ma też prawdopodobnie wpływ na zdolności twórcze, przynajmniej w zakresie muzyki. W latach 1980. i 1990. w Berlinie Marianna Hassler badała poziom testosteronu u muzyków zajmujących się kompozycją: był on niższy niż w kontrolnej grupie mężczyzn o innych zawodach, natomiast kompozytorki miały wyższy poziom tego hormonu niż kobiety w grupie kontrolnej[15].

Wpływ na zachowanie ludzi i zwierząt mogą mieć różne substancje – ponieważ w organizmach kobiet i mężczyzn niektóre z nich mają różny poziom, powstawać będą różnice między najczęstszymi zachowaniami przedstawicieli obu płci. Substancje chemiczne obecne w ludzkich organizmach mogą mieć wpływ tylko lub przede wszystkim na aktualne zachowanie. Na przykład, po spożyciu alkoholu będzie to najczęściej zachowanie nietypowe. W pewnych przypadkach poziom substancji chemicznych może determinować stałe cechy: dzieje się tak w początkowych stadiach rozwoju osobniczego, gdy struktury mózgowe nie są jeszcze w pełni ukształtowane. Hormony oraz inne substancje obecne w ciałach decydują o budowie mózgu: w zależności od ich poziomu, mózg rozwija się w takim lub innym kierunku, co ma ogromny wpływ na późniejsze zachowania, postawy, reakcje. Jednocześnie różny poziom odpowiednich substancji w ciałach kobiet i mężczyzn powodować będzie różne ścieżki rozwoju struktur mózgowych, a tym samym różnice w skłonnościach do danych zachowań.[potrzebne źródło]

W 2002 roku badania Gerianna Alexandera przeprowadzone na małpach Cercopithecus aethiops sabaeus wykazały, że płeć osobników tego gatunku ma znaczenie w zainteresowaniach zabawkami określonego typu. Osobniki płci męskiej preferowały zabawki kojarzone z zabawami "męskimi", zaś płci żeńskiej – bawiły się wszystkimi zabawkami. Podobne badania przeprowadził Kim Wallen w 2008 roku. Psycholog zasugerował, iż wyniki tych badań można ekstrapolować na ludzi, co miałoby świadczyć, iż istnieją czynniki biologiczne płci, które determinują rodzaj preferowanych zabawek wśród dzieci[16][17].

Również obserwacje dokonywane w kibucach w roku 1951 nie potwierdzają teorii o czysto kulturowym uwarunkowaniu ról płciowych. Analiza zabaw dzieci wychowywanych w ściśle egalitarnym środowisku pokazała, że chłopcy częściej niż dziewczynki bawili się przedmiotami (41% do 30%), w szczególności dużymi i wymagającymi większej siły fizycznej (17% do 9%). W zabawy związane z ruchem i aktywnością fizyczną angażowało się 33% chłopców i 21% dziewczynek. Dziewczynki z kolei preferowały zabawy werbalne i związane z wyobraźnią (39% do 24%)[14]. Pomimo, że od początku działalności kibuców starano się zacierać różnice między poszczególnymi płciami oraz związanymi z nimi rolami, z upływem czasu większość kobiet i mężczyzn powróciła do tradycyjnych ról płciowych. Zjawisko to występowało zwłaszcza w pokoleniu urodzonym i wychowanym w kibucu, które nie doświadczyło tradycyjnych form wychowania[18].

 Osobny artykuł: Kibuc.

Różnice wynikające z płci kulturowej[edytuj | edytuj kod]

Już od momentu narodzin rozpoczyna się intensywna internalizacja oczekiwań w zakresie płci. Dziewczynki i chłopców inaczej się ubiera, inaczej traktuje. Badania nad tym zjawiskiem dowodzą, że rodzice określają swoje nowonarodzone dzieci w różny sposób, w zależności od tego jakiej są one płci. Dziewczynki opisywane są za pomocą słów mała, delikatna, piękna, chłopcy zaś za pomocą słów mocny, dziarski, silny. W rzeczywistości noworodki biorące udział w badaniu nie różniły się wzrostem, wagą, czy stanem zdrowia[19]. Przez cały okres dzieciństwa oczekiwania dotyczące płci są wzmacniane poprzez różnicowanie i grupowanie dzieci pod względem płci. Rodzice, nauczyciele, oraz inne osoby mające kontakt z dziećmi używają różnych ścieżek komunikacji i inaczej traktują dzieci w zależności od tego do jakiej należą płci. W ten sposób, bezpośrednio lub poprzez kontekst przekazują młodemu pokoleniu swoje oczekiwania dotyczące jego zachowań. Jednocześnie każde "nieprawidłowe" zachowanie spotyka się z dezaprobatą. Dotyczy to zwłaszcza chłopców, których "niemęskie" zachowania są szczególnie piętnowane i wyśmiewane[20].

Niektórzy badacze zwracają uwagę na fakt, że takie postrzeganie płciowych ról społecznych jest przykładem "nieświadomego seksizmu" (ang. nonconscious sexism) – systemu przekonań, które przyjmujemy nie zdając sobie z tego sprawy, bez udziału krytycznej refleksji, jako nieuchronną konieczność[21]. Według nich ludzie akceptują różne przekonania związane z tym co kobiety i mężczyźni mogą lub powinni robić nie uświadamiając sobie alternatywy. Jednocześnie każdego[potrzebne źródło], kto nie myśli tak jak oni skazują na ostracyzm społeczny.

Koncepcje ról płciowych[edytuj | edytuj kod]

Papua Nowa Gwinea[edytuj | edytuj kod]

W badaniu trzech plemion przeprowadzonym przez Margaret Mead w 1935, udokumentowano następujące przykłady ról płciowych:

  • plemię Arapesh, w którym zarówno mężczyźni, jak i kobiety wykazują nieagresywny, życzliwy i czuły charakter (określany w kulturach zachodnich jako kobiecy)
  • wśród plemienia Mundugumor, zarówno mężczyźni, jak i kobiety byli agresywni i asertywni, co jest w kulturach zachodnich utożsamiane z męskością
  • plemię Chambri (wcześniej znane jako Tchambuli) ma role płciowe zupełnie odwrotne od zachodnich, gdzie kobiety są asertywne, podejmują decyzję o organizacji ekonomicznej plemienia, nadzorują zbieranie jedzenia, a mężczyźni podejmują mało decyzji, i większość czasu poświęcają celom artystycznym.

Mead podsumowała swoje obserwacje wnioskiem, iż role płciowe są podyktowane raczej kulturowo, niż biologicznie.[22]

Świat Zachodni[edytuj | edytuj kod]

W czasie II wojny światowej, gdy mężczyzn wysłano na front, kobiety musiały zająć ich miejsce zmniejszając w ten sposób poziom stereotypizacji płciowej.

Zarówno rozwijający się od połowy XIX wieku ruch feministyczny, jak i zmiany polityczne, industrializacja oraz dwie wojny światowe, które wymusiły opuszczenie przez kobiety tradycyjnie przypisywanych im przestrzeni społecznych, doprowadziły do silnych przeobrażeń i powstania nowych możliwości w ramach wzorca ról kobiecych i męskich; przy czym mieliśmy tu do czynienia z silniejszą liberalizacją postrzegania ról kobiecych niż ról męskich, także teraz przestrzeń możliwości jest dla kobiet znacznie większa niż dla mężczyzn. I tak np. młoda kobieta chcąca podjąć studia na kierunku biologicznym czy chemicznym spotyka się ze zrozumieniem i akceptacją, nawet gdy szanse na uzyskanie pracy po takich studiach dla niej są mniejsze niż dla mężczyzny z takim samym wykształceniem. Jednak mężczyzna, który więcej niż przez kilka miesięcy zajmuje się domem, ponieważ np. jego żona ma lepsze wykształcenie, spotyka się zazwyczaj z niezrozumieniem zarówno ze strony mężczyzn jak i kobiet. Mężczyźni, którzy nie realizują oczekiwań społecznych dotyczących płci, bardziej od kobiet narażeni są na zachowania agresywne ze strony innych jednostek[23] W kulturze zachodniej, mężczyznę zachowującego się w sposób typowy dla kobiet określa się niekiedy słowem zniewieściały (ang. effeminate), które np. w j. angielskim i polskim ma zabarwienie pejoratywne. Przeciwieństwem tego są zachowania męskie czy mężne (ang. manly).

Zdaniem Elliota Aronsona narzucany przez społeczeństwo przymus realizacji sztywnych ról społecznych jest ograniczający i stanowi przeciwieństwo wszechstronnego i pełnego rozwoju[24], sugerując jednocześnie odrzucenie tradycyjnego modelu ról społecznych na rzecz androgyniczności[25]. Androgyniczność polega na świadomym przezwyciężeniu społecznych oczekiwań związanych z płcią i uznaniu, że każdy człowiek może prezentować wybrane przez siebie, a nie otoczenie postawy, motywy czy zachowania. Jak pisze amerykańska badaczka Sandra Bem[26]: każdego człowieka należy zachęcać, aby umiał działać skutecznie i wyrażać swoje uczucia, żeby był stanowczy i ustępliwy, męski i kobiecy – w zależności od sytuacji.

 Osobny artykuł: Androgynia.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Tony Malim: Introductory Psychology. London: MACMILLAN PRESS LTD, 1988, s. 517. ISBN 0-333-66852-9.
  2. Williams J. (1983) The psychology of women, NY, Norton.
  3. Moyer K. The psychology of motivation. Agression as a model. W: Scheier i inn. G. Stanley Hall Lecture Series, t. 3, APA, Washington DC, 1983
  4. Maccoby E (1980) Social development, San Diego, California, Harcourt Brace Jovanovich
  5. Prezeski i tajemnica szklanego sufitu. Rzeczpospolita, 26 listopada 2008.
  6. Evren Örs, Frédéric Palomino, Eloïc Peyrache: The performance gender gap: Does competition matter?. Centre for Economic Policy Research, 21 lipca 2008.
  7. Andrew Healy: Gender and competition. VoxEU, 2011.
  8. Helena Cronin: Dwie płcie, dwa światy. Gazeta Wyborcza, 25-26 czerwca 2005.
  9. Study reveals striking differences in brain connectivity between men and women. MedicalXPress, 2013.
  10. Zbigniew Adach: Charakterystyka cech siłowo-szybkościowych wybranych grup mięśniowych u mężczyzn w różnym wieku a poziom wydolności anaerobowej-fosfagenowej. Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa.
  11. a b Ochrona pracy kobiet. Centralny Instytut Ochrony Pracy.
  12. KONWENCJA Nr 45 MIEDZYNARODOWEJ ORGANIZACJI PRACY dotycząca zatrudniania kobiet przy pracach pod ziemią we wszelkiego rodzaju kopalniach.
  13. Sejm o pracy kobiet w kopalniach. Gazeta Praca, 2008.
  14. a b P. Pavlov: Human Ethology. 2007. ISBN 9780202309705.
  15. D. Gwizdalanka Muzyka i płeć, Kraków PWM 2001, s. 80.
  16. Male monkeys prefer boys' toys. New Scientist, 4 kwietnia 2008.
  17. Alexander, G. M., Hines, M.. Sex differences in responses to children's toys in a non-human primate (Cercopithecus aethiops sabaeus).. „Evolution and Human Behavior”. 23 (6), s. 467-479, 2002. 
  18. Judith Bubber Agassi: Theories of Gender Equality: Lessons from Israeli Kibbutz. Gender & Society, 1989.
  19. Rubin J. Z. i inni. (1974) The eye of the beholder. Parents' views on sex of newborns, "American Journal of Orthopsychiatry" 44, ss. 512-519.
  20. Langlois J.H. i in. (1980) Mothers, fathers and peers as socialization agents of sex-typed play behawiors in young children, "Child Development" 51
  21. Bem, Sandra and Bem, Daryl, "We're all nonconscious sexists," Psychology Today, 1970, 4(6), p. 26.
  22. Tony Malim: Introductory Psychology. London: MACMILLAN PRESS LTD, 1988, s. 517. ISBN 0-333-66852-9.
  23. Bem, S. L. (1988). Androgynia psychiczna a tożsamość płciowa. [w:] Zimbardo P.G., Ruch F. L. [red.], Psychologia i życie (s. 435-438). Warszawa: PWN.
  24. Elliot Aronson: Człowiek istota społeczna. PWN, 2006. ISBN 8301144971.
  25. Bem, S. L. (1977). On the utility of alternative procedures for assessing psychological androgyny. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 54, 196-205
  26. Bem, S. L. (1976). Sex typing and androgyny: Further explorations of the expressive domain. Journal of Personality and Social Psychology

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]