Trembowla

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Trembowla
Теребовля
Ilustracja
Zamek w Trembowli
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo  Ukraina
Obwód tarnopolski
Prawa miejskie 1389
Powierzchnia 10,69 km²
Wysokość 270 m n.p.m.
Populacja (2012)
• liczba ludności
• gęstość

13 796
1290 os./km²
Nr kierunkowy +380-3548
Kod pocztowy 48100
Położenie na mapie obwodu tarnopolskiego
Mapa lokalizacyjna obwodu tarnopolskiego
Trembowla
Trembowla
Położenie na mapie Ukrainy
Mapa lokalizacyjna Ukrainy
Trembowla
Trembowla
Ziemia49°18′N 25°43′E/49,300000 25,716667
Portal Portal Ukraina
Dawny kościół karmelitów (po lewej), cerkiew św. Mikołaja (po prawej)
Kościół św. Piotra i Pawła
Położenie na mapie województwo tarnopolskiego w roku 1939
Przedwojenny herb

Trembowla (ukr. Теребовля) – miasto rejonowe na zachodniej Ukrainie w obwodzie tarnopolskim, nad rzeką Gniezna, dopływem rzeki Seret. W 2012 miasto zamieszkiwało 13.796 mieszkańców[1].

Miasto królewskie położone było w XVI wieku w województwie ruskim[2].

Do 17 września 1939 miasto powiatowe w województwie tarnopolskim w Polsce.

Historia[edytuj]

Trembowla to jedna z najstarszych osad ziemi halickiej. W XI wieku była siedzibą księstwa Rościsławowiców. W roku 1340 przeszła w posiadanie króla Kazimierza Wielkiego, który zbudował tu zamek, o czym wspominają kroniki Janka z Czarnkowa i Jana Długosza. W 1389 Władysław Jagiełło wydał w Sieradzu dokument (znany z kopii z 1766), w którym nadał Trembowli prawo magdeburskie, z tym zastrzeżeniem, że w sprawach cywilnych, których wójt i rajcy rozstrzygnąć by nie zdołali, odnosić się mają do magistratu lwowskiego, celem ostatecznego rozpoznania i uzyskania wyroku. Nadanie to potwierdzali i rozszerzali następni królowie. Król Kazimierz Jagiellończyk wracając z Kamieńca Podolskiego zatrzymał się tu 14 września 1448.

W XV w. Trembowla stała się siedzibą sądów szlacheckich dla okolicznej szlachty: sądu ziemskiego i sądu grodzkiego, które funkcjonowały do rozbiorów[3].

W 1498 miasto ucierpiało podczas najazdu hospodara mołdawskiego Stefana III, który pojmanych jeńców kazał stracić w Podhajcach. Po najeździe miasto otrzymało od Jana Olbrachta zwolnienie od podatków na osiem lat.

Gdy 13 marca 1515 Tatarzy napadli na ziemię halicką, przeciw nim ruszył z Buczacza hetman polny koronny Jan Tworowski, prowadząc siedmiuset jezdnych i obronił miasto. W rok później stoczyli tu walkę z czambułami tatarskimi[4] wojewoda podolski Marcin Kamieniecki i wojewoda sandomierski, Stanisław Lanckoroński. W 1534 kasztelan krakowski Andrzej Tęczyński wzniósł tu nowy zamek. Podczas najazdu tatarskiego z 1575 Trembowla, broniona przez Jakuba Pretwicza, uległa zniszczeniu.

Za Zygmunta III Wazy, w 1594, kozacy Semena Nalewajki wkroczyli na Podole, dotarli do Trembowli i obrabowali mieszczan, zabierając im 160 koni, żywność, zapasy broni, prochu, towarów. W XV, XVI i XVII wieku miasto było niszczone podczas kolejnych wypraw Turków, Tatarów i Kozaków.

 Osobny artykuł: Oblężenie Trembowli.

20 września 1675 10 tys. Turków przystąpiło do oblężenia zamku w Trembowli. Załoga zamku składała się z 80 żołnierzy piechoty oraz z niewielkiej liczby szlachty wraz z ok. 200 chłopami i mieszczanami z miasteczka i okolicy. Całością obrony dowodził kapitan Jan Samuel Chrzanowski. Załoga, zagrzewana przez żonę komendanta Annę Dorotę[5], stawiła Turkom zacięty opór i odparła wszystkie szturmy armii tureckiej.

Konfederacja barska zawiązana została przez starostę trembowelskiego Joachima Karola Potockiego i szlachtę w 1768. Na skutek I rozbioru Polski w 1772 miasto zostało zajęte przez Austriaków, zachowując funkcję miasta powiatowego[6]. W 1809 przeszedł na mocy traktatu w Schönbrunn we władanie Imperium Rosyjskiego. W 1815 na mocy postanowień kongresu wiedeńskiego powrócił do Cesarstwa Austriackiego.

W 1913 miasto liczyło 10 tysięcy mieszkańców, w tym 4 tys. Polaków, 3,2 tys. Rusinów i 2,8 tys. Żydów. W okresie austro-węgierskim poprowadzono przez Trembowlę linię kolejową, wybudowano również dworzec. Od 18 listopada 1918 do 9 czerwca 1919 miasto znalazło się we władaniu ZURL.

W II Rzeczypospolitej Polskiej była to siedziba powiatu. W koszarach w tym czasie stacjonował 9 Pułk Ułanów Małopolskich. W 1939 nadano jej ponownie prawa miejskie. Od 17 września 1939 do czerwca 1941 i w latach 1944–1991 w ZSRR. W latach 1941–1944 zajęta przez Niemców. W połowie 1941 w Trembowli mieszkało około 1,7 tys. Żydów. Do likwidacji getta przystąpiono w 1943. Sipo z Trembowli przy pomocy niemieckiej żandarmerii i ukraińskiej policji dokonała trzech akcji eksterminacyjnych w pobliżu wsi Plebanówka (getto w Trembowli).

W czasie II wojny światowej oddziały UPA, przy czynnym udziale miejscowej cywilnej ludności ukraińskiej, na terenie powiatu trembowelskiego wymordowały około 3 000 Polaków[7]. W 1945 niemal cała polska ludność Trembowli została zmuszona do opuszczenia swego miasta.

Od sierpnia 1991 Trembowla znajduje się na Ukrainie. Rada Miejska Trembowli nadała honorowe obywatelstwo miasta Trembowli Stepanowi Banderze i Romanowi Szuchewyczowi[8].

Kalendarium[edytuj]

  • 1097: miejscowość po raz pierwszy wzmiankowana w kronikach
  • 1366: ponownie włączona do Królestwa Polskiego
  • 1389: otrzymała prawa miejskie
  • do 1772 roku: miasto powiatowe w województwie podolskim
  • do 1918 roku: miasto powiatowe w Galicji
  • do 1939 roku: miasto powiatowe w województwie tarnopolskim
  • w latach 1939-1941, 1944-1991: w ZSRR (Ukraińska SRR)
  • w latach 1941-1944: okupacja niemiecka
  • od 1991 wchodzi w skład Ukrainy

Zabytki[edytuj]

  • zamek w ruinie, położony na krawędzi jaru rzeczki Gniezny. Zamek zbudował król Kazimierz Wielki w drugiej połowie XIV wieku w miejscu wcześniejszego drewnianego gródka. W roku 1534 zamek rozbudował kasztelan krakowski Andrzej Tęczyński, a w 1631 przebudował starosta trembowelski Andrzej Bałaban. Kozacy zdobyli go w 1648 roku, lecz po odzyskaniu go przez Polaków stawiał często skuteczny opór Kozakom, Turkom i Tatarom. Zamek stał się ważną twierdzą po zaborze Podola przez Turcję i zasłynął w 1675 roku bohaterską obroną przed Tatarami i Turkami. Został podstępnie zdobyty 9 maja 1687 roku, a następnie zniszczony przez Tatarów. Z obronnego zamku pozostały jedynie zewnętrzne mury i wały ziemne. U stóp wzgórza zamkowego znajdował się kiedyś pomnik Anny Doroty Chrzanowskiej, zniszczony w 1944 i odtworzony w 2013 roku;
  • kościół karmelitów i klasztor ufundowany w roku 1635 przez Piotra Ożgę z Ossy (budowa trwała do 1639) – dawna fara trembowelska i sanktuarium Matki Boskiej. Po II wojnie światowej obraz znalazł się w kościele św. Katarzyny w Gdańsku; klasztor natomiast przekształcono w fabrykę ozdób choinkowych, a następnie dom kultury. Obecnie jest to cerkiew Trójcy Przenajświętszej, do której w 1990 dobudowano wieże.
  • cerkiew pw. św. Mikołaja z przełomu XVI i XVII wieku, przebudowana w 1734 roku;
  • Ratusz w Trembowli
  • ruiny obronnego monasteru bazylianów z 1716 roku (w Podgórzynach, 3 kilometry na południe od miasta przy ujściu Gniezny do Seretu), fundowanego w XVI wieku i służącego nawet 200 mnichom. Zachowała się cerkiew, budynek klasztorny, wieża bramna, dwie baszty narożne oraz inne umocnienia;
  • kościół św. Piotra i Pawła z 1927 roku według projektu prof. Adolfa Szyszko-Bohusza, z charakterystyczną kolumnadą; za ZSRR kino;

Pobliskie miejscowości[edytuj]

Okolice

Trembowlę okalały kiedyś polskie wioski: Podgórzany, Zieleńcze, na zachód Zaścinocze[9], na północy wioska Mikulińce i Łoszniów z kościołem oraz zamkiem Dulskich.

Ludzie związani z miastem[edytuj]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie związani z Trembowlą.
Honorowi obywatele

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Чисельність наявного населення України на 1 січня 2013 року. Київ: Державний комітет статистики України, 2013, s. 96.
  2. Zenon Guldon, Jacek Wijaczka, Skupiska i gminy żydowskie w Polsce do końca XVI wieku, w: Czasy Nowożytne, 21, 2008, s. 171.
  3. M. Pawlikowski, Sądownictwo grodzkie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012, tenże, Sądownictwo ziemskie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012
  4. B. Wapowski, Kronika, Kraków 1874, s.141.
  5. Kazimierz Piwarski, Anna Dorota Chrzanowska, w: Polski Słownik Biograficzny, Kraków 1937, t. III, s.458.
  6. Jan K. Ostrowski: Kresy bliskie i dalekie. Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych UNIVRSITAS, 1998, s. 134. ISBN 83-7052-855-4.
  7. Ludobójstwo na Kresach
  8. Zachodnia Ukraina broni Stepana Bandery
  9. Zaścinocze w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego, Tom XIV (Worowo – Żyżyn) z 1895 r.
  10. Szematyzm na rok 1895. Lwów: 1895, s. 3.

Linki zewnętrzne[edytuj]